1 of 16

«КАЗЭКОПРОЕКТ» ЖШС

БИОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕ

Каспий теңізінің қазақстандық бөлігіндегі биологиялық ресурстардың жағдайын бағалау жөніндегі кешенді теңіз зерттеулерін жүргізу

Бөлім: құтым балығының түрлерін жануарлардың сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің тізбесінен және Қазақстан Республикасының Қызыл кітабынан шығару бойынша ұсыныстар әзірлеу

​

Биология ғылымдарының докторы А.К.Камелов

​

​

Алматы, 2022

​

2 of 16

2. Зерттеудің мақсаты:

  • Каспий теңiзiнiң қазақстандық бөлiгiндегi құтым популяциясының қазіргі жай-күйiн бағалау, сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің тізбесінен және Қазақстан Республикасының Қызыл кітабынан шығару бойынша ұсыныстар әзірлеу

​

Зерттеудің міндеттері:

  • құтымның Каспий теңізіндегі биологиясы, саны және мекендейтін орны туралы материалдарды жинау және талдау;
  • Каспий теңiзiнiң қазақстандық бөлiгiндегi (КТҚБ) құтым популяциясының жай-күйiн зерттеу бойынша материалдарды жүйелеу және жалпылау;
  • зерттелетін ауданның гидрологиялық және гидрохимиялық режимін талдау;
  • құтымның негізгі биологиялық көрсеткіштерін талдау;
  • КТҚБ-дегі құтымдардың саны мен таралуының маусымдық динамикасын зерттеу;
  • Сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің тізбесінен және Қазақстан Республикасының Қызыл кітабынан шығару бойынша ұсыныстар әзірлеу

​

3 of 16

�3. Құтымның таксономиялық жағдайы �

  • Типі – Хордалылар (Chordata).
  • Сыныбы–Балықтар (Pisces).
  • Отряд – Тұқытәрізділер (Cypriniformes).
  • Тұқымдасы – Тұқылар (Cyprinidae).
  • Тегі – Торталар (Rutilus).
  • Түрі – Ойықтіс (Rutilus frisii).
  • Түрше – Құтым (R. frisii kutum) Каменский, 1901.
  • Қазақша атауы – Құтым.
  • Орысша атауы – Кутум.
  • Латынша атауы – Rutilus frisii kutum.
  • Сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің тізбесіне енгізілген (ҚР Үкіменің 2006 жылғы 31 қазандағы N 1034 қаулысы).
  • Қазақстан Республикасы Қызыл кітабына сәйкес (1 том Жануарлар, 1 бөлім Омыртқалылар, Төртінші басылым, түзетулер мен толықтырулары, Алматы, 2010 – 324 бет), III санатты мәртебеге ие.
  • Құтым Оңтүстік Каспийдегі ең маңызды кәсіптік балық түрлерінің бірі [28-33]. Ресейде, Әзербайжанда, Иран мен Түрікменстанда кәсіптік маңызға ие.

​

4 of 16

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабы

5 of 16

4. Құтымның Каспий теңізіндегі таралуы

Құтым — Каспий теңізінің бассейнін, негізінен оның орталық және оңтүстік-батыс бөліктерін мекендейтін жартылай өрістегіш балықтардың понто-каспийлік түрі. Әзербайжан, Ресей, Иран және Түрікменстан суларында таралған. Түрдің таралу аймағы Солтүстік Кавказдағы Терек өзенінің сағасынан оңтүстігінде Пехлави шығанағына дейін және одан әрі шығыста Түрікменстанның оңтүстік жағалауындағы Красноводск шығанағы мен Қарши айлағына дейін созылады.

Негізгі Каспийдің оңтүстік-батыс бөлігінде Әзірбайжандағы Кура және Ирандағы Сефидруд өзендерінің аралығында шоғырланған [51, 52]. Солтүстік-шығыс бөлігінде және шығыс жағалауында тіркелмеген, Солтүстік Каспийде және Еділ мен Жайық өзендерінің сағаларында жеке-дара кездеседі [27, 39].

Құтымның Каспий теңізіндегі таралу аймағы (Рабазанов және т.б. 2017)

6 of 16

5. Санының азаюы және оның себебі

  • ХХ ғасырдың 90-жылдарының басынан Каспий бассейнінде құтымды аулау көлемі біртіндеп төмендегені байқалды. 1995 жылы бұл түр Ресейдің Қызыл кітабына енгізіліп, 2004 жылы одан шығарылған.
  • 1995 жылы Иранда құтымды аулау азайды, бұл бекіре тұқымдас балықтарды шамадан тыс аулауға жол бермеу мақсатында кейбір балық аулау орындарының жабылуымен байланысты болды. 2007 жылға қарай аулау көлемі өсіп, жылына 17 мың тонна шамасында тұрақтанды.
  • Каспийдегі құтымдар санының азаюының негізгі себептерін шамадан тыс аулау, өзен ағынының бәсеңдеуі, ирригациялық гидроқұрылыс, суармалы егіншіліктің дамуы, соның салдарынан құтымның уылдырық шашатын жерінің едәуір бөлігінің жоғалуы, сондай-ақ заңсыз балық аулау деп саналады.
  • Иранда, Әзірбайжанда және Дағыстанда балық қорын сақтау шаралары мен жасанды өсірудің ұлғаюы кейінгі жылдары балық қорының тұрақты деңгейге дейін қалпына келтірілуіне және балық аулаудың қайта жандануына ықпал етті.
  • Осылайша, 10-12 жыл бойына Каспийде құтымды аулаудың азайғаны байқалды.

​

7 of 16

6. Зерттеулерді жүргізу ауданы мен әдістері

Каспий теңізінің қазақстандық секторының оңтүстік бөлігіндегі «Аққу» кемесінің көмегімен жылдың әр маусымында 7 мониторинг жүргізу стансасында құтым популяциясының таралуы, миграциялық ерекшеліктері, жай-күйі мен санына зерттеулер жүргізілді.

Сонымен қатар, «Қазэкопроект» ЖШС қызметкерлері көктемгі-жазғы маусымда балықшылармен бірге жағалаудағы балық аулау орындарына барып, құтымды қосалқы аулау, оның миграциялық мерзімі мен биологиялық көрсеткіштерін есепке алды.

Мониторинг жүргізу стансалары

«Аққу» ҒЗК

8 of 16

7. ОРТА КАСПИЙДІҢ ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ЖАҒАЛАУЫНДАҒЫ ҚҰТЫМНЫҢ МАУСЫМДЫҚ ТАРАЛУЫ

Көктем, трал

Көктем, аулар

Жаз, трал

Жаз, аулар

Күз, трал

Күз, аулар

9 of 16

8.Орта Каспийдің шығыс бөлігіне құтымның жайылым миграциясы

Орта Каспий жағалауында құтымның оңтүстіктен солтүстікке қарай айқын жайылым (қоректену) миграциясы анықталды.

Миграция сәуір айының ортасында Қазақстан Республикасының оңтүстік шекарасынан басталып, мамыр айында жаппай қозғалыс байқалады. Теңіз суының жылынуымен балықтар солтүстік бағытқа қарай (жасылмен белгіленген) қозғалып, маусым-шілде айларында Атырау облысының тұсына жетеді. Қоң жинап жүрген балықтардың ең көп шоғырлануы шілдеде байқалады.

Жем жеткілікті болған жағдайда, құтым күзге дейін осы акваторияда жайылады, содан кейін теңіздің оңтүстік акваториясына қарай кері миграция басталады (қызғылт-сарымен белгіленген).

10 of 16

9. ҚҰТЫМ ПОПУЛЯЦИЯСЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН НЕГІЗГІ БИОЛОГИЯЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІ

Жас аралығы

Ұзындығы, см

Салмағы, г

Семіздік (Ф)

мин-макс

орташа

мин-макс

орташа

2

29-35

31,3±1,3

388-660

483,5±61,6

1,56±0,02

3

35-41

37,8±0,4

656-1160

886,1±32,3

1,63±0,02

4

38-46

41,3±0,3

870-1 560

1 134,7±28,2

1,60±0,01

5

44-48

45,9±0,3

1 254-1 840

1 497,3±41,8

1,54±0,02

6

47-53

49,4±0,6

1 600-2 200

1 850,9±61,0

1,53±0,01

7

52-53

52,3±0,3

2 240-2 380

2 293,3±43,7

1,60±0,00

8

55

55,0

2 640

2 640,0

1,59±0,00

Жалпы

29-55

42,4±0,5

388-2 640

1 253,8±47,1

1,59±0,01

7.1 кесте - Орта Каспийдің қазақстандық жағалауындағы құтымның биологиялық көрсеткіщтері

(кеме зерттеулерінің материалдары бойынша)

​

Ұзындығы, см

Салмағы, г

Ф бойынша семіздік коэффициенті

n

мин-макс

орташа

мин-макс

орташа

мин-макс

орташа

35-44

39,8±0,4

820-1 295

1 026,0±20,8

1,41-2,08

1,63±0,02

55

7.2 кесте - Құтымның өлшемдік-салмақтық көрсеткіштері мен семіздігі (балықтардың аулағаны бойынша)

11 of 16

10. Түрлерді Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізу негіздері

  • Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 2 маусымдағы № 734 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының Қызыл кітабын жүргізу қағидаларына (Жануарлар мен өсімдіктерді Қызыл кітапқа енгізу және одан шығару тәртібі бөлімі) сәйкес өсiмдiктер мен жануарлар түрлерін (қосымша түрлері, таралымдары) Қызыл кітапқа енгізу үшін санының қысқаруы, олардың таралу аймағының азаюы, тіршілік ету жағдайларының жайсыз өзгерістері туралы деректер немесе оларды қорғау және көбейту жөнінде шұғыл шараларды қолдану қажеттігіне айғақ болатын кез келген басқа деректер негіз болып табылады.
  • Халықаралық табиғатты қорғау одағының (ХТҚО Қызыл кітабы) жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің тізіміне енгізілген және Қазақстан Республикасының аумағында мекендейтін жануарлар мен өсімдіктердің түрлері бірінші кезекте Қазақстан Республиканың Қызыл кітабына енгізілген.

​

12 of 16

11. КТҚБ-дегі құтым түрлерінің қазіргі жағдайын �«ХТҚО Қызыл тізімі 3.1 нұсқасының санаттары мен критерийлері» негізінде бағалау

№

Қазақстан Республикасының Қызыл кітабын жүргізу қағидаларына сәйкес Қызыл кітапқа енгізу критерийлері

Түрдің қазіргі жағдайы

1

Халықаралық табиғатты қорғау одағының жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің тізіміне (ХТҚО Қызыл кітабы) енгізілген және Қазақстан Республикасының аумағында мекендейтін жануарлар мен өсімдіктердің түрлері

Құтым түрі Халықаралық табиғатты қорғау одағының жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің тізіміне (ХТҚО Қызыл кітабы) енгізілмеген

2

Мына деректердің болуы:

  • түрлер санының шамадан тыс қысқаруы

Сандар мен аулаудың өсуі:

Иран – 12-14 мың тонна аралығында ауланады.

Әзербайжан – ресми аулау 162 тоннаға жетті.

Ресейде түрдің 1,2 миллионға дейін көбею үрдісі байқалады

Түрікменстан – тұрақты балық шаруашылығы,

Қазақстан – түрлер санының өсуі байқалады

3

- таралу аймағының азаюы

Таралу аймағының ұлғаюы байқалады.

Түрлерді аулаудың жоғары деңгейі Маңғыстау облысының барлық акваториясында Сүйе мүйісінен (Түрікменстанмен шекара) Түпқараған мүйісіне (Баутин шығанағы) дейін байқалады

4

- тіршілік ету жағдайларының жайсыз өзгерістері

1. Теңіздік регрессиясы түрге кері әсерін тигізбейді, өйткені ол негізінен теңіздің солтүстік бөлігінде байқалады, ол жерде құтым сирек кездеседі.

2. Климаттың жаһандық жылынуы теңіздің оңтүстік бөлігінде тіршілік ететін түрге оң әсерін тигізеді және оның таралу аймағының солтүстік суларға дейін кеңеюіне ықпал етеді.

13 of 16

12. Жануарлардың сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің тізбесінен құтымды шығарып тастаудың себептері

  • Түрдің көбеюі

Каспий маңы мемлекеттерінің балық аулау бойынша материалдарын талдау соңғы жылдары бұл елдерде құтымды аулау не тұрақты жағдайда, не өсу үрдісінде екенін көрсетті.

  • Таралу аймағының кеңеюі

Маңғыстау облысының барлық акваториясында соңғы жылдары байқалған құтым санының айтарлықтай өсуі Каспий теңізіндегі түр санының жалпы өсуін де, бассейндегі құтымның таралу аймағының кеңеюін де айқын көрсетеді.

14 of 16

13. Жануарлардың сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің тізбесінен құтымды шығарып тастаудың себептері �

  • Тіршілік ету жағдайларының жайсыз өзгерістерінің болмауы

Басқа жартылай өрістегіш түрлерге кері әсер ететін Каспий теңізі деңгейінің төмендеуі құтымға кері әсерін тигізбейді, өйткені теңіздің құтым сирек кездесетін солтүстік бөлігі таязданып, кішіреюде. Құтым мекендейтін Орта және Оңтүстік Каспийде теңіз деңгейінің төмендеуінің әсері шамалы.

Жаһандық жылыну және оған әсер ететін факторлар (күн радиациясының артуы, теңіз суының жылынуы, қыста мұз жамылғысының азаюы) теңіздің оңтүстік бөлігінде тіршілік ететін, жылуды жақсы көретін түрлерге оң әсер етеді.

15 of 16

Қорытынды

  • Осылайша, Каспий теңізінің қазақстандық бөлігіндегі құтым түрінің қазіргі жағдайын бағалау Халықаралық табиғатты қорғау одағының критерийлері негізінде жасалды, атап айтқанда, Каспий маңындағы барлық мемлекеттерде байқалған құтым санының көбеюі, оның таралу аймағының Орта Каспийдің шығысына қарай кеңеюі және тіршілік ету жағдайларының жайсыз өзгерістерінің болмауы бұл түрді жануарлардың сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерінің тізбесінен және Қазақстан Республикасының Қызыл кітабынан алып тастау қажеттігін көрсетеді.
  • Біз құтымның (лат. Rutilus frisii kutum) қазіргі саны мен тұрақты өмір сүруін жағдайы олардың табиғи еркін жағдайда көбеюіне және гендік қорының сақталуына қауіп төндірмейтін дәрежеде қалпына келтірілді дей аламыз.
  • Жүргізілген есептеулер Маңғыстау облысының акваториясында құтымның тауарлық қоры 1100 тоннадан асатынын, түрді аулаудың популяцияға зиянсыз ұсынылатын мөлшері 200 тоннаны құрайтынын көрсетті.

​

16 of 16

РАХМЕТ!