1 of 12

� MARATHA VIDYA PRASARAK SAMAJ’S � SHRIMATI VIMALABEN KHIMAJI TEJOOKAYA. ARTS, �SCIENCE AND COMMERCE COLLEGE, �DEOLALI CAMP , TAL-, DIST-NASHIK�

Welcomes

T.Y.B.A. Marathi – G 3

(३०२७)

विषय - ग्रंथ परीक्षण

Department of Marathi

Presentation by : Dilip T. JADHAV

H.O.D., Marathi Department

2 of 12

ग्रंथ परीक्षण महत्त्व

ग्रंथ निर्मिती ही विविध विषयांचे ज्ञान इतरांना व्हावे.
आपले अनुभव आणि प्राप्त ज्ञान पुढील लोकांना उपयोगी व्हेवे ,
मानवी जीवन सहज आणि सुखमय व्हावे या हेतूने लेखक ग्रंथची निर्मिती करत असतो.आधुनिक युगात ज्ञानानाचा विस्फोट व्होतआहे.जागतिकीकारणाने आणि अंतरजाल तंत्रज्ञानाने अनेक ग्रंथ वाचक विद्यार्थी यांच्या पर्यंत पोहचत आहे.
त्यामुळे अभ्यास किंवा आस्वाद, आकलन आणि मुल्यामापन करता यावे या करता ग्रंथाचा परिचय वाचाकला व्हावा म्हणून ग्रंथ परीक्षण अत्यावश्यक झाले आहे .

3 of 12

ग्रंथ परीक्षण व्याख्या

ग्रंथ परीक्षणाच्या अनेक व्याख्या केलेल्या आहेत. त्यापैकी काही उपयुक्त व्याख्या:-

१.कोणत्याही ग्रंथाचे अंतरंग निःपक्षपाती पाने उलगडून त्या बाबतचा अभिप्राय नोद्वाने म्हणजे ग्र्नठ्परीक्षण होय.

२.ग्रंथ परीक्षण म्हणजे ग्रंथाच्या रचनात्मक घटकंचा ,आशयाचा वास्तविक पोत तपासून लेखकाचा दृष्टीकोन आपल्या आकलनशक्ती प्रमाणे अभिप्राय स्वरुपात मांडणे म्हणजे ग्रंथ परीक्षण होय.

3.ग्रंथाचा आशय,विषय आणि वैशिष्ट्ये आणि वेगळपण सूक्ष्मपणे अभ्यासून वाचकांना परिचित देणे म्हणजे ग्रंथ परीक्षण होय.

4 of 12

ग्रंथ परीक्षण स्वरूप आणि चिकित्सा

या प्रक्रियेत ग्रंथाची थोडक्यात आटोपशीर सर्वांगीण ओळख करून दिली जाते.
त्यातून अर्थाची प्रतीती होते. ग्रंथातील भावासौन्द्र्य, विचारकल्पना यांचा आस्वाद व मूल्यमापन ग्रंथ परीक्षणात अपेक्षित असते.
त्यासाठी ग्रंथाचे वाचन व परीक्षण विवेकपूर्ण आस्वादक पद्धतीने होण्याची गरज आहे.
ग्रंथातील सौंदर्याचे यथायोग्य ज्ञान करून दिले जाते.रसिक वाचक यांना ग्रंथ वाचण्यास प्रेरणा दिली जाती.
त्यांची अभिरुची उन्नत करणे या गोष्टी ग्रंथ परीक्षणात प्रमाणभूत मानले जाते.कवी ,लेखक व्यक्तिमत्त्व ,स्वभावविशेष ,प्रतिभासामर्थ्य यासह ग्रंथाचे वेगळेपण ,मर्यादा याचे मर्म उलगडून दाखविणे हे परीक्षकाला करावे लागते.
लेखकाच्या मनः स्थितिचा शोध घेताना,त्याची लेखन भूमिका ,उद्धीष्ट्ये यांचा विचार करून वाचकाला मार्गदर्शन केलेजाते.

5 of 12

ग्रंथ परीक्षणाची उद्दीष्ट्ये

१साहित्यकृतीचा आस्वाद घेताना त्यातील अंतरंग कथांनक,भावसौदर्य,तत्वविचार,जीवनदर्शन व संबंधित कवी –लेखकग्रंथाकारची काला व जीवनविषयक जाणीव विषद करणे,याशिवाय दुसऱ्या बाजूने ग्रंथकारच्या उणीवा मर्यादा , तृटी , विसंगती ,प्रमाद दोष,सद्भावनेने दाखविणे व योग्य तो अभिप्राय नोद्विण्यासाठी

२. साहित्यकृतीचे अवलोकन-विश्लेषणकरून .ग्रंथकाराचे व्यक्तिमत्त्व व संबंधित स्तळकाळाचे अवलोकन करून ,मध्यवर्ती आशय विषय शोधून ,त्याति भावानुभावाशी समरस होणे व मर्म उलगडून दाखवणे.

3. परीक्षकाने स्वत:चे वेगळेपण जतन करून ,ग्रंथलेखणाचा हेतू विषयी मतप्रदर्शन करण्यासाठी.

6 of 12

ग्रंथ परीक्षणाची पथ्ये

१.पूर्वग्रहदूषित वृत्ती बाजूला ठेवून अभिप्राय माडणे.

२ ग्रंथपरीक्षणासाठीवाड्गमयीन मुल्ये , जीवनविषयक मुल्ये ,

3.कवी,लेखकाचे चारित्र्य , व्यक्तिविशेष या विषयी माहिती घेऊन ग्रंथातील अर्थग्रहण करावे.

४ .रसास्वाद घेताना गुणवत्तेचे सबळ पुरावे द्यावे लागतात.

7 of 12

ग्रंथ परीक्षकाचे गुण

कलाकृतीची सर्वांगीण ओळख सामान्य रसिक वाचकांना करून देण्याची क्षमता आणि आस्था असावी
वाण्ग्मयीन संकल्पनानाचे भान असावे.आणि रसग्रहण करण्याची क्षमता असावी
3.रहस्य उलगडून , विवेचक बुद्धीने मूल्यमापन करण्याची क्षमता आवश्यक .
संपन्न विचारशक्ती , अभ्यासूवृत्ती व निर्दोष दृष्टी असणे आवश्यक
बहुश्रुतवृत्ती ,चोखंदळपणा आणि अभिरुची संपन्नता आवश्यक.
पुरण मत अभिमान संकुचित वृत्ती न बाळगता आधुनिक दृष्टीने परीक्षणाची तयारी असावी.
एकाग्रता आणि तटस्थ वृत्ती आवश्यक
समाज , भाषा ,संस्कृती आणि लोकजीवन यांचा अभ्यास असावा .

8 of 12

ग्रंथ परीक्षण कसे करावे.

१.ग्रंथकराची ओळख

अ.मुखपृष्ठ ,ग्रंथातील मुद्दे ,

ब.ग्रंथामध्ये कोणत्या विषयावर भर दिला आहे.

क .ग्रंथाचा हेतू

२. ग्रंथाचा आशय विश्लेषण

ग्रंथ कोणत्या विषयाचे विवेचन करतो.

ग्रंथ कोणाल उपयुक्त आहे.

ग्रंथाचे साधार विश्लेषण

ग्रंथची बलस्थाने

9 of 12

ग्रंथ परीक्षांची विविध माध्यमे

ग्रंथ प्रस्थावना
ग्रंथाचे अतिम्म्पृष्ठ
वृत्तपत्रीय रविवार आवृत्ती
ग्रथप्रकाशन समारंभ
चर्चासत्रे ,शोध निबंध
नियतकालिके आणि मासिके
ग्रंथप्रसिद्धीच्या जाहिरातीन मधील अभिप्राय
साहित्यकृतीची स्वतंत्र परीक्षणे
संकेतस्तळ

10 of 12

ग्रंथापरीक्षकाची पथ्ये

विनाकारण कौतुक करू नये
तटस्थपणे आकलन माडणे.
ग्रंथपरीक्षण हे समीक्षेडे झुकणारे असावे.
वाचकांना वाचन प्रेरणा कशी मिळेल त्याचा विचार करणे.जिज्ञासा जागृत करावे.
नव ग्रंथाची ओळख करून देणे आवशयक
ग्रंथाचे मह्त्त्वा विशद करावे
ग्रंथ आणि सामाजिकता यांचे अनुबंध जोडावे.
ग्रंथ आणि मानवी जीवन यांचा सबंध उलगडून दाखवणे.
ग्रन्थ कोणत्या साहित्यप्रकारातील आहे ते सांगणे.
लेखन व वाचन संस्कृतीची ओळख करून देणे.
लेखकाच्या योगदांची चारच्या कारणे .
ग्रंथ निर्मितीची प्रेरणा समजावून सांगणे.

11 of 12

ग्रंथ परीक्षणाचे फायदे

नव ग्रंथाची ओळख वाचकांना करून देता येते.
साहित्यविश्वातील ग्रंथाचे महत्व स्पष्ट करणे.
मानवी जीवनात वाचनाचे आणि लेखनाचे महत्त्व स्पष्ट होते.
विविधांगी ज्ञानाची ओळख करून देता येते.
जाणीवआणि दृष्टीकोनात विस्तार होतो .
लेखनास, चिंतनास आणि निरीक्षणास चालना मिळते.