CE 2020

1

Examen Latijn 2020: Publius Vergilius Maro

Publius Vergilius Maro

Examen Latijn 2020^*

�

​

​

�*Disclaimer. Met dit PowerPoint document wil ik de examenkandidaten Latijn 2020 extra ondersteuning geven. De gescandeerde verzen zijn hopelijk foutloos, maar waar gewerkt wordt worden fouten gemaakt. Meld mij eventuele onvolkomenheden (m.dehoon@jdw.nl). Aan de inhoud van dit examendocument kunnen vanwege bovenstaande geen rechten ontleend worden.

CE 2020

2

Vergilius

• Aeneis I, 223-304 Venus vraagt Jupiter steun voor Aeneas (hoofdstuk* 2)
• Aeneis I, 305-440 Aeneas ontmoet zijn moeder (hoofdstuk 3)
• Aeneis IV, 1-89 Dido is verliefd (hoofdstuk 6)
• Aeneis IV, 584-705 De dood van Dido (hoofdstuk 6)
• Aeneis VIII, 306-369 Aeneas wordt door Euander rondgeleid (hoofdstuk 9)
• Aeneis VIII, 608-731 Aeneas bekijkt het nieuwe schild (hoofdstuk 10)

* Indeling hoofdstukken gebaseerd op de Eismabundel

Examen Latijn 2020: Publius Vergilius Maro. Latijnse teksten. Dat zijn 617 verzen.

CE 2020

3

• Lees de syllabus aandachtig door: die geeft je een uitstekend overzicht van wat je moet kennen en kunnen: pp. 228 – 233.
• Word wegwijs in je boek.
• Hoofdstuk* 14 (pp.186 – 188) gaat over het metrum. Daar ben je veel mee bezig, puur om routine te krijgen. Blijf oefenen.
• In hoofdstuk 15 (pp.189 – 194, roze kleurtjes) vind je alle stijlmiddelen, verteltechnische middelen en redeneerbegrippen.
• In hoofdstuk 16 (pp.195 – 204, saaie grijze kleurtjes) vind je de meeste grammaticale items uitgelegd, aan de hand van Latijnse zinnen.
• In hoofdstuk 17 (pp. 205 – 217, lichtblauwe kleurtjes) vind je de basiswoorden. Vanaf p. 236 vind je een alfabetische woordenlijst. Handig voor het zelfstandig vertalen. Thuis / in de les / op de plee etc.

Examen Latijn 2020: Publius Vergilius Maro

* Indeling hoofdstukken gebaseerd op de Eismabundel

CE 2020

4

• Lees op het juiste moment de Nederlandse tekst van de theoretische hoofdstukken door (hoofdstuk* 1, 4, 7) met aan het eind steeds die aandachtspunten in de grijze blokken.
• Lees op het juiste moment de voorvertaalde teksten (in diverse hoofdstukken) door. Dat mag redelijk oppervlakkig.
• Lees altijd de inleidende Nederlandse tekst bij een verhaal goed door.
• Na de Latijnse teksten staan begripsvragen. Beantwoorden, altijd. Ook na voorvertaalde passages staan vragen. Ook beantwoorden, ook altijd.
• Hele nuttige vragen over het hele pensum (=alle Latijnse teksten die je moet lezen, leren en beheersen) staan achteraan in hoofdstuk 11 (p.176). Inderdaad, alle 21 beantwoorden.

Examen Latijn 2020: Publius Vergilius Maro. Wat moet je allemaal doen? Veel lezen sowieso!

* Indeling hoofdstukken gebaseerd op de Eismabundel

CE 2020

5

Superlatijn? Was da?

​

​

Da’s ditte…

​

Alleen geen

examendocument

meer….

​

Examen Latijn 2020: Publius Vergilius Maro. Website www.superlatijn.nl

CE 2020

6

Lionello Spada

CE 2020

8

Dit lijkt op een aantekeningenschrift:

Vertaling van de tekst met een grote regelafstand,

​

zodat je veel aantekeningen kunt maken bij een

​

versregel.

​

Er zijn vaak veel aantekeningen te maken en

​

als je te weinig ruimte neemt kun je niet alle

​

aantekeningen maken. Dat zou een beetje jammer

​

zijn, want dan ben je toch minder goed voorbereid op

​

de twee zware toetsen die nog gaan komen. Je weet

​

wel, die met weging 4 en waar je ook bij moet

​

vertalen. Maar ja, je mag er dan ook twee uren aan

​

werken.

​

Lesuren, geen klokuren.

vertaling: zelfstandig naamwoord

grote: bijvoeglijk naamwoord

​

​

​

​

​

​

​

jammer: sneu, triest, synoniem

​

​

​

​

twee: telwoord, geen hyperbool

​

​

4: kanone, dat was niet afgesproken!

​

​

lesuren ≠ klokuren

Examen Latijn 2020: Publius Vergilius Maro. Hoe maak je aantekeningen?

CE 2020

9

S

Als je deze rechts boven in de hoek ziet staan ga je de tekst op de dia eerst SCANDEREN! De letterspatiëring is op dat soort dia’s aangepast. Tekst goed overnemen en aan de slag. De dactylische hexameter mag geen geheimen meer voor je hebben. En de oplossing staat steeds … op de volgende dia! Leuker kunnen we het niet maken.

S

S

Examen Latijn 2020: Publius Vergilius Maro

CE 2020

10

Zie ook: http://www.superlatijn.nl/index_htm_files/Scanderen.pptx

Basisschema dactylische hexameter:

|

|

|

|

|

U

U

U

U

U

U

U

U

U

U

—

—

—

—

—

—

1

2

3

4

5

6

—

—

—

—

—

—

Twee U te vervangen door één —

Examen Latijn 2020: Publius Vergilius Maro. SCANDEREN

Let goed op bij elisie. Bij elisie gaat de laatste lettergreep van het eerste woord, die eindigt op een klinker, een tweeklank of een –m, op in de eerste lettergreep van het tweede woord. De letter h telt niet als medeklinker, maar vervalt. Soms is de letter i een j (en dus geen klinker!), soms gewoon een i: iuvenis is te beschouwen als ju-ve-nis (3 lettergrepen, niet 4), regina gewoon als re-gi-na (keurig 3 lettergrepen).

​

Elisie is op twee manieren aangegeven op de dia’s, waarop tekst is voor gescandeerd. Er staat een elisieboogje onder de twee betrokken woorden ( ) en, afhankelijk van de lengte van de uiteindelijke lettergreep in bruin een lange makron ( ) of een wat grotere breve ( ). Makkelijker kunnen we het niet maken…

͞͞ ͞

U

CE 2020

11

Examen Latijn 2019: scanderen

Basisschema dactylische hexameter:

|

|

|

|

|

U

U

U

U

U

U

U

U

U

U

—

—

—

—

—

—

1

2

3

4

5

6

—

—

—

—

—

—

Even iets over de laatste lettergreep van het vers, dus de tweede lettergreep van de zesde voet.

Op het examen mag je de laatste lettergreep altijd als (lang) noteren. Maar soms is die lettergreep echt (kort)! Denk aan een ABL SG van een substantivum van de 3^e declinatie (regĕ, patrĕ, orĕ) of de NOM SG van de a-declinatie (sagittă), of aan de slot-e van een INF (manerĕ). De afspraak is dat je dat niet hoeft te weten. Mooi als je het wél weet natuurlijk, maar altijd een noteren is toegestaan.

​

Bij de scansie van de voorgedane verzen is er in dat geval een neergezet,

maar in rood ( ). Dan zie je meteen dat daar een breve hoort en geen makron.

—

U

—

U

U

nummering voeten is niet verplicht!

Examen Latijn 2020: Publius Vergilius Maro. SCANDEREN

CE 2020

12

Aeneis I

De goden en het lot van Aeneas (hoofdstuk 2)

Aeneis I

Aeneas ontmoet zijn moeder (hoofdstuk 3)

Aeneis IV

Aeneas en Dido (hoofdstuk 6)

Aeneis VIII

Aeneas en Euander (hoofdstuk 9)

Aeneis VIII

Het nieuwe schild voor Aeneas (hoofdstuk 10)

Aeneis I

De goden en het lot van Aeneas (hoofdstuk 2)

Aeneis I

Aeneas ontmoet zijn moeder (hoofdstuk 3)

Aeneis IV

Aeneas en Dido (hoofdstuk 6)

Aeneis VIII

Aeneas en Euander (hoofdstuk 9)

Aeneis VIII

Het nieuwe schild voor Aeneas (hoofdstuk 10)

CE 2020

13

De goden

en het lot

van Aeneas

Aeneis

2

liber I

14

M. de Hoon - Johan de Witt-gymnasium

​

​

​

​

​

Vertaalwedstrijd voor gymnasiasten. Vind je Latijn leuk? Oefen je graag met extra Latijn als je niet zo sterk bent? Wil je gewoon alles uit je gymnasiumcarrière halen wat er in zit, zelfs eeuwige roem?

​

Je leest een klein pensum (Iuvenalis, een satyricus) en daar moet je op de toets vragen over kunnen beantwoorden. Gewoon, vragen die je gewend bent: grammaticaal, inhoudelijk, stilistisch.

​

Inschrijving geopend: mail aan m.dehoon@jdw.nl. Snel inschrijven!

​

Eerste selectieronde op school: vrijdag 1 november 9^e en 10^e uur. Noteer de datum in je agenda.

CE 2020

15

Wapenfeiten en de man bezing ik, die als eerste vanaf de kusten van Troje op de vlucht door het noodlot naar Italië kwam en naar de stranden van Lavinium, nadat hij veel én over land én over zee voortgejaagd was door de macht van de goden, wegens de onverzoenlijke wrok van de wrede Juno, nadat hij ook in de oorlog veel geleden had, totdat hij een stad zou stichten en zijn goden Latium binnen zou brengen; vandaar het Latijnse geslachten de Albaanse vaderen en de muren van het hoge Rome. Muze, verhaal mij de oorzaken, door welke belediging van haar goddelijke macht of waarover verbitterd de koningin der goden een man, in het oog springend door plichtsbesef gedwongen heeft zoveel lotgevallen te ondergaan, zoveel inspanningen op zich te nemen. Zijn/is er dan zo grote woede(s) in de harten van de hemelingen?

​

Er was een oude stad (Tyrische kolonisten bewoonden die) Carthago, tegenover Italië en in de verte tegenover de Tiber-

monding, rijk aan schatten en zeer woest in haar verlangens naar/voorliefde voor oorlog, die, zo zegt men, Juno in het bijzonder, meer dan alle landen gekoesterd heeft, zelfs met achterstelling van Samos. Hier waren haar wapens, hier haar wagen; dat deze de heerseres over de volkeren was, als het noodlot het op de een of andere manier toestond, daar spande de godin zich toen al voor in en ze koesterde die wens. Maar eigenlijk had ze gehoord dat uit Trojaans bloed nageslacht voortkwam dat eenmaal de Tyrische burcht zou verwoesten; dat hieruit een volk zou komen, wijd en zijd heersend en trots in de oorlog, ter verwoesting van Libië; dat de Parcen het zo beschikten. Saturnus’ dochter, daarvoor bang en denkend aan de oude oorlog die zij eerder bij Troje voor haar geliefde Argos gevoerd had – en ook waren nog niet de oorzaken van haar boosheid en het wrede verdriet uit haar hart verdwenen; diep in haar geest blijft weggeborgen het oordeel van Paris en het onrecht van haar versmade schoonheid en het gehate geslacht en het ereambt van de geschaakte Ganymedes – hield, door deze dingen bovendien geïrriteerd, de Trojanen, die over de hele zee heen en weer gejaagd waren, restanten van de Danai en van de meedogenloze Achilles, ver weg van Latium, en gedurende vele jaren zwierven zij, gedreven door de lotsbeschikkingen, over alle zeeën rond. Zoveel inspanning kostte het om het Romeinse volk te stichten. (Aen. I, 1 – 33)

CE 2020

16

Wapenfeiten en de man bezing ik, die als eerste vanaf de kusten van TROJE op de vlucht door het noodlot naar Italië kwam en naar de stranden van Lavinium, nadat hij veel én over land én over zee voortgejaagd was door de macht van de goden, wegens de onverzoenlijke wrok van de wrede Juno, nadat hij ook in de oorlog veel geleden had, totdat hij een stad zou stichten en zijn goden Latium binnen zou brengen; vandaar het Latijnse geslachten de Albaanse vaderen en de muren van het hoge ROME. Muze, verhaal mij de oorzaken, door welke belediging van haar goddelijke macht of waarover verbitterd de koningin der goden een man, in het oog springend door plichtsbesef gedwongen heeft zoveel lotgevallen te ondergaan, zoveel inspanningen op zich te nemen. Zijn/is er dan zo grote woede(s) in de harten van de hemelingen? (Aen. I, 1 – 11)

CE 2020

17

Er was een oude stad (Tyrische kolonisten bewoonden die) Carthago, tegenover Italië en in de verte tegenover de Tibermonding, rijk aan schatten en zeer woest in haar verlangens naar/voorliefde voor oorlog, die, zo zegt men, Juno in het bijzonder, meer dan alle landen gekoesterd heeft, zelfs met achterstelling van Samos. Hier waren haar wapens, hier haar wagen; dat deze de heerseres over de volkeren was, als het noodlot het op de een of andere manier toestond, daar spande de godin zich toen al voor in en ze koesterde die wens. Maar eigenlijk had ze gehoord dat uit Trojaans bloed nageslacht voortkwam dat eenmaal de Tyrische burcht zou verwoesten; dat hieruit een volk zou komen, wijd en zijd heersend en trots in de oorlog, ter verwoesting van Libië; dat de Parcen het zo beschikten. Saturnus’ dochter, daarvoor bang en denkend aan de oude oorlog die zij eerder bij Troje voor haar geliefde Argos gevoerd had – en ook waren nog niet de oorzaken van haar boosheid en het wrede verdriet uit haar hart verdwenen; diep in haar geest blijft weggeborgen het oordeel van Paris en het onrecht van haar versmade schoonheid en het gehate geslacht en het ereambt van de geschaakte Ganymedes – hield, door deze dingen bovendien geïrriteerd, de Trojanen, die over de hele zee heen en weer gejaagd waren, restanten van de Danai en van de meedogenloze Achilles, ver weg van Latium, en gedurende vele jaren zwierven zij, gedreven door de lotsbeschikkingen, over alle zeeën rond. Zoveel inspanning kostte het om het Romeinse volk te stichten. (Aen. I, 12 – 33)

CE 2020

18

1177

1184

814 - 146

Rome: 753

Minimaal opmerkelijk:

• Carthago wordt gesticht in 814, maar al in 1177 door Aeneas bereikt. Merkwaardige storm dus.
• Carthago is in de aanhef al Juno’s favoriete stad (haar wapens en wagen bevonden zich daar: Aen.1, 15-16).
• Juno is bang dat Aeneas’ nageslacht Carthago verwoest, maar wanneer ís zij bang? Tussen 814 en 146, dat moet wel. Na 814 bestond Carthago pas.
• Wat doet Juno aan die angst? �Ze gaat terug in de tijd, eeuwen terug! Naar 1177, wanneer ze een storm �laat ontketenen door Aeolus.�Back to the future…
• Sterker nog, die storm doet Aeneas van 1177 in één keer belanden in 814. Knap.
• De storm van 1176 (Aeneas zit ongeveer één jaar in Carthago te dingesen met Dido) blaast Aeneas weer terug vanuit 814. Back from the future dus… Wonderlijk.

(Met dank aan: https://medium.com/in-medias-res/back-to-the-future-in-virgils-aeneid-2e69efa6cf2f )

1176

CE 2020

19

Aeneas

Lavinia

Creüsa

Ascanius

Silvius

Jupiter

Elektra

Priamus

Dardanus

Proca

Amulius

Numitor

Rhea Silvia

Mars

Romulus

Remus

Venus

Anchises

CE 2020

20

Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo

despiciens mare velivolum terrasque iacentis

225 litoraque et latos populos, sic vertice caeli

constitit et Libyae defixit lumina regnis.

H2 §2 a. Venus beklaagt zich bij Jupiter om het lot van Aeneas (p.28); 223 - 226

S

CE 2020

21

Et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo

despiciens mare velivolum terrasque iacentis

225 litoraque et latos populos, sic vertice caeli

constitit et Libyae defixit lumina regnis.

H2 §2 a. Venus beklaagt zich bij Jupiter om het lot van Aeneas (p.28); 223 - 226

S

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

U

U

U

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

U

͞͞ ͞

CE 2020

22

Atque illum talis iactantem pectore curas

tristior et lacrimis oculos suffusa nitentis

adloquitur Venus: ‘O qui res hominumque deumque

230 aeternis regis imperiis et fulmine terres,

quid meus Aeneas in te committere tantum,

quid Troes potuere, quibus, tot funera passis,

cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis?

H2 §2 a. Venus beklaagt zich bij Jupiter om het lot van Aeneas (p.28); 227 - 233

CE 2020

23

Certe hinc Romanos olim, volventibus annis,

235 hinc fore ductores, revocato a sanguine Teucri,

qui mare, qui terras omnis dicione tenerent,

pollicitus – Quae te, genitor, sententia vertit?’

H2 §2 a. Venus beklaagt zich bij Jupiter om het lot van Aeneas (p.28); 234 - 237

CE 2020

24

‘Hoc equidem occasum Troiae tristisque ruinas

solabar fatis contraria fata rependens;

240 nunc eadem fortuna viros tot casibus actos

insequitur. Quem das finem, rex magne, laborum?

H2 §2 b. “Jupiter laat Aeneas in de steek” (p.30); 238 - 241

CE 2020

25

Antenor potuit mediis elapsus Achivis

Illyricos penetrare sinus atque intima tutus

regna Liburnorum et fontem superare Timavi,

245 unde per ora novem vasto cum murmure montis

it mare proruptum et pelago premit arva sonanti.

H2 §2 b. “Jupiter laat Aeneas in de steek” (p.30); 242 - 246

CE 2020

26

Hic tamen ille urbem Patavi sedesque locavit

Teucrorum et genti nomen dedit armaque fixit

Troia, nunc placida compostus pace quiescit:

250 nos, tua progenies, caeli quibus adnuis arcem,

navibus (infandum!) amissis unius ob iram

prodimur atque Italis longe disiungimur oris.

Hic pietatis honos? Sic nos in sceptra reponis?’

H2 §2 b. “Jupiter laat Aeneas in de steek” (p.30); 247 - 253

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

CE 2020

27

Olli subridens hominum sator atque deorum

255 vultu, quo caelum tempestatesque serenat,

oscula libavit natae, dehinc talia fatur: dehinc > djinc: synizesis

‘Parce metu, Cytherea, manent immota tuorum

fata tibi; cernes urbem et promissa Lavini

moenia sublimemque feres ad sidera caeli

260 magnanimum Aenean; neque me sententia vertit.

H2 §2 c. De belofte van Jupiter (p.32); 254 - 260

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

CE 2020

28

Hic tibi (fabor enim, quando haec te cura remordet,

longius, et volvens fatorum arcana movebo)

bellum ingens geret Italia populosque ferocis

contundet moresque viris et moenia ponet,

265 tertia dum Latio regnantem viderit aestas,

ternaque transierint Rutulis hiberna subactis.’

H2 §2 c. De belofte van Jupiter (p.32); 261 - 266

CE 2020

29

‘At puer Ascanius, cui nunc cognomen Iulo

additur (Ilus erat, dum res stetit Ilia regno),

triginta magnos volvendis mensibus orbis

270 imperio explebit, regnumque ab sede Lavini

transferet, et Longam multa vi muniet Albam.

H2 §2 d. Het nageslacht van Aeneas zal machtig worden (p.34); 267 - 271

CE 2020

30

Hic iam ter centum totos regnabitur annos

gente sub Hectorea, donec regina sacerdos

Marte gravis geminam partu dabit Ilia prolem.

275 Inde lupae fulvo nutricis tegmine laetus

Romulus excipiet gentem et Mavortia condet

moenia Romanosque suo de nomine dicet.

H2 §2 d. Het nageslacht van Aeneas zal machtig worden (p.34); 272 - 277

CE 2020

31

His ego nec metas rerum nec tempora pono:

imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,

280 quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,

consilia in melius referet, mecumque fovebit

Romanos, rerum dominos gentemque togatam.’

H2 §2 d. Het nageslacht van Aeneas zal machtig worden (p.34); 278 - 282

S

CE 2020

32

His ego nec metas rerum nec tempora pono:

imperium sine fine dedi. Quin aspera Iuno,

280 quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat,

consilia in melius referet, mecumque fovebit

Romanos, rerum dominos gentemque togatam.’

H2 §2 d. Het nageslacht van Aeneas zal machtig worden (p.34); 278 - 282

S

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞͞ ͞

CE 2020

33

‘Sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas

cum domus Assaraci Pthiam clarasque Mycenas

285 servitio premet ac victis dominabitur Argis.

H2 §2 e. Jupiter kondigt de komst van Augustus aan (p.36); 282 - 285

CE 2020

34

Nascetur pulchra Troianus origine Caesar,

imperium Oceano, famam qui terminet astris,

Iulius, a magno demissum nomen Iulo.

Hunc tu olim caelo spoliis Orientis onustum

290 accipies secura; vocabitur hic quoque votis.

H2 §2 e. Jupiter kondigt de komst van Augustus aan (p.36); 286 - 290

CE 2020

35

Aspera tum positis mitescent saecula bellis:

cana Fides et Vesta, Remo cum fratre Quirinus

iura dabunt; dirae ferro et compagibus artis

claudentur Belli portae; Furor impius intus

295 saeva sedens super arma et centum vinctus aënis

post tergum nodis fremet horridus ore cruento.’

H2 §2 e. Jupiter kondigt de komst van Augustus aan (p.36); 291 - 296

CE 2020

36

Haec ait et Maia genitum demittit ab alto,

ut terrae utque novae pateant Karthaginis arces

hospitio Teucris, ne fati nescia Dido

300 finibus arceret. Volat ille per aëra magnum

remigio alarum ac Libyae citus astitit oris.

H2 §2 f. Mercurius gaat naar Carthago (p.39); 297 - 301

CE 2020

37

Et iam iussa facit, ponuntque ferocia Poeni

corda volente deo; in primis regina quietum

accipit in Teucros animum mentemque benignam.

H2 §2 f. Mercurius gaat naar Carthago (p.39); 302 - 304

CE 2020

38

Aeneas ontmoet zijn moeder

3

Aeneis

liber I

CE 2020

39

305 At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,

ut primum lux alma data est, exire locosque

explorare novos, quas vento accesserit oras,

qui teneant (nam inculta videt), hominesne feraene,

quaerere constituit, sociisque exacta referre.

H3 § a. Aeneas en Achates gaan op onderzoek en ontmoeten een jonge jageres (p.40); 305 - 309

S

CE 2020

40

305 At pius Aeneas, per noctem plurima volvens,

ut primum lux alma data est, exire locosque

explorare novos, quas vento accesserit oras,

qui teneant (nam inculta videt), hominesne feraene,

quaerere constituit, sociisque exacta referre.

H3 § a. Aeneas en Achates gaan op onderzoek en ontmoeten een jonge jageres (p.40); 305 - 309

S

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

U

U

U

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

CE 2020

41

310 Classem in convexo nemorum sub rupe cavata

arboribus clausam circum atque horrentibus umbris

occulit; ipse uno graditur comitatus Achate,

bina manu lato crispans hastilia ferro.

H3 § a. Aeneas en Achates gaan op onderzoek en ontmoeten een jonge jageres (p.40); 310 - 313

CE 2020

42

Cui mater media sese tulit obvia silva,

315 virginis os habitumque gerens, et virginis arma

Spartanae, vel qualis equos Threissa fatigat

Harpalyce, volucremque fuga praevertitur Hebrum.

Namque umeris de more habilem suspenderat arcum

venatrix, dederatque comam diffundere ventis,

320 nuda genu, nodoque sinus collecta fluentis.

H3 § a. Aeneas en Achates gaan op onderzoek en ontmoeten een jonge jageres (p.40); 314 - 320

CE 2020

43

Ac prior, ‘Heus’, inquit, ‘iuvenes, monstrate, mearum

vidistis si quam hic errantem forte sororum,

succinctam pharetra et maculosae tegmine lyncis,

aut spumantis apri cursum clamore prementem.’

H3 § b. Aeneas vraagt de jageres om hulp (p.42); 321 - 324

CE 2020

44

325 Sic Venus et Veneris contra sic filius orsus:

‘Nulla tuarum audita mihi neque visa sororum,

o quam te memorem, virgo? Namque haud tibi vultus

mortalis, nec vox hominem sonat; o, dea certe

(an Phoebi soror? an Nympharum sanguinis una?),...

H3 § b. Aeneas vraagt de jageres om hulp (p.42); 325 - 329

CE 2020

45

330 ... sis felix, nostrumque leves, quaecumque, laborem,

et, quo sub caelo tandem, quibus orbis in oris

iactemur, doceas: ignari hominumque locorumque

erramus, vento huc vastis et fluctibus acti.

Multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.’

H3 § b. Aeneas vraagt de jageres om hulp (p.42); 330 - 334

CE 2020

46

335 Tum Venus: ‘Haud equidem tali me dignor honore;

virginibus Tyriis mos est gestare pharetram

purpureoque alte suras vincire cothurno.

Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;

sed fines Libyci, genus intractabile bello.

H3 § c. Dido’s broer Pygmalion heeft haar echtgenoot Sychaeus vermoord (p.44); 335 - 339

S

CE 2020

47

335 Tum Venus: ‘Haud equidem tali me dignor honore;

virginibus Tyriis mos est gestare pharetram

purpureoque alte suras vincire cothurno.

Punica regna vides, Tyrios et Agenoris urbem;

sed fines Libyci, genus intractabile bello.

H3 § c. Dido’s broer Pygmalion heeft haar echtgenoot Sychaeus vermoord (p.44); 335 - 339

S

͞

U

͞

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞͞ ͞

CE 2020

48

340 Imperium Dido Tyria regit urbe profecta,

germanum fugiens. Longa est iniuria, longae

ambages; sed summa sequar fastigia rerum.

H3 § c. Dido’s broer Pygmalion heeft haar echtgenoot Sychaeus vermoord (p.44); 340 - 342

CE 2020

49

Huic coniunx Sychaeus erat, ditissimus auri

Phoenicum, et magno miserae dilectus amore,

345 cui pater intactam dederat, primisque iugarat

ominibus. Sed regna Tyri germanus habebat

Pygmalion, scelere ante alios immanior omnis.

H3 § c. Dido’s broer Pygmalion heeft haar echtgenoot Sychaeus vermoord (p.44); 343 - 347

CE 2020

50

Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum

impius ante aras, atque auri caecus amore,

350 clam ferro incautum superat, securus amorum

germanae; factumque diu celavit, et aegram,

multa malus simulans, vana spe lusit amantem.

H3 § c. Dido’s broer Pygmalion heeft haar echtgenoot Sychaeus vermoord (p.44); 348 - 352

S

CE 2020

51

Quos inter medius venit furor. Ille Sychaeum

impius ante aras, atque auri caecus amore,

350 clam ferro incautum superat, securus amorum

germanae; factumque diu celavit, et aegram,

multa malus simulans, vana spe lusit amantem.

H3 § c. Dido’s broer Pygmalion heeft haar echtgenoot Sychaeus vermoord (p.44); 348 - 352

S

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

CE 2020

52

Ipsa sed in somnis inhumati venit imago

coniugis, ora modis attollens pallida miris;

355 crudelis aras traiectaque pectora ferro

nudavit, caecumque domus scelus omne retexit.

Tum celerare fugam patriaque excedere suadet,

auxiliumque viae veteres tellure recludit

thesauros, ignotum argenti pondus et auri.

H3 § d. Dido c.s. vlucht met een grote schat naar Libië (p.46); 353 - 359

CE 2020

53

360 His commota fugam Dido sociosque parabat.

Conveniunt, quibus aut odium crudele tyranni

aut metus acer erat; navis, quae forte paratae,

corripiunt, onerantque auro. Portantur avari

Pygmalionis opes pelago; dux femina facti.

H3 § d. Dido c.s. vlucht met een grote schat naar Libië (p.46); 360 - 364

CE 2020

54

365 Devenere locos, ubi nunc ingentia cernes

moenia surgentemque novae Karthaginis arcem,

mercatique solum, facti de nomine Byrsam,

taurino quantum possent circumdare tergo.

H3 § d. Dido c.s. vlucht met een grote schat naar Libië (p.46); 365 - 368

CE 2020

55

Sed vos qui tandem? Quibus aut venistis ab oris?

370 Quove tenetis iter?’ Quaerenti talibus ille

suspirans, imoque trahens a pectore vocem:

‘O dea, si prima repetens ab origine pergam,

et vacet annalis nostrorum audire laborum,

ante diem clauso componet Vesper Olympo.

H3 § e. Aeneas maakt zich bekend (p.48); 369 - 374

CE 2020

56

375 Nos Troia antiqua, si vestras forte per auris

Troiae nomen iit, diversa per aequora vectos

forte sua Libycis tempestas appulit oris.

Sum pius Aeneas, raptos qui ex hoste penatis

classe veho mecum, fama super aethera notus;

380 Italiam quaero patriam, et genus ab Iove summo.

​

H3 § e. Aeneas maakt zich bekend (p.48); 375 - 380

CE 2020

57

Bis denis Phrygium conscendi navibus aequor,

matre dea monstrante viam, data fata secutus;

vix septem convulsae undis Euroque supersunt.

Ipse ignotus, egens, Libyae deserta peragro,

385 Europa atque Asia pulsus.’ Nec plura querentem

passa Venus medio sic interfata dolore est:

​

H3 § e. Aeneas maakt zich bekend (p.48); 381 - 386

CE 2020

58

‘Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras

vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem;

perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer.

390 Namque tibi reduces socios classemque relatam

nuntio, et in tutum versis Aquilonibus actam,

ni frustra augurium vani docuere parentes.

H3 § f. Venus zegt Aeneas dat zijn vloot veilig is (p.50); 387 - 392

S

CE 2020

59

‘Quisquis es, haud, credo, invisus caelestibus auras

vitalis carpis, Tyriam qui adveneris urbem;

perge modo, atque hinc te reginae ad limina perfer.

390 Namque tibi reduces socios classemque relatam

nuntio, et in tutum versis Aquilonibus actam,

ni frustra augurium vani docuere parentes.

H3 § f. Venus zegt Aeneas dat zijn vloot veilig is (p.50); 387 - 392

S

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

CE 2020

60

Aspice bis senos laetantis agmine cycnos,

aetheria quos lapsa plaga Iovis ales aperto

395 turbabat caelo; nunc terras ordine longo

aut capere aut captas iam despectare videntur:

​

H3 § f. Venus zegt Aeneas dat zijn vloot veilig is (p.50); 393 - 396

CE 2020

61

ut reduces illi ludunt stridentibus alis,

et coetu cinxere polum, cantusque dedere,

haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum

400 aut portum tenet aut pleno subit ostia velo.

Perge modo et, qua te ducit via, dirige gressum.’

H3 § f. Venus zegt Aeneas dat zijn vloot veilig is (p.50); 397 - 401

CE 2020

62

Dixit, et avertens rosea cervice refulsit,

ambrosiaeque comae divinum vertice odorem

spiravere; pedes vestis defluxit ad imos,

405 et vera incessu patuit dea. Ille ubi matrem

agnovit, tali fugientem est voce secutus:

H3 § g. Aeneas herkent zijn moeder en is boos (p.52); 402 - 406

CE 2020

63

‘Quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis

ludis imaginibus? Cur dextrae iungere dextram

non datur, ac veras audire et reddere voces?’

410 Talibus incusat, gressumque ad moenia tendit.

H3 § g. Aeneas herkent zijn moeder en is boos (p.52); 407 - 410

CE 2020

64

At Venus obscuro gradientis aëre saepsit,

et multo nebulae circum dea fudit amictu,

cernere ne quis eos neu quis contingere posset,

molirive moram, aut veniendi poscere causas.

415 Ipsa Paphum sublimis abit, sedesque revisit

laeta suas, ubi templum illi, centumque Sabaeo

ture calent arae, sertisque recentibus halant.

H3 § g. Aeneas herkent zijn moeder en is boos (p.52); 411 - 417

CE 2020

65

Corripuere viam interea, qua semita monstrat,

iamque ascendebant collem, qui plurimus urbi

420 imminet, adversasque aspectat desuper arces.

Miratur molem Aeneas, magalia quondam,

miratur portas strepitumque et strata viarum.

H3 § h. Aeneas ziet de Carthagers bezig met de bouw van hun stad (p.54); 418 - 422

CE 2020

66

Instant ardentes Tyrii: pars ducere muros,

molirique arcem et manibus subvolvere saxa,

425 pars optare locum tecto et concludere sulco;

iura magistratusque legunt sanctumque senatum.

Hic portus alii effodiunt; hic alta theatris

fundamenta locant alii, immanisque columnas

rupibus excidunt, scaenis decora alta futuris:

H3 § h. Aeneas ziet de Carthagers bezig met de bouw van hun stad (p.54); 423 - 429

CE 2020

67

430 Qualis apes aestate nova per florea rura

exercet sub sole labor, cum gentis adultos

educunt fetus, aut cum liquentia mella

stipant et dulci distendunt nectare cellas,

aut onera accipiunt venientum, aut agmine facto

435 ignavum fucos pecus a praesepibus arcent;

fervet opus, redolentque thymo fraglantia mella.

H3 § i. Aeneas bewondert de bedrijvigheid (p.56); 430 - 436

CE 2020

68

‘O fortunati, quorum iam moenia surgunt!’

Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.

Infert se saeptus nebula (mirabile dictu)

440 per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.

H3 § i. Aeneas bewondert de bedrijvigheid (p.56); 437 - 440

S

CE 2020

69

‘O fortunati, quorum iam moenia surgunt!’

Aeneas ait, et fastigia suspicit urbis.

Infert se saeptus nebula (mirabile dictu)

440 per medios, miscetque viris, neque cernitur ulli.

H3 § i. Aeneas bewondert de bedrijvigheid (p.56); 437 - 440

S

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

U

U

CE 2020

70

Aeneas en Dido

Aeneis

6

liber IV

CE 2020

71

1 At regina gravi iamdudum saucia cura

vulnus alit venis et caeco carpitur igni.

Multa viri virtus animo multusque recursat

gentis honos; haerent infixi pectore vultus

5 verbaque, nec placidam membris dat cura quietem.

H6 §1 a. Dido wordt verteerd door een heimelijk vuur (p.76); 1 - 5

CE 2020

72

Postera Phoebea lustrabat lampade terras

umentemque Aurora polo dimoverat umbram,

cum sic unanimam adloquitur male sana sororem:

H6 §1 a. Dido wordt verteerd door een heimelijk vuur (p.76); 6 - 8

CE 2020

73

‘Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent!

10 Quis novus hic nostris successit sedibus hospes,

quem sese ore ferens, quam forti pectore et armis!

Credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum.

Degeneres animos timor arguit. Heu, quibus ille

iactatus fatis! Quae bella exhausta canebat!

H6 §1 b. Dido bekent tegenover Anna dat ze verliefd is (p.78); 9 - 14

CE 2020

74

15 Si mihi non animo fixum immotumque sederet,

ne cui me vinclo vellem sociare iugali,

postquam primus amor deceptam morte fefellit;

si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,

huic uni forsan potui succumbere culpae.

H6 §1 b. Dido bekent tegenover Anna dat ze verliefd is (p.78); 15 - 19

S

CE 2020

75

15 Si mihi non animo fixum immotumque sederet,

ne cui me vinclo vellem sociare iugali,

postquam primus amor deceptam morte fefellit;

si non pertaesum thalami taedaeque fuisset,

huic uni forsan potui succumbere culpae.

H6 §1 b. Dido bekent tegenover Anna dat ze verliefd is (p.78); 15 - 19

S

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞͞ ͞

CE 2020

76

20 Anna (fatebor enim) miseri post fata Sychaei

coniugis et sparsos fraterna caede penatis

solus hic inflexit sensus animumque labantem

impulit. Agnosco veteris vestigia flammae.

H6 §1 b. Dido bekent tegenover Anna dat ze verliefd is (p.78); 20 - 23

CE 2020

77

Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat,

25 vel pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras,

pallentis umbras Erebo noctemque profundam,

ante, pudor, quam te violo aut tua iura resolvo.

Ille meos, primus qui me sibi iunxit, amores

abstulit; ille habeat secum servetque sepulcro.’

30 Sic effata sinum lacrimis implevit obortis.

H6 §1 b. Dido bekent tegenover Anna dat ze verliefd is (p.78); 24 - 30

CE 2020

78

Anna refert: ‘O luce magis dilecta sorori,

solane perpetua maerens carpere iuventa

nec dulcis natos Veneris nec praemia noris?

Id cinerem aut manis credis curare sepultos?

H6 §1 c. Anna raadt Dido aan toe te geven aan haar gevoelens (p.80); 31 - 34

S

CE 2020

79

Anna refert: ‘O luce magis dilecta sorori,

solane perpetua maerens carpere iuventa

nec dulcis natos Veneris nec praemia noris?

Id cinerem aut manis credis curare sepultos?

H6 §1 c. Anna raadt Dido aan toe te geven aan haar gevoelens (p.80); 31 - 34

S

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞͞ ͞

CE 2020

80

35 Esto: aegram nulli quondam flexere mariti,

non Libyae, non ante Tyro; despectus Iarbas

ductoresque alii, quos Africa terra triumphis

dives alit: placitone etiam pugnabis amori?

Nec venit in mentem, quorum consederis arvis?

H6 §1 c. Anna raadt Dido aan toe te geven aan haar gevoelens (p.80); 35 - 39

CE 2020

81

40 Hinc Gaetulae urbes, genus insuperabile bello,

et Numidae infreni cingunt et inhospita Syrtis;

hinc deserta siti regio lateque furentes

Barcaei. Quid bella Tyro surgentia dicam

germanique minas?’

H6 §1 c. Anna raadt Dido aan toe te geven aan haar gevoelens (p.80); 40 - 44

CE 2020

82

45 ‘Dis equidem auspicibus reor et Iunone secunda

hunc cursum Iliacas vento tenuisse carinas.

Quam tu urbem, soror, hanc cernes, quae surgere regna

coniugio tali! Teucrum comitantibus armis,

Punica se quantis attollet gloria rebus!

H6 §1 d. ‘Een verbintenis met Aeneas is erg gunstig’ (p.82); 45 - 49

CE 2020

83

50 Tu modo posce deos veniam, sacrisque litatis

indulge hospitio causasque innecte morandi,

dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion,

quassataeque rates, dum non tractabile caelum.’

H6 §1 d. ‘Een verbintenis met Aeneas is erg gunstig’ (p.82); 50 - 53

CE 2020

84

His dictis impenso animum flammavit amore

55 spemque dedit dubiae menti solvitque pudorem.

Principio delubra adeunt pacemque per aras

exquirunt; mactant lectas de more bidentis

legiferae Cereri Phoeboque patrique Lyaeo,

Iunoni ante omnis, cui vincla iugalia curae.

H6 §1 e. Dido laat zich overhalen (p.84); 54 - 59

CE 2020

85

60 Ipsa tenens dextra pateram pulcherrima Dido

candentis vaccae media inter cornua fundit,

aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,

instauratque diem donis, pecudumque reclusis

pectoribus inhians spirantia consulit exta.

H6 §1 e. Dido laat zich overhalen (p.84); 60 - 64

S

CE 2020

86

60 Ipsa tenens dextra pateram pulcherrima Dido

candentis vaccae media inter cornua fundit,

aut ante ora deum pinguis spatiatur ad aras,

instauratque diem donis, pecudumque reclusis

pectoribus inhians spirantia consulit exta.

H6 §1 e. Dido laat zich overhalen (p.84); 60 - 64

S

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

U

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞

CE 2020

87

65 Heu, vatum ignarae mentes! Quid vota furentem,

quid delubra iuvant? Est mollis flamma medullas

interea et tacitum vivit sub pectore vulnus.

H6 §1 e. Dido laat zich overhalen (p.84); 65 - 67

CE 2020

88

Uritur infelix Dido totaque vagatur

urbe furens, qualis coniecta cerva sagitta,

70 quam procul incautam nemora inter Cresia fixit

pastor agens telis liquitque volatile ferrum

nescius: illa fuga silvas saltusque peragrat

Dictaeos; haeret lateri letalis harundo.

H6 §1 e. Dido laat zich overhalen (p.84); 68 - 73

CE 2020

89

Nunc media Aenean secum per moenia ducit

75 Sidoniasque ostentat opes urbemque paratam,

incipit effari mediaque in voce resistit;

nunc eadem, labente die, convivia quaerit,

Iliacosque iterum demens audire labores

exposcit pendetque iterum narrantis ab ore.

H6 §1 f. Dido heeft uitsluitend oog voor Aeneas (p.86); 74 - 79

CE 2020

90

80 Post ubi digressi, lumenque obscura vicissim

luna premit suadentque cadentia sidera somnos,

sola domo maeret vacua stratisque relictis

incubat. Illum absens absentem auditque videtque,

aut gremio Ascanium genitoris imagine capta,

85 detinet, infandum si fallere possit amorem.

H6 §1 f. Dido heeft uitsluitend oog voor Aeneas (p.86); 80 - 85

CE 2020

91

Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus

exercet portusve aut propugnacula bello

tuta parant: pendent opera interrupta minaeque

murorum ingentes aequataque machina caelo.

H6 §1 f. Dido heeft uitsluitend oog voor Aeneas (p.86); 86 - 89

S

CE 2020

92

Non coeptae adsurgunt turres, non arma iuventus

exercet portusve aut propugnacula bello

tuta parant: pendent opera interrupta minaeque

murorum ingentes aequataque machina caelo.

H6 §1 f. Dido heeft uitsluitend oog voor Aeneas (p.86); 86 - 89

S

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

U

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

CE 2020

93

Et iam prima novo spargebat lumine terras

585 Tithoni croceum linquens Aurora cubile.

H6 §3 a. Dido ziet onverwachts Aeneas met zijn vloot vertrekken (p.92); 584 - 585

CE 2020

94

Regina e speculis ut primam albescere lucem

vidit et aequatis classem procedere velis,

litoraque et vacuos sensit sine remige portus,

terque quaterque manu pectus percussa decorum

590 flaventisque abscissa comas ‘Pro Iuppiter! Ibit

hic,’ ait ‘et nostris inluserit advena regnis?

H6 §3 a. Dido ziet onverwachts Aeneas met zijn vloot vertrekken (p.92); 586 - 591

CE 2020

95

Non arma expedient totaque ex urbe sequentur,

diripientque rates alii navalibus? Ite,

ferte citi flammas, date tela, impellite remos!

595 Quid loquor? Aut ubi sum? Quae mentem insania mutat?

Infelix Dido, nunc te facta impia tangunt?

H6 §3 a. Dido ziet onverwachts Aeneas met zijn vloot vertrekken (p.92); 592 - 596

CE 2020

96

Tum decuit, cum sceptra dabas. En dextra fidesque,

quem secum patrios aiunt portare penatis,

quem subiisse umeris confectum aetate parentem!

600 Non potui abreptum divellere corpus et undis

spargere? Non socios, non ipsum absumere ferro

Ascanium patriisque epulandum ponere mensis?

H6 §3 a. Dido ziet onverwachts Aeneas met zijn vloot vertrekken (p.92); 597 - 602

CE 2020

97

Verum anceps pugnae fuerat fortuna. Fuisset:

quem metui moritura? Faces in castra tulissem

605 implessemque foros flammis natumque patremque

cum genere exstinxem, memet super ipsa dedissem.

H6 §3 a. Dido ziet onverwachts Aeneas met zijn vloot vertrekken (p.92); 603 - 606

CE 2020

98

Sol, qui terrarum flammis opera omnia lustras,

tuque harum interpres curarum et conscia Iuno,

nocturnisque Hecate triviis ululata per urbes

610 et Dirae ultrices et di morientis Elissae,

accipite haec, meritumque malis advertite numen

et nostras audite preces. Si tangere portus

infandum caput ac terris adnare necesse est, ...

H6 §3 b. Dido vervloekt Aeneas en zijn nageslacht (p.94); 607 - 613

CE 2020

99

... et sic fata Iovis poscunt, hic terminus haeret,

615 at bello audacis populi vexatus et armis,

finibus extorris, complexu avulsus Iuli

auxilium imploret videatque indigna suorum

funera; nec, cum se sub leges pacis iniquae

tradiderit, regno aut optata luce fruatur,

620 sed cadat ante diem mediaque inhumatus harena.

H6 §3 b. Dido vervloekt Aeneas en zijn nageslacht (p.94); 614 - 620

CE 2020

100

Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.

Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum

exercete odiis, cinerique haec mittite nostro

munera. Nullus amor populis nec foedera sunto.

H6 §3 b. Dido vervloekt Aeneas en zijn nageslacht (p.94); 621 - 624

S

CE 2020

101

Haec precor, hanc vocem extremam cum sanguine fundo.

Tum vos, o Tyrii, stirpem et genus omne futurum

exercete odiis, cinerique haec mittite nostro

munera. Nullus amor populis nec foedera sunto.

H6 §3 b. Dido vervloekt Aeneas en zijn nageslacht (p.94); 621 - 624

S

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

CE 2020

102

625 Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor

qui face Dardanios ferroque sequare colonos,

nunc, olim, quocumque dabunt se tempore vires.

Litora litoribus contraria, fluctibus undas

imprecor, arma armis: pugnent ipsique nepotesque.’

H6 §3 b. Dido vervloekt Aeneas en zijn nageslacht (p.94); 625 - 629

CE 2020

103

630 Haec ait, et partis animum versabat in omnis,

invisam quaerens quam primum abrumpere lucem.

Tum breviter Barcen nutricem adfata Sychaei,

namque suam patria antiqua cinis ater habebat:

H6 §3 c. Dido wil sterven (p.98); 630 - 633

CE 2020

104

‘Annam, cara mihi nutrix, huc siste sororem:

635 dic corpus properet fluviali spargere lympha,

et pecudes secum et monstrata piacula ducat.

Sic veniat, tuque ipsa pia tege tempora vitta.

Sacra Iovi Stygio, quae rite incepta paravi,

perficere est animus finemque imponere curis

640 Dardaniique rogum capitis permittere flammae.’

H6 §3 c. Dido wil sterven (p.98); 634 - 640

CE 2020

105

Sic ait. Illa gradum studio celebrabat anili.

At trepida et coeptis immanibus effera Dido

sanguineam volvens aciem, maculisque trementes

interfusa genas et pallida morte futura,

645 interiora domus inrumpit limina et altos

conscendit furibunda rogos ensemque recludit

Dardanium, non hos quaesitum munus in usus.

H6 §3 c. Dido wil sterven (p.98); 641 - 647

CE 2020

106

Hic, postquam Iliacas vestis notumque cubile

conspexit, paulum lacrimis et mente morata

650 incubuitque toro dixitque novissima verba:

‘Dulces exuviae, dum fata deusque sinebat,

accipite hanc animam meque his exsolvite curis.

H6 §3 d. Dido neemt afscheid (p.100); 648 - 652

CE 2020

107

Vixi et, quem dederat cursum Fortuna, peregi,

et nunc magna mei sub terras ibit imago.

655 Urbem praeclaram statui, mea moenia vidi,

ulta virum poenas inimico a fratre recepi,

felix, heu nimium felix, si litora tantum

numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae.’

H6 §3 d. Dido neemt afscheid (p.100); 653 - 658

CE 2020

108

Dixit, et os impressa toro ‘Moriemur inultae,

660 sed moriamur,’ ait. ‘Sic, sic iuvat ire sub umbras.

Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto

Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.’

H6 §3 d. Dido neemt afscheid (p.100); 659 - 662

S

CE 2020

109

Dixit, et os impressa toro ‘Moriemur inultae,

660 sed moriamur,’ ait. ‘Sic, sic iuvat ire sub umbras.

Hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto

Dardanus, et nostrae secum ferat omina mortis.’

H6 §3 d. Dido neemt afscheid (p.100); 659 - 662

S

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

U

U

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

CE 2020

110

Dixerat, atque illam media inter talia ferro

conlapsam aspiciunt comites, ensemque cruore

665 spumantem sparsasque manus. It clamor ad alta

atria: concussam bacchatur Fama per urbem.

H6 §3 e. Dido stort zich in het zwaard (p.103); 663 - 666

CE 2020

111

Lamentis gemituque et femineo ululatu

tecta fremunt, resonat magnis plangoribus aether,

non aliter quam si immissis ruat hostibus omnis

670 Karthago aut antiqua Tyros, flammaeque furentes

culmina perque hominum volvantur perque deorum.

H6 §3 e. Dido stort zich in het zwaard (p.103); 667 - 671

CE 2020

112

Audiit exanimis trepidoque exterrita cursu

unguibus ora soror foedans et pectora pugnis

per medios ruit, ac morientem nomine clamat:

675 ‘Hoc illud, germana, fuit? Me fraude petebas?

Hoc rogus iste mihi, hoc ignes araeque parabant?

H6 §3 f. Anna vindt haar zuster (p.104); 672 - 676

CE 2020

113

Quid primum deserta querar? Comitemne sororem

sprevisti moriens? Eadem me ad fata vocasses,

idem ambas ferro dolor atque eadem hora tulisset.

680 His etiam struxi manibus patriosque vocavi

voce deos, sic te ut posita, crudelis, abessem?

H6 §3 f. Anna vindt haar zuster (p.104); 677 - 681

CE 2020

114

Exstinxti te meque, soror, populumque patresque

Sidonios urbemque tuam. Date, vulnera lymphis

abluam et, extremus si quis super halitus errat,

685 ore legam.’ Sic fata gradus evaserat altos,

semianimemque sinu germanam amplexa fovebat

cum gemitu atque atros siccabat veste cruores.

H6 §3 f. Anna vindt haar zuster (p.104); 682 - 687

CE 2020

115

Illa gravis oculos conata attollere rursus

deficit; infixum stridit sub pectore vulnus.

690 Ter sese attollens cubitoque adnixa levavit,

ter revoluta toro est oculisque errantibus alto

quaesivit caelo lucem ingemuitque reperta.

H6 §3 g. Dido sterft (p.106); 688 - 692

CE 2020

116

Tum Iuno omnipotens longum miserata dolorem

difficilisque obitus Irim demisit Olympo

695 quae luctantem animam nexosque resolveret artus.

Nam quia nec fato merita nec morte peribat,

sed misera ante diem subitoque accensa furore,

nondum illi flavum Proserpina vertice crinem

abstulerat Stygioque caput damnaverat Orco.

H6 §3 g. Dido sterft (p.106); 693 - 699

CE 2020

117

700 Ergo Iris croceis per caelum roscida pennis

mille trahens varios adverso sole colores

devolat et supra caput astitit. ‘Hunc ego Diti

sacrum iussa fero teque isto corpore solvo’:

sic ait et dextra crinem secat, omnis et una

705 dilapsus calor atque in ventos vita recessit.

H6 §3 g. Dido sterft (p.106); 700 - 705

CE 2020

118

Aeneas en Euander

Aeneis

9

liber VIII

CE 2020

119

Exim se cuncti divinis rebus ad urbem

perfectis referunt. Ibat rex obsitus aevo,

et comitem Aenean iuxta natumque tenebat

ingrediens, varioque viam sermone levabat.

310 Miratur facilisque oculos fert omnia circum

Aeneas, capiturque locis et singula laetus

exquiritque auditque virum monimenta priorum.

H9 §2 a. Euander begint zijn rondleiding (p.130); 306 - 312

CE 2020

120

Tum rex Euandrus Romanae conditor arcis:

‘Haec nemora indigenae Fauni Nymphaeque tenebant

315 gensque virum truncis et duro robore nata,

quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros

aut componere opes norant aut parcere parto,

sed rami atque asper victu venatus alebat.’

H9 §2 a. Euander begint zijn rondleiding (p.130); 313 - 318

CE 2020

121

‘Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo

320 arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.

Is genus indocile ac dispersum montibus altis

composuit legesque dedit, Latiumque vocari

maluit, his quoniam latuisset tutus in oris.

H9 §2 b. De eerdere bewoners (p.132); 319 - 323

S

CE 2020

122

‘Primus ab aetherio venit Saturnus Olympo

320 arma Iovis fugiens et regnis exsul ademptis.

Is genus indocile ac dispersum montibus altis

composuit legesque dedit, Latiumque vocari

maluit, his quoniam latuisset tutus in oris.

H9 §2 b. De eerdere bewoners (p.132); 319 - 323

S

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞͞ ͞

CE 2020

123

Aurea quae perhibent, illo sub rege fuere

325 saecula: sic placida populos in pace regebat,

deterior donec paulatim ac decolor aetas

et belli rabies et amor successit habendi.

H9 §2 b. De eerdere bewoners (p.132); 324 - 327

CE 2020

124

Tum manus Ausonia et gentes venere Sicanae,

saepius et nomen posuit Saturnia tellus;

330 tum reges asperque immani corpore Thybris,

a quo post Itali fluvium cognomine Thybrim

diximus; amisit verum vetus Albula nomen.

H9 §2 b. De eerdere bewoners (p.132); 328 - 332

CE 2020

125

Me pulsum patria pelagique extrema sequentem

Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum

335 his posuere locis, matrisque egere tremenda

Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo.’

H9 §2 b. De eerdere bewoners (p.132); 333 - 336

CE 2020

126

Vix ea dicta, dehinc progressus monstrat et aram

et Carmentalem Romani nomine portam

quam memorant, nymphae priscum Carmentis honorem,

340 vatis fatidicae, cecinit quae prima futuros

Aeneadas magnos et nobile Pallanteum.

H9 §2 c. Euander toont beroemde plaatsen (p.134); 337 - 341

CE 2020

127

Hinc lucum ingentem, quem Romulus acer asylum

rettulit, et gelida monstrat sub rupe Lupercal

Parrhasio dictum Panos de more Lycaei.

345 Nec non et sacri monstrat nemus Argileti

testaturque locum et letum docet hospitis Argi.

H9 §2 c. Euander toont beroemde plaatsen (p.134); 342 - 346

CE 2020

128

Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit

aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis.

Iam tum religio pavidos terrebat agrestis

350 dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant.

H9 §2 d. Aeneas ziet het Capitool (p.136); 347 - 350

S

CE 2020

129

Hinc ad Tarpeiam sedem et Capitolia ducit

aurea nunc, olim silvestribus horrida dumis.

Iam tum religio pavidos terrebat agrestis

350 dira loci, iam tum silvam saxumque tremebant.

H9 §2 d. Aeneas ziet het Capitool (p.136); 347 - 350

S

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞͞ ͞

CE 2020

130

‘Hoc nemus, hunc’ inquit ‘frondoso vertice collem

(quis deus incertum est) habitat deus; Arcades ipsum

credunt se vidisse Iovem, cum saepe nigrantem

aegida concuteret dextra nimbosque cieret.

H9 §2 d. Aeneas ziet het Capitool (p.136); 351 - 354

CE 2020

131

355 Haec duo praeterea disiectis oppida muris,

reliquias veterumque vides monimenta virorum.

Hanc Ianus pater, hanc Saturnus condidit arcem;

Ianiculum huic, illi fuerat Saturnia nomen.’

H9 §2 d. Aeneas ziet het Capitool (p.136); 355 - 358

CE 2020

132

Talibus inter se dictis ad tecta subibant

360 pauperis Euandri, passimque armenta videbant

Romanoque foro et lautis mugire Carinis.

Ut ventum ad sedes, ‘Haec’ inquit ‘limina victor

Alcides subiit, haec illum regia cepit.

Aude, hospes, contemnere opes et te quoque dignum

365 finge deo, rebusque veni non asper egenis.’

H9 §2 e. Ontvangst in Euanders ‘paleis’ (p.136); 359 - 365

CE 2020

133

Dixit, et angusti subter fastigia tecti

ingentem Aenean duxit stratisque locavit

effultum foliis et pelle Libystidis ursae:

nox ruit et fuscis tellurem amplectitur alis.

H9 §2 e. Ontvangst in Euanders ‘paleis’ (p.136); 366 - 369

CE 2020

134

Het nieuwe schild voor Aeneas

Aeneis

10

liber VIII

CE 2020

135

At Venus aetherios inter dea candida nimbos

dona ferens aderat; natumque in valle reducta

610 ut procul egelido secretum flumine vidit,

talibus adfata est dictis seque obtulit ultro:

‘En perfecta mei promissa coniugis arte

munera. Ne mox aut Laurentis, nate, superbos

aut acrem dubites in proelia poscere Turnum.’

H10 §1 a. Venus geeft de nieuwe wapens aan Aeneas (p.140); 608 - 614

CE 2020

136

615 Dixit, et amplexus nati Cytherea petivit,

arma sub adversa posuit radiantia quercu.

Ille deae donis et tanto laetus honore

expleri nequit atque oculos per singula volvit,

miraturque interque manus et bracchia versat

620 terribilem cristis galeam flammasque vomentem,...

H10 §1 a. Venus geeft de nieuwe wapens aan Aeneas (p.140); 615 - 620

CE 2020

137

... fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem,

sanguineam, ingentem, qualis cum caerula nubes

solis inardescit radiis longeque refulget;

tum levis ocreas electro auroque recocto,

625 hastamque et clipei non enarrabile textum.

H10 §1 a. Venus geeft de nieuwe wapens aan Aeneas (p.140); 621 - 625

S

CE 2020

138

... fatiferumque ensem, loricam ex aere rigentem,

sanguineam, ingentem, qualis cum caerula nubes

solis inardescit radiis longeque refulget;

tum levis ocreas electro auroque recocto,

625 hastamque et clipei non enarrabile textum.

H10 §1 a. Venus geeft de nieuwe wapens aan Aeneas (p.140); 621 - 625

S

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

CE 2020

139

Illic res Italas Romanorumque triumphos

haud vatum ignarus venturique inscius aevi

fecerat ignipotens, illic genus omne futurae

stirpis ab Ascanio pugnataque in ordine bella.

H10 §1 b. De vroegste geschiedenis van Rome (p.142); 626 - 629

CE 2020

140

630 Fecerat et viridi fetam Mavortis in antro

procubuisse lupam, geminos huic ubera circum

ludere pendentis pueros et lambere matrem

impavidos, illam tereti cervice reflexa

mulcere alternos et corpora fingere lingua.

H10 §1 b. De vroegste geschiedenis van Rome (p.142); 630 - 634

CE 2020

141

635 Nec procul hinc Romam et raptas sine more Sabinas

consessu caveae, magnis Circensibus actis,

addiderat, subitoque novum consurgere bellum

Romulidis Tatioque seni Curibusque severis.

Post idem inter se posito certamine reges

640 armati Iovis ante aram paterasque tenentes

stabant et caesa iungebant foedera porca.

H10 §1 b. De vroegste geschiedenis van Rome (p.142); 635 - 641

CE 2020

142

Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae

distulerant (at tu dictis, Albane, maneres!),

raptabatque viri mendacis viscera Tullus

645 per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres.

H10 §1 c. Het vervolg van de koningstijd (p.144); 642 - 645

S

CE 2020

143

Haud procul inde citae Mettum in diversa quadrigae

distulerant (at tu dictis, Albane, maneres!),

raptabatque viri mendacis viscera Tullus

645 per silvam, et sparsi rorabant sanguine vepres.

H10 §1 c. Het vervolg van de koningstijd (p.144); 642 - 645

S

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

CE 2020

144

Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat

accipere ingentique urbem obsidione premebat;

Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant.

Illum indignanti similem similemque minanti

650 aspiceres, pontem auderet quia vellere Cocles

et fluvium vinclis innaret Cloelia ruptis.

H10 §1 c. Het vervolg van de koningstijd (p.144); 646 - 651

CE 2020

145

In summo custos Tarpeiae Manlius arcis

stabat pro templo et Capitolia celsa tenebat,

Romuleoque recens horrebat regia culmo.

655 Atque hic auratis volitans argenteus anser

porticibus Gallos in limine adesse canebat;

Galli per dumos aderant arcemque tenebant

defensi tenebris et dono noctis opacae.

H10 §1 d. Rome in gevaar (p.146); 652 - 658

CE 2020

146

Aurea caesaries ollis atque aurea vestis,

660 virgatis lucent sagulis, tum lactea colla

auro innectuntur, duo quisque Alpina coruscant

gaesa manu, scutis protecti corpora longis.

H10 §1 d. Rome in gevaar (p.146); 659 - 662

CE 2020

147

Hic exsultantis Salios nudosque Lupercos

lanigerosque apices et lapsa ancilia caelo

665 extuderat, castae ducebant sacra per urbem

pilentis matres in mollibus. Hinc procul addit

Tartareas etiam sedes, alta ostia Ditis,...

H10 §1 e. Priesters en vermaarde doden (p.148); 663 - 667

CE 2020

148

.. et scelerum poenas, et te, Catilina, minaci

pendentem scopulo Furiarumque ora trementem,

670 secretosque pios, his dantem iura Catonem.

H10 §1 e. Priesters en vermaarde doden (p.148); 668 - 670

CE 2020

149

Haec inter tumidi late maris ibat imago

aurea, sed fluctu spumabant caerula cano,

et circum argento clari delphines in orbem

aequora verrebant caudis aestumque secabant.

675 In medio classis aeratas, Actia bella,

cernere erat, totumque instructo Marte videres

fervere Leucaten auroque effulgere fluctus.

H10 §1 f. De deelnemers aan de slag bij Actium (p.150); 671 - 677

CE 2020

150

Hinc Augustus agens Italos in proelia Caesar

cum patribus populoque, penatibus et magnis dis,

680 stans celsa in puppi, geminas cui tempora flammas

laeta vomunt patriumque aperitur vertice sidus.

Parte alia ventis et dis Agrippa secundis

arduus agmen agens, cui, belli insigne superbum,

tempora navali fulgent rostrata corona.

H10 §1 f. De deelnemers aan de slag bij Actium (p.150); 678 - 684

CE 2020

151

685 Hinc ope barbarica variisque Antonius armis,

victor ab Aurorae populis et litore rubro,

Aegyptum virisque Orientis et ultima secum

Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.

H10 §1 f. De deelnemers aan de slag bij Actium (p.150); 685 - 688

S

CE 2020

152

685 Hinc ope barbarica variisque Antonius armis,

victor ab Aurorae populis et litore rubro,

Aegyptum virisque Orientis et ultima secum

Bactra vehit, sequiturque (nefas) Aegyptia coniunx.

H10 §1 f. De deelnemers aan de slag bij Actium (p.150); 685 - 688

S

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞͞ ͞

CE 2020

153

Una omnes ruere ac totum spumare reductis

690 convulsum remis rostrisque tridentibus aequor.

Alta petunt; pelago credas innare revulsas

Cycladas aut montis concurrere montibus altos,

tanta mole viri turritis puppibus instant.

H10 §1 g. Beschrijving van de zeeslag; goden vechten mee (p.154); 689 - 693

CE 2020

154

Stuppea flamma manu telisque volatile ferrum

695 spargitur, arva nova Neptunia caede rubescunt.

Regina in mediis patrio vocat agmina sistro,

necdum etiam geminos a tergo respicit anguis.

H10 §1 g. Beschrijving van de zeeslag; goden vechten mee (p.154); 694 - 697

CE 2020

155

Omnigenumque deum monstra et latrator Anubis

contra Neptunum et Venerem contraque Minervam

700 tela tenent. Saevit medio in certamine Mavors

caelatus ferro, tristesque ex aethere Dirae,

et scissa gaudens vadit Discordia palla,

quam cum sanguineo sequitur Bellona flagello.

H10 §1 g. Beschrijving van de zeeslag; goden vechten mee (p.154); 698 - 703

CE 2020

156

Actius haec cernens arcum intendebat Apollo

705 desuper; omnis eo terrore Aegyptus et Indi,

omnis Arabs, omnes vertebant terga Sabaei.

Ipsa videbatur ventis regina vocatis

vela dare et laxos iam iamque immittere funis.

H10 §1 h. De vlucht (p.156); 704 - 708

CE 2020

157

Illam inter caedes pallentem morte futura

710 fecerat ignipotens undis et Iapyge ferri,

contra autem magno maerentem corpore Nilum

pandentemque sinus et tota veste vocantem

caeruleum in gremium latebrosaque flumina victos.

H10 §1 h. De vlucht (p.156); 709 - 713

CE 2020

158

At Caesar, triplici invectus Romana triumpho

715 moenia, dis Italis votum immortale sacrabat,

maxima ter centum totam delubra per urbem.

Laetitia ludisque viae plausuque fremebant;

omnibus in templis matrum chorus, omnibus arae;

ante aras terram caesi stravere iuvenci.

H10 §1 i. De overwinnaar (p.158); 714 - 719

CE 2020

159

720 Ipse sedens niveo candentis limine Phoebi

dona recognoscit populorum aptatque superbis

postibus; incedunt victae longo ordine gentes,

quam variae linguis, habitu tam vestis et armis.

H10 §1 i. De overwinnaar (p.158); 720 - 723

S

CE 2020

160

720 Ipse sedens niveo candentis limine Phoebi

dona recognoscit populorum aptatque superbis

postibus; incedunt victae longo ordine gentes,

quam variae linguis, habitu tam vestis et armis.

H10 §1 i. De overwinnaar (p.158); 720 - 723

S

͞

U

͞

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

͞

͞

U

͞

U

͞

͞

͞

U

U

͞

͞

U

U

͞

͞͞ ͞

͞͞ ͞

CE 2020

161

Hic Nomadum genus et discinctos Mulciber Afros,

725 hic Lelegas Carasque sagittiferosque Gelonos

finxerat; Euphrates ibat iam mollior undis,

extremique hominum Morini, Rhenusque bicornis,

indomitique Dahae, et pontem indignatus Araxes.

H10 §1 i. De overwinnaar (p.158); 724 - 728

CE 2020

162

Talia per clipeum Volcani, dona parentis,

730 miratur rerumque ignarus imagine gaudet

attollens umero famamque et fata nepotum.

H10 §1 j. Aeneas neemt het schild in ontvangst (p.160); 729 - 731

CE 2020

163

Vertalingen

CE 2020

164

De goden en het lot van Aeneas

Aeneis

2

CE 2020

165

En reeds was/kwam er een einde (aan), toen Jupiter vanaf het hoogste punt van de hemel naar beneden kijkend naar de door zeilschepen bevaren zee en de in de diepte liggende/uitgestrekte landen, (en) de kusten en zich wijd en zijd uitstrekkende volkeren, zó op het hoogste punt van de hemel bleef staan en zijn ogen strak richtte op het rijk van Libië.

H2 §2 a. Venus beklaagt zich bij Jupiter om het lot van Aeneas (p.28); 223 - 226

CE 2020

166

En hem, die zich in dergelijke zorgen verdiepte, sprak Venus aan nogal bedroefd/bedroefder en haar stralende ogen nat van tranen: ‘O u, die de lotgevallen van (en) mensen en goden bestuurt met uw eeuwige macht/gezag en (hen) met de bliksem bang maakt, wat voor ergs kon mijn Aeneas jegens u begaan, wat konden de Trojanen begaan, voor wie, na zoveel verliezen te hebben geleden, de gehele wereld wegens Italië wordt afgesloten?

H2 §2 a. Venus beklaagt zich bij Jupiter om het lot van Aeneas (p.28); 227 - 233

CE 2020

167

Zeker hebt u beloofd dat uit hen de Romeinen eens na verloop van jaren leiders zouden zijn, uit hen, (nl.) van het herstelde bloed van Teucer, die de zee, die alle landen onder hun gezag moesten houden – Welke opvatting heeft u, vader, tot andere gedachten gebracht?’

H2 §2 a. Venus beklaagt zich bij Jupiter om het lot van Aeneas (p.28); 234 - 237

CE 2020

168

Met deze belofte inderdaad zocht ik troost voor de ondergang en de sombere puinhopen van Troje, terwijl ik (steeds) tegen het lot het tegenovergestelde lot deed opwegen; nu achtervolgt hetzelfde ongeluk de mannen, die door zoveel lotgevallen zijn opgejaagd. Welk einde geeft u, grote koning, aan hun inspanningen/ellende?

H2 §2 b. “Jupiter laat Aeneas in de steek” (p.30); 238 - 241

CE 2020

169

Antenor kon, ontsnapt uit het midden van de Grieken, veilig in de Illyrische baaien en het binnenste van het rijk van de Liburniërs doordringen en de bron van Timavus voorbijvaren, vanwaar hij door negen gaten met een enorm gebulder van de berg (voort)gaat als een zee die zich een weg baant en met zijn bruisende watermassa de akkers overspoelt.

H2 §2 b. “Jupiter laat Aeneas in de steek” (p.30); 242 - 246

CE 2020

170

Hier heeft hij toch de stad Patavum en de woonplaats van de Trojanen aangelegd en aan het volk een naam gegeven en de Trojaanse wapens opgehangen, nu leidt hij een rustig leven, tot rust gebracht in een kalme vrede: wij, uw nageslacht, aan wie u de burcht van de hemel belooft, worden, na schepen (gruwelijk!) verloren te hebben wegens de toorn van één, verraden en gescheiden ver van de Italische kusten. Is dit de beloning voor trouw/plichtsbesef? Herstelt u ons zo in onze koninklijke waardigheid?’

H2 §2 b. “Jupiter laat Aeneas in de steek” (p.30); 247 - 253

CE 2020

171

Terwijl de vader van mensen en goden haar toelacht met het gezicht/de gelaatstrekken, waarmee hij de hemel en stormen doet opklaren, raakte hij licht de lippen van zijn dochter aan/kuste even zijn dochter, vervolgens zegt hij dergelijke woorden: ‘Hou op bang te zijn, Cytherea, ik zeg het je, het lot van de jouwen blijft onveranderlijk; je zult een stad zien en de beloofde muren van Lavinium en jij zult de edele Aeneas (om)hoog brengen naar de sterren van de hemel; en niet heeft een mening mij tot andere gedachten gebracht.

H2 §2 c. De belofte van Jupiter (p.32); 254 - 260

CE 2020

172

Hij, ik zeg het je, (want ik zal langer spreken, aangezien de zorg hierover jou verontrust, en terwijl ik ze ontrol/voor de geest haal zal ik de geheimen van het lot openbaren) zal een geweldige oorlog voeren in Italië en woeste volkeren vernietigen en voor de mensen gebruiken instellen en muren plaatsen, totdat de derde zomer hem zal hebben zien regeren in Latium en drie winters voor de Rutuliërs, nadat ze zijn onderworpen, voorbij zullen zijn gegaan.’

H2 §2 c. De belofte van Jupiter (p.32); 261 - 266

CE 2020

173

‘Maar de jongen Ascanius, aan wie nu de naam (van) Iulus wordt toegevoegd (hij heette Ilus, zolang de Trojaanse staat met zijn koninklijke macht standhield) zal dertig jaarkringen met het voortrollen van de maanden vol maken met zijn gezag, en hij zal het rijk overbrengen van de woonplaats Lavinium, en hij zal met grote inspanning Alba Longa bouwen (en versterken).

H2 §2 d. Het nageslacht van Aeneas zal machtig worden (p.34); 267 - 271

CE 2020

174

Dan zal hier driemaal honderd gehele jaren/de volle driehonderd jaar een koninklijke heerschappij zijn onder het Trojaanse geslacht, totdat Ilia, een priesteres van koninklijke afkomst, zwanger van Mars een tweeling zal baren. Vervolgens zal Romulus trots met de bruingele bedekking van de wolvin, zijn voedster, het volk overnemen en voortzetten en hij zal de muren van Mars stichten en het (volk) Romeinen noemen naar zijn eigen naam.

H2 §2 d. Het nageslacht van Aeneas zal machtig worden (p.34); 272 - 277

CE 2020

175

Aan dezen stel ik noch grenzen van macht noch tijden/een periode vast: ik gaf (hun) een heerschappij zonder grens/einde. Ja zelfs de verbitterde Juno, die nu zee, (en) aarde en hemel uit angst/met angst vermoeit/afmat, zal haar plannen ten goede (doen) keren, en met mij de Romeinen koesteren, de heersers van de wereld en het in toga gehulde volk.’

H2 §2 d. Het nageslacht van Aeneas zal machtig worden (p.34); 278 - 282

CE 2020

176

‘Zo is besloten. Wanneer de jaren verglijden/Met het verglijden van de jaren zal er een tijd komen wanneer het huis van Assaracus Phthia en het beroemde Mycene in/met slavernij zal onderdrukken en het overwonnen Argos zal overheersen.

H2 §2 e. Jupiter kondigt de komst van Augustus aan (p.36); 282 - 285

CE 2020

177

Een Trojaan zal geboren worden van edel geslacht, Caesar, zodanig dat hij/wiens bestemming het is dat hij zijn rijk met de Oceaan, zijn roem met de sterren afbakent, Julius, een naam afgeleid van de grote Julus. Eens zal jij deze, beladen met buit van het Oosten, in de hemel onbezorgd opnemen; ook hij zal met gebeden aangeroepen worden.

H2 §2 e. Jupiter kondigt de komst van Augustus aan (p.36); 286 - 290

CE 2020

178

Generaties van geweld zullen dan, wanneer de oorlogen beëindigd zijn, verzachten: de eerbiedwaardige Fides en Vesta, (en) Quirinus samen met zijn broer Remus zullen wetgevers zijn; verschrikkelijk in hun stevige ijzeren frame zullen de poorten van de Oorlog gesloten worden; de goddeloze Furor zal, daarbinnen zittend bovenop de woeste/grimmige wapens en geboeid met honderd metalen ketens op zijn rug, huiveringwekkend brullen met zijn bebloede mond/gelaat.’

H2 §2 e. Jupiter kondigt de komst van Augustus aan (p.36); 291 - 296

CE 2020

179

Dit zegt hij en hij stuurt de zoon van Maia naar beneden uit de hemel, opdat/om ervoor te zorgen dat het land, dat de burcht van het nieuwe Carthago gastvrij openstaat voor de Trojanen, om te voorkomen dat Dido, onkundig met het lot, hen zou weren uit haar gebied. Hij vliegt door het uitgestrekte luchtruim met/op de riemen van zijn vleugels en snel bleef hij staan op de kust(en) van Libië.

H2 §2 f. Mercurius gaat naar Carthago (p.39); 297 - 301

CE 2020

180

En reeds brengt hij de bevelen over en de Poeniërs laten hun woeste geest varen omdat de god het wil; vooral de koningin krijgt een rustig gevoel en neemt een vriendelijke houding aan ten opzichte van de Trojanen.

H2 §2 f. Mercurius gaat naar Carthago (p.39); 302 - 304

CE 2020

181

Aeneas ontmoet zijn moeder

Aeneis

3

CE 2020

182

Maar de trouwe Aeneas, terwijl hij gedurende de nacht zeer veel overdacht, besloot, zodra het voedende licht gegeven werd/verscheen, weg te gaan en de nieuwe streek te verkennen (en) (uit)zoeken, welke kusten hij door de wind heeft bereikt, wie ze bewonen (want hij ziet onbebouwde streken), mensen of wilde dieren, en het resultaat (van zijn onderzoek) aan zijn makkers mee te delen.

H3 § a. Aeneas en Achates gaan op onderzoek en ontmoeten een jonge jageres (p.40); 305 - 309

CE 2020

183

Hij verbergt de vloot/schepen in een welving van bossen onder een uitgeholde rots, (zodat hij) rondom omsloten (is) door bomen en sombere schaduwen; zelf gaat hij vergezeld door alleen Achates, terwijl hij in zijn hand twee werpspiezen met brede ijzeren punt vasthoudt.

H3 § a. Aeneas en Achates gaan op onderzoek en ontmoeten een jonge jageres (p.40); 310 - 313

CE 2020

184

Hem snelde zijn moeder midden in het bos tegemoet, hebbend/met het gezicht en de gestalte van een meisje, en de wapens van een Spartaans meisje, of zodanig (zo)als de Thracische Harpalyce is wanneer zij de paarden vermoeit, en in snelle vaart de snelstromende Hebrus inhaalt. Want aan haar schouders had ze volgens gebruik een lichte boog opgehangen, de jageres, en ze had haar haren aan de wind gegeven om uit te laten waaien, bloot wat betreft haar knie(ën), en terwijl zij met een knoop haar golvende kleed samengenomen had.

H3 § a. Aeneas en Achates gaan op onderzoek en ontmoeten een jonge jageres (p.40); 314 - 320

CE 2020

185

En als eerste zei ze: ‘Hé daar, jongemannen, licht me in, als jullie toevallig een van mijn zusters hier hebt zien rondzwerven, uitgerust met een pijlkoker en met de huid van een gevlekte lynx, of terwijl ze met geschreeuw een rennend, schuimbekkend wild zwijn in het nauw brengt.’

H3 § b. Aeneas vraagt de jageres om hulp (p.42); 321 - 324

CE 2020

186

Zo (sprak) Venus en zo begon de zoon van Venus op zijn beurt te spreken: ‘Geen van uw zusters is door mij gehoord noch/of gezien, o hoe moet ik u noemen, meisje? Want u heeft geen sterfelijk/menselijk gelaat, en ook uw stem klinkt niet menselijk; o, een godin zeker (of de zuster van Phoebus? of een van het bloed der nimfen?), …

H3 § b. Aeneas vraagt de jageres om hulp (p.42); 325 - 329

CE 2020

187

… moge u gelukbrengend zijn, en onze ellende verlichten, wie u ook bent, en, moge u (ons) leren/meedelen onder welke hemel, in welke streken van de wereld wij eigenlijk worden geslingerd: onbekend (en) met de mensen en met het gebied zwerven wij rond, door de wind en de woeste golven hierheen gevoerd. Veel offerdieren zullen voor u voor de altaren vallen door onze/mijn rechterhand.’

H3 § b. Aeneas vraagt de jageres om hulp (p.42); 330 - 334

CE 2020

188

Toen zei Venus: ‘Zeker niet acht ik mijzelf een dergelijke eer waard; het is de gewoonte voor/van Tyrische meisjes een pijlkoker te dragen en de kuiten hoog met een purperen jachtlaars te (om)binden. Je ziet het Punische koninkrijk, Tyriërs en de stad van Agenor; maar het gebied is Libisch, een geslacht/ volksstam onbedwingbaar in oorlog.

H3 § c. Dido’s broer Pygmalion heeft haar echtgenoot Sychaeus vermoord (p.44); 335 - 339