1.ÜNİTE:

COĞRAFYANIN DOĞASI

Bu ünitede coğrafyanın konum, zaman, mekân, hareket, bölge, sürdürülebilirlik gibi temel kavramları çerçevesinde örnek olay, olgu veya mekândan yararlanılarak coğrafi bakış açısı kazandırılabilmesi amaçlanmaktadır.

COĞ.10.1.1. Örnek olay, olgu ve/veya mekânı coğrafyanın temel kavramları ile ilişkilendirebilme�a) Örnek olay, olgu ve/veya mekânın harita üzerindeki konumunu algılar.�b) Örnek olay, olgu ve/veya mekânın temel coğrafi koşullarını tanımlar.�c) Örnek olay, olgu ve/veya mekânın yakın ve uzak çevresiyle olan ilişkilerini çözümler.�ç) Örnek olay, olgu ve/veya mekânın aynı çevrede bulunan diğer olay, olgu veya mekânlar üzerindeki etkisini sorgular.

Anahtar Kavramlar: coğrafi bakış, dağılış, değişim, hareket, konum, mekân, zaman

ÖĞRENME KANITLARI: (Ölçme ve Değerlendirme)

Öğrenme çıktısı; açık uçlu sorular, çalışma yaprağı, performans görevi, analitik dereceli

puanlama anahtarı, öz değerlendirme formu

ÖĞRENME-ÖĞRETME YAŞANTILARI

Temel Kabuller: Öğrencilerin coğrafya bilimi, bu bilimin gelişimi, inceleme alanları ve coğrafya öğrenmenin önemi hakkında bilgi sahibi olduğu kabul edilmektedir.

1. İnsanların günlük hayatında etkileşim hâlinde olduğu coğrafi unsurların mekânsal özellikleri hakkında neler söylenebilir?

Cevap:

Cevap:

• Engebeli, vadinin dar yerine akarsuyun hızından dolayı baraj yapılmış ve elektrik üretilmeye başlanmıştır.

Verimli topraklar ve arazi yapısının düz olmasıyla insanlar ekonomik faaliyetini tarımsal faaliyet olarak gerçekleştirmektedir.

Cevap:

Cevap:

2. Görsellerdeki mekânsal unsurlarda zaman içinde insan faaliyetlerine bağlı olarak nasıl bir değişim yaşanmıştır?

3. Görsellerde verilen mekânsal unsurlardaki değişimden yola çıkarak insan-mekân-zaman ilişkisine yönelik neler söylenebilir?

Aşağıdaki soruları coğrafi unsurlar ile insanların günlük hayatındaki etkileşimini gösteren numaralanmış görsellerden yararlanarak cevaplayınız ve cevaplarınızı arkadaşlarınızla paylaşınız.

Doğal mekanlar zaman içinde insan kaynaklı değişime uğrayarak beşeri şartların hakim olduğu ortam ortaya çıkmıştır.

İnsanlar zamanlar mekanlarda değişim yaparak ekonomik faaliyetler yapmaktadır. Bunun sonucunda mekânsal değişimler oluşmaktadır. Kumsallar, plaj turizmine, ormanlar kesilerek otellere dönüşmektedir

1.Coğrafi Bakış

• Coğrafi olay ve olguların dağılımını, nedenlerini ve sonuçlarını farklı boyutlarda değerlendirmeyi gerektiren bir bakış açısıdır.

• Coğrafi bakış açısı çevreyi anlamaya yönelik analitik düşünme biçimidir.
• Coğrafi bakış, mekânı ilişkiler, süreçler ve örüntüler bütünü olarak ele almayı gerektirir.

• Coğrafi bakış "nerede, neden orada ve nasıl" sorularıyla anlamaya çalışan, mekânı bütüncül bir şekilde inceleyen bilimsel bir perspektiftir.

• 1854'te Londra'nın Soho bölgesinde can kayıplarına neden olan kolera salgınına bağlı alanların doğal ve beşerî özellikleri irdelenmiş kolera sorununun kuyu suyu olduğu tespit edilmiş ve kapatılmıştır.

Coğrafi Bakış Açısının Temel Özellikleri

Mekânsal Düşünme

• Bir olayın nerede gerçekleştiğini odaklanır.
• Örnek: Depremler Türkiye'nin batısında ve doğusunda farklı yoğunlukta görülür.

Dağılış İlkesi

• Bir olgunun yeryüzündeki dağılışını araştırır .
• Örnek: Neden fındık Ordu’da çevresinde yetişiyor da Erzurum'da yetişmiyor?

Neden Sonuç İlişkisi

• Her coğrafi olayın bir nedeni ve sonucu vardır
• Örnek: Aşırı yağışlardan (neden) dolayı sel ve heyelan olaylarının(sonuç) yaşanması

İlişki Kurma

• Doğa ile insan arasındaki ilişkiyi inceler
• Örnek: Kuraklık dönemlerinde tarım ürünlerinin verimi düşer, bu da gıda fiyatlarını artırır .

Bütüncül Yaklaşma

• Coğrafya farklı disiplinlerden yararlanır.
• Örnek: Sel olayında hem iklimi (fiziki) hem de şehirleşmeyi (beşeri coğrafya) değerlendirir.

1.Adım: Sınıfta öğrenci sayısına göre öğretmen rehberliğinde heterojen gruplar oluşturunuz.

2.Adım: Marmara Gölü'nde yaşanan kuruma ve etkileriyle ilgili örnek olaya ait verileri inceleyerek verilen soruların cevapları hakkındaki görüşlerinizi grup arkadaşlarınızla paylaşınız.

Marmara Gölü’nde Yaşanan Kuruma

Marmara Gölü’nde Yaşanan Kuruma

Marmara Gölü’nde Yaşanan Kuruma

Marmara Gölü’nde Yaşanan Kuruma

• Su miktarının azalması sebebiyle düşen su kalitesi ve balıklarda ortaya çıkan hastalıklar balıkçılığı olumsuz etkilemiştir.

• Gölün çekilme alanlarında yapılan tarımsal faaliyetler, biyolojik çeşitlilikte tahribata neden olmaktadır.

• Gölün çekilme alanlarının yöre insanı tarafından paylaşımında yaşanan sorun toplumsal gerginliğe neden olmaktadır.

Marmara Gölü’nde Yaşanan Değişimin Etkileri

2. Marmara Gölü'nde yıllar itibarıyla artarak devam eden kuruma gölün yakın çevresinde yaşayan insanların sosyoekonomik hayatında ne tür değişimlere neden olmuş olabilir?

4. Yaşanan kurumanın etkisiyle zamanla yok olmuş olan göl, yakın çevresinde başka hangi tür olay ya da olguların yaşanmasına neden olmuş olabilir?

3. Marmara Gölü'nde yaşanan kurumanın önüne geçebilmek için ne tür önlemler alınabilirdi?

1. Verilen tarih aralığında Marmara Gölü'nün su seviyesinin azalmasında etkili olan doğal ve beşerî unsurlar nelerdir?

Tarımda bilinçsiz sulama ve iklim koşulları kuraklık

Ekonomik faaliyetler değişir, balıkçılık ve sulu tarım yerini kuru tarıma bırakır. Gelir azalır. İşsizlik oluşur.

Akıllı sulama sistemine geçilmesi, yeraltı suyunu bilinçli kullanım, çiftçinin bilgilendirilmesi

Kuraklık sonucu göçler, türlerde yok oluş, kıtlık ve hastalıklar oluşur.

Değerlendirme

Verilen örnek olay incelemesine yönelik yaptığınız grup çalışmasından yola çıkarak coğrafi bir olay ya da olguya coğrafi bakış açısıyla yaklaşmanın;

a) doğayı koruma,

b) doğadaki tüm canlıların yaşam haklarını savunma,

c) bireyin kendisiyle, insanlarla ve içinde yaşadığı doğayla barışık olması,

ç) göl, dağ, canlı türleri gibi doğal güzellikleri bilme ve koruma,

d) ülke kaynaklarının sürdürülebilir bir şekilde kullanmanın gerekliliğini fark etme açısından önemini tartışınız.

Coğrafi bakış açısı; sadece harita okumak ya da dağların isimlerini ezberlemek değildir. Dünyayı bir bütün olarak görebilme, geçmişten ders çıkarıp geleceği doğru planlama ve evrendeki yerimizi anlamlandırma sanatıdır. Bu bakış açısına sahip bireyler, dünyayı tüketilecek bir meta olarak değil, korunacak bir emanet olarak görürler.

Sizlerden bir sonraki derste, merak ettiğiniz bir coğrafi olay ya da olguya yönelik coğrafi bakışı yan-sıtan kısa bir makale/rapor yazmanız beklenmektedir. Bu nedenle ders öncesi aşağıdaki çalışmaları yapınız. 1. Merak ettiğiniz bir coğrafi olay ya da olguyu belirleyiniz. 2. Belirlediğiniz coğrafi olay ya da olgu hakkında bilgi toplayınız. Bu süreçte genel ağ, kütüp-hane vb. kaynaklardan yararlanabilirsiniz. 3. Topladığınız bilgileri yazacağınız makaleye göre düzenleyiniz.

Sorun ve Amaç: Türkiye'nin Göller Yöresi’nde yer alan ve Ramsar Sözleşmesi ile korunan tektonik kökenli Burdur Gölü, son 50 yılda su yüzey alanının %40'ından fazlasını kaybetmiştir. Bu çalışma, göldeki seviye kaybının coğrafi nedenlerini ve mekânsal etkilerini incelemektedir.

Yöntem: Araştırmada, son 50 yıla ait meteorolojik veriler ile Landsat uydu görüntüleri (Uzaktan Alg Algılama ve CBS) kullanılarak göl kıyı çizgisindeki zamansal değişimler analiz edilmiştir.

Kurumanın Nedenleri:

Antropojenik (Beşerî) Faktörler: Gölü besleyen akarsular (Bozçay vb.) üzerine sulama amaçlı baraj ve göletlerin yapılması; havzadaki yoğun hayvancılık ve yem bitkisi (mısır, yonca) tarımı için yeraltı sularının aşırı/kaçak tüketimi.

Doğal (İklimsel) Faktörler: Küresel iklim değişikliğine bağlı olarak artan yaz sıcaklıkları ve yüksek buharlaşma.

Çevresel Etkileri:

Mikroklima: Gölün nemlendirici etkisi azaldığından, bölgede yazlar daha kurak, kışlar daha sert hâle gelmiştir.

Biyoçeşitlilik: Suyun daralması ve tuzluluk oranının artmasıyla, nesli tehlike altındaki Dikkuyruk ördeği ve endemik Burdur dişli sazancığının yaşam alanları yok olmaktadır.

Toz Fırtınaları: Kuruyan göl tabanında kalan kimyasal ve ağır metal içeren çorak tabaka, rüzgâr erozyonuyla taşınarak tarım arazilerine zarar vermekte ve şehirde solunum yolu hastalıklarını tetiklemektedir.

Sonuç ve Öneriler: Burdur Gölü, bölgesel bir "Aral Gölü Sendromu" yaşamaktadır. Kurumayı durdurmak için havzada su tüketimi yüksek ürünler yerine susuzluğa dayanıklı tıbbi aromatik bitkilerin teşvik edilmesi, yeraltı kuyularının sıkı denetlenmesi ve barajlardan göle "can suyu" bırakılması hayati önem taşımaktadır.

Burdur Gölü’nün Kuruma Süreci ve Çevresel Etkileri

• Süveyş Kanalı, Akdeniz ile Kızıldeniz'i birbirine bağlayan su yoludur. Küresel ticaretin yaklaşık %12’sinin gerçekleştiği bu kanaldan günde yaklaşık 10 milyar dolarlık ürün geçmektedir. Yıllık yaklaşık 6 milyar dolarlık gelir potansiyeli ile Mısır ekonomisinin en önemli 3. büyük döviz kaynağı olan bu kanalda 24 Mart 2021 tarihinde olumsuz hava koşulları ve kum fırtınası nedeniyle görüş mesafesi düşmüştür.

• Bu nedenlerle Ever Given isimli gemi kıyıya çarparak kaza yapmıştır. Dar kanalda sıkışan gemi, geçiş yolunu beş gün kapatmıştır. Kanalın beş gün trafiğe kapanması nedeniyle ham petrol ve LNG sevkiyatında aksaklıklar yaşanmıştır. 29 Mart 2021 tarihinde Süveyş Kanal İdaresi karaya oturan geminin yüzdürme çalışmalarının başarılı olduğunu ve kanalın yeniden deniz trafiğine açıldığını duyurmuştur.

1. Süveyş Kanalı'nın kıtalara ve denizlere göre konumu nasıldır? Açıklayınız.

2. Olayın yaşanmasına neden olan doğa olayları dikkate alındığında bölgenin coğrafi özellikleri hakkında neler söylenebilir?

Kritik yerde Akdeniz ile Kızıldeniz'i bağlarken geniş anlamda Atlas ile Hint okyanusunu bağlar. Kanal jeopolitik açıdan önemli noktada yer almaktadır.

Çöl olduğu için çöl fırtınaları kanalı kapatabiliyor. Bitki örtüsü yok, kurak bölgedir. Kayaçlar fiziksel aşınma sonucunda ayrışarak kum yığınlarını artırmaktadır.

3. Süveyş Kanalı'nın kaza nedeniyle kapalı kalmasının bölgesel ve küresel etkileri neler olabilir?

4. Yaşanan olay sonucunda ham petrol ve LNG sevkiyatında aksaklıklar yaşanmasının ekonomik, sosyal, politik etkileri neler olabilir?

Dünya ticareti olumsuz etkilenir, ülkeler karayolunu ve daha uzak olan deniz yollarını kullanacağı için zarar görürler. Mısır üzerine ülkelerin baskısı başlar.

Petrol ve doğalgazın tedariki zorlanır, sanayi üretimi yavaşlar. İstihdam zarar görür, ülkeler zarar eder. Üretim ve türetim olumsuz etkilenir.

Aşağıda Aral Gölü'nde yaşanan ve büyük bir çevre felaketi olarak kayıtlara geçen değişime ait 1989-2018 yılları arasında çekilen uydu görüntüleri verilmiştir.

5.Uydu görüntülerindeki değişim dikkate alındığında Aral Gölü'nde nasıl bir çevre sorunu yaşandığı söylenebilir?

Sular azalmak, toprak kuraklık nedeniyle verimsiz hale gelmektedir. Bölgenin ekonomik faaliyeti olan tarım ve göldeki balıkçılık bundan olumsuz etkilenmektedir.

6. Aral Gölü'nde yaşanan sorunun ortaya çıkmasında etkili olan doğal ve beşerî faktörler neler olabilir? Açıklayınız.

7. Aral Gölü'nde yaşanan değişimin ekonomik, sosyal ve çevresel etkileri neler olabilir?

Halkın geçim kaynağı tarım yapılamaz hale gelir, göçler başlar, toprak parazitlenir ve hastalıklar başlar, tuzlanır tarımsal değerini kaybeder.

9. Petrol kuyusu felaketi, yaşandığı yerdeki doğal ve beşerî ortamda ne tür etkiler ortaya çıkarmıştır? Açıklayınız.

Çevreyi kirletmiş ve ekosistemi bozmuştur. Bölgede balıkçık ve turizm gibi ekonomik faaliyetler yapılamaz duruma gelir.

10. Yaşanan bu felaketin, kazadan etkilenen bölgedeki uzun vadeli ekonomik etkileri neler olabilir?

Deniz ekosistemi bozulacağı için turizm ve balıkçılık zarar görür.