4 of 71

1. Lịch sử ngành thụ tinh

1.1. Trên thế giới:

- Thụ tinh nhân tạo được bắt đầu từ thế kỷ XIV trên ngựa nhưng phải đến đầu thế ký XX thụ tinh nhân tạo trên gia súc mới được nghiên cứu có hệ thống.

- Nhà sinh vật học người Nga Ilya Ivanov là người có công trong lĩnh vực này. Ông đã phát triển thụ tinh nhân tạo và quan trọng nhất là hoàn chỉnh âm đạo giả.

Nhà sinh vật học Ilya Ivanov (1870-1932)

- Năm 1938 ở Nga, người ta đã gieo tinh nhân tạo cho: 120.000 Ngựa; 1.200.000 bò; 15.000.000 cừu.

- Ở Anh bắt đầu từ 1930;

- Đan mạch 1936;

- Mỹ 1937;

- Cuba, Mehico 1960;

- Năm 1969 các nước phát triển có trên 50% bò thụ tinh nhân tạo;

- Năm 1980 ở Hà Lan, Bỉ và các nước khác > 80% thụ tinh nhân tạo.

Trên thế giới: Từ thế kỷ XIV: có người dùng miếng bùi nhùi kích thích ngựa đực lấy tinh và sau đó đưa tinh vào âm đạo của con cái. Con cái sau đó có chửa và đẻ, từ đó người ta có một khái niệm về phương thức truyền giống gián tiếp.

Thế kỷ XVIII: năm 1763 JACOBI đã nghiên cứu quá trình thụ tinh nhân tạo cho chó và cá. Năm 1780 một thú y người Ý SPALLANZANI nghiên cứu tinh dịch bao gồm tinh trùng, tinh thanh; ông nhận thấy rằng nếu để tinh dịch ở nhiệt độ thấp thì tinh trùng sống lâu hơn và ông đã lấy tinh đem gieo cho 19 con chó cái và có 15 con chó cái có mang.

Giữ thế kỷ XIX: nhà sinh vật học người Nga VRASKI đã đề ra phương pháp thụ tinh nhân tạo cho cá.

Cuối thế kỷ XIX: nhiều tài liệu đề ra phương pháp thụ tinh nhân tạo cho chó, ngựa, bò. Tuy nhiên phạm vi nghiên cứu còn hẹp và chỉ tập trung ở một số người trong một số nước do bị hạn chế bởi kiến thức sinh học thời bấy giờ.

Công tác thụ tinh nhân tạo gia súc được nghiên cứu có hệ thống từ đầu thế kỷ XX. Năm 1907 IVANOV nhà bác học người Nga là người có công trong lĩnh vực này. Ông đã phát triển thụ tinh nhân tạo và quan trọng nhất là hoàn chỉnh âm đạo giả, ông nghiên cứu trên nhiều loài: ngựa, dê, bò, cừu. Năm 1938 ở Nga, người ta đã gieo tinh nhân tạo cho: 120.000 Ngựa; 1.200.000 bò; 15.000.000 cừu. Ở Anh bắt đầu từ 1930, Đanh mạch 1936, Mỹ 1937, Cuba, Mehico 1960; Năm 1969 các nước phát triển có trên 50% bò thụ tinh nhân tạo; Năm 1980 ở Hà Lan, Bỉ và các nước khác > 80% thụ tinh nhân tạo

5 of 71

1. Lịch sử ngành thụ tinh

1.2. Tại Việt Nam:

- Thụ tinh nhân tạo ứng dụng vào năm 1957 tại Học viện Nông – Lâm, nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam.

Miền Bắc: 1958
Miền Nam: 1960, 1963 thực hiện trên gà

- Thụ tinh nhân tạo trên vật nuôi được ứng dụng đầu tiên vào năm 1957 tại Học viện Nông - Lâm, nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam. Thụ tịnh nhân tạo được áp dụng trên lợn vào năm 1958, trên bò vào năm 1960, trên trâu vào năm 1961, trên ngựa vào năm 1964. Năm 1970, cơ sở đông lạnh tinh dịch bò dạng viên được xây dựng huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội. Năm 1986, Viện Chăn nuôi đã ứng dụng thành công thụ tinh nhân tạo trên gà, năm 1990 trên ngỗng, năm 1991 ứng dụng cho lai xa giữa ngan và vịt, năm 1995 ứng dụng trên cho dê, năm 1997 ứng dụng trên chó nghiệp vụ. Đến nay, thụ tinh nhân tạo được áp dụng rộng rãi trong chăn nuôi lợn và bò.

- Hiện cả nước đang phát triển thụ tinh nhân tạo, nhất là đối với bò. Chúng ta có trung tâm bò giống Ba Vì nuôi nhiều giống bò sữa và sản xuất tinh đông viên đủ dùng cho cả nước. Nhưng các nhà chăn nuôi, nhất là chăn nuôi bò sữa không chấp nhận tinh sản xuất tại đây và hầu hết dùng trong thị trường hiện nay là tinh nhập từ Cuba, Pháp, Canada, Mỹ, Úc…

6 of 71

2. CÁC PHƯƠNG PHÁP TRUYỀN GIỐNG

Phương pháp tự nhiên

- Phương pháp thụ tinh nhân tạo

7 of 71

2.1. PHƯƠNG PHÁP TỰ NHIÊN

Có 2 dạng là giao phối tự do và giao phối có hướng dẫn.

Giao phối tự do là nhốt chung con đực và cái

Giao phối có hướng dẫn là nhốt riêng đực, cái

8 of 71

2.1 PHƯƠNG PHÁP TỰ NHIÊN

Giao phối tự do là nhốt chung con đực và cái

Nhược điểm:

Hiệu suất sử dụng đực giống thấp
Không thể kéo dài thời gian sử dụng đực.
Con cái không có kế hoạch sinh sản, không có sổ sách.
Nguyên nhân chủ yếu gây ra tình trạng đồng huyết, gây suy thoái về giống.

Hướng khắc phục: hiện nay để khắc phục người ta tính toán trước liên hệ thân tộc sau đó ấn định tỷ lệ đực cái người ta thả chung trong một khu vực hay một chuồng, đến một thời gian nhất định thì sẽ thay đổi đực khác

Nuôi thả

Ưu điểm:

Chuồng trại đơn giản, ít tốn kém ,tận dụng diện tích thừa;
Giải quyết tâm sinh lý thú. Phẩm chất thịt ngon

9 of 71

2.1 PHƯƠNG PHÁP TỰ NHIÊN

Giao phối có hướng dẫn là nhốt riêng đực, cái, khi con cái đến đúng thời điểm thì đưa đến chuồng phối.

Ưu điểm:

Hiệu suất sử dụng đực giống tương đối khá;

Có thể nắm được và kiểm tra thời gian mang thai và đẻ của con cái;
Sử dụng đực cái theo đúng yêu cầu, đúng hướng giống, từ đó xây dựng sơ đồ phối giống giao phối hợp lý, tránh đồng huyết;
Có thể quyết định loại thải khi thấy tỷ lệ thụ thai của con cái kém.

Nhược điểm:

Chưa tận dụng được hết hiệu suất sử dụng của đực giống;
Phiền phức do di chuyển nên không hoạt động xa;
Ảnh hưởng do chênh lệch tầm vóc nên cải tạo giống chậm;
Có thể làm lây lan một số bệnh do tiếp xúc

Ví dụ: viêm phổi truyền nhiễm do siêu vi, ký sinh trùng trên da, brucellose, leptospirose…

10 of 71

2.2 PHƯƠNG PHÁP THỤ TINH NHÂN TẠO

Là phương pháp truyền giống một cách gián tiếp sau khi lấy tinh, kiểm tra, pha chế, bảo tồn nếu tốt mới gieo tinh.

11 of 71

2.2 PHƯƠNG PHÁP THỤ TINH NHÂN TẠO

12 of 71

2.2. Phương pháp thụ tinh nhân tạo

Ưu điểm

Ví dụ: Heo một lần xuất trung bình 40-50 tỉ tinh trùng (phối 10-12 con cái); Bò: 2-5 cc * 700 triệu * 0,7 có thể cho 24,5 – 50 liều; Thực tế còn có thể cao hơn nhiều nhất là đối với bò. Hiện nay do cải tiến thức ăn và phương pháp lấy tinh nên mỗi lần có thể khai thác 7-15cc.

Nâng cao được hiệu suất sử dụng của đực giống;

13 of 71

2.2. Phương pháp thụ tinh nhân tạo

Ưu điểm

Kiểm soát được tinh trùng tốt hoặc xấu

Nâng cao được hiệu suất sử dụng của đực giống;

Có thể bảo tồn và vận chuyển xa (lưu ý đối với bò sau khi kiểm tra đời sau nếu tốt thì sẽ có một lượng tinh rất lớn từ đó cải thiện giống nhanh chóng.)

14 of 71

2.2. Phương pháp thụ tinh nhân tạo

Ưu điểm

Cải tạo giống nhanh
Trong thụ tinh nhân tạo tỷ lệ đực cái tăng (tự nhiên 1/20, TTNT 1/100) do đó tiết kiệm được đực giống, có điều kiện chọn những con đực tốt nhất;
Tránh được một số bệnh lây lan do tiếp xúc.

Tránh được sự chênh lệch về tầm vóc.

15 of 71

2.2. Phương pháp thụ tinh nhân tạo

Nhược điểm

Nếu kiểm tra bệnh không đảm bảo quy trình và không tốt sẽ gây lây lan bệnh rất nhanh (Brucellose, Leptospirose).

Phải có phòng thí nghiệm với đầy đủ trang thiết bị

Phải có kỹ thuật viên có tay nghề và yêu nghề

Sổ sách không rõ ràng, cẩn thận sẽ dễ sinh đồng huyết (do ít đực)

16 of 71

3. LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA CẤY TRUYỀN PHÔI

- Cấy truyền phôi được coi như kỹ thuật thụ tinh nhân tạo đối với động vật cái.

- Cấy truyền phôi cho phép khai thác tối đa khả năng sinh sản của con cái ưu tú và nâng cao tiến bộ di truyền của con mẹ trong đàn giống như thụ tinh nhân tạo đã cho phép khai thác tối đa sức sản xuất và tính trạng tốt của con đực.

- Kỹ thuật cấy truyền phôi được hình thành sau kỹ thuật thụ tinh nhân tạo, nhưng nó cũng đóng góp đáng kể vào công tác truyền giống nhân tạo

- Vào năm 1890, trong một thông báo ở Hội Hoàng gia Anh, lần dầu tiên Heape đã công bố sự thành công việc cấy truyền trứng thỏ đã được thụ tinh ở giai đoạn 2-4 tế bào; nhưng đến năm 1929 vấn đề này mới xem xét lại.

- Những thử nghiệm đầu tiên về cấy truyền phôi trong chăn nuôi có từ năm 1932; Warwick và Berry đã tiến hành cấy truyền phôi trên dê. Đến năm 1951 mới thực hiện cấy truyền phôi bò.

- Ngày nay, cấy truyền phôi đã đạt được một cách hiệu quả không chỉ ở các động vật trong phòng thí nghiệm mà còn ở nhiều loài động vật khác: bò, cừu, dê, ngựa, lợn, chó... Và trong những thập niên gần đây, kỹ thuật này đã trở thành lĩnh vực thương mại ở nhiều nước. Chỉ riêng ở Mỹ, năm 1978 đã có 10.000 con bê được sinh ra bằng kỹ thuật cấy truyền phôi.

- Phương pháp cấy truyền phôi cũng được áp dụng trong nhân y. Trứng được được thụ tinh ngoài cơ thể, sau đó được cấy vào cơ quan sinh dục của một phụ nữ vừa kết thúc quá trình động dục, phôi được cấy vào hoàn chỉnh quá trình phát triển của nó trên cơ thể của một phụ nữ khác.

17 of 71

II. TINH DỊCH

18 of 71

1. SỰ THÀNH THỤC TÍNH DỤC

Bất cứ một loại gia súc nào đến tuổi nhất định sẽ đạt đến sự trưởng thành về tính dục hay được gọi là sự thành thục về tính dục biểu hiện qua một số điểm:

Bản thân của cá thể có thể sinh ra những tế bào sinh dục (trứng, tinh trùng) hoàn chỉnh có khả năng thụ thai.

Dưới tác dụng của các hormone làm cho các cơ quan sinh dục (gonade) phát triển, từ đó những đặc điểm sinh dục thứ cấp phát triển (không ảnh hưởng đến cơ quan sinh dục nhưng để phân biệt được phái tính) con vật có phản xạ về tính.

19 of 71

1. SỰ THÀNH THỤC TÍNH DỤC

Tuổi trưởng thành về tính dục tùy thuộc vào

- Giống, loài

- Khí hậu

- Mùa

- Dinh dưỡng

- Phái tính

- Chăm sóc

Loài, giống: những giống nhỏ con thường có tuổi thành thục sớm hơn.
Khí hậu: bao gồm sự tương tác giữa nhiệt độ, độ ẩm, biên độ nhiệt độ, thời gian chiếu sáng… nói chung điều kiện nhiệt độ nhiệt đới giúp cho động vật thành thục sớm hơn.
Mùa: thường ảnh hưởng lớn đối với thú giao phối theo mùa, tuổi thành thục có thể đến sớm hoặc phải kéo dài đến mùa sau. Ví dụ: trừu 150 ngày có thể kéo dài 450-500 ngày.
Dinh dưỡng: dinh dưỡng tốt thì thú có thể thành thục sớm hơn tuy nhiên dinh dưỡng kém không ngăn ngừa sự thành thục, mặc dù nó đến muộn hơn.
Phái tính: Thú cái thành thục sớm hơn thú đực vài tuần, vài tháng hoặc vài năm tùy loài (VD ở trâu cái thành thục khi đạt 18 - 24 tháng tuổi, trong khi đó trâu đực thành thục về tính khi 20-30 tháng tuổi).

20 of 71

2. TINH DỊCH

- Tinh dịch là sản phẩm hoạt động của bộ máy sinh dục đực khi con đực thực hiện hoàn chỉnh một phản xạ sinh dục.

- Tinh dịch gồm hai thành phần: tinh trùng (tế bào sinh dục đực) và tinh thanh.

TINH DỊCH

TINH TRÙNG

21 of 71

2. TINH DỊCH (tt)

Tinh trùng là sản phẩm bài tiết của các ống sinh tinh.
Tinh thanh là sản phẩm bài tiết của các tuyến sinh dục phụ.
Về mặt hóa học: tinh dịch của các loài động vật chứa một lượng lớn nước (từ 90-98%), vật chất khô chiếm từ 2-10% và giàu protein.
Thể tích tinh dịch của một lần phóng tinh, nồng độ tinh trùng có trong tinh dịch và tỉ lệ giữa thể tích tinh thanh và tinh dịch là khác nhau giữa các loài động vật.

22 of 71

Bảng 2.1. Thành phần hóa học của tinh dịch một số loài động vật�(Theo Secghim và Milovanop)

Thành phần	Tinh dịch lợn	Tinh dịch bò	Tinh dịch ngựa
Nước	95,00	90,00	98,00
Protein	3,80	5,80	1,04-2,28
Lipid	0,03	0,15	0,04
Fructose	0,01	0,23-0,87	0,005
Axit xitric	0,13	0,72	0,06
Axit lactic	0,02	0,04-0,06	0,03
P tổng số	0,06	0,08	0,02
K	0,10	0,23	0,07
Na	0,28	0,28	0,07
Ca	0,09	0,04	0,02
Cl	0,33	0,22	0,48

23 of 71

Bảng 2.2. Thể tích tinh dịch, tỷ lệ tinh trùng, tinh thanh và nồng độ tinh trùng trung bình ở một số loài vật nuôi (Milovanov)

Loài vật nuôi	Thể tích 1 lần xuất tinh (ml)	Tinh trùng (% )	Tinh thanh (%)	Nồng độ tinh trùng (triệu/ml)
Lợn đực ngoại	300 - 500	3	97	20-100
Bò	4-5	10	90	200-600
Ngựa	50-100	2-5	95-98	20-80
Cừu	1 - 2	30	70	200-500-800

24 of 71

2.1. TINH TRÙNG

2.1.1. Sự hình thành tinh trùng

- Tinh trùng được hình thành trong ống sinh tinh nhỏ của dịch hoàn.

- Thành ống sinh tinh được cấu tạo gồm một màng bao, những tế bào đỡ (tế bào Sertoli) và những tế bào tinh

- Quá trình hình thành tinh trùng bắt đầu từ thời điểm phân chia của tinh bào nguyên thủy. Tuy nhiên, ở thời kỳ bào thai đã xảy ra sự phân chia của tinh bào nguyên thủy, nhưng sự phân chia này không dẫn đến sự hình thành tinh trùng.

Hình 1.6. Sơ đồ các giai đoạn hình thành tinh trùng

25 of 71

2.1.2. Cấu tạo của tinh trùng

- Về mặt hóa học thành phần cấu tạo của tinh trùng gồm: 75% H₂O và 25% vật chất khô, trong đó: 85% protid; 13,2% lipid; 1,8% khoáng.

- Về hình thái tinh trùng gồm có 3 phần phân biệt rõ ràng la đầu, cổ thân và đuôi. Với tỷ lệ khối lượng các thành phần tinh trùng như sau:

Đầu: 61%
Cổ thân: 16%
Đuôi: 33%

2.1. TINH TRÙNG

26 of 71

KÍCH THƯỚC TINH TRÙNG Ở MỘT SỐ LOÀI
Loài	Dài tổng số (µm)	Đầu (µm): Dài x rộng x dầy	Cổ thân (µm)	Đuôi (µm)
Heo	55-57	8 x 4 x 1	12	35-37
Bò	65-72	9 x 4 x 1	10-13	44-53
Ngựa	58-60	7 x 4 x 2	10	41-43
Cừu	60-75	8 x 5 x 1	14	41
Gà	100	14 x 2 x 1	5	80
Thỏ	50-62,2	8 x 4 x 1	10	33-35
Người	51	7 x 4 x 1	10	34

27 of 71

2.1. TINH TRÙNG

2.1.3. Chức năng của dịch hoàn phụ (Epididymus)

- Dịch hoàn phụ còn được gọi là mào tinh hay thượng dịch hoàn là một thể kéo dài, có hình ngoằn ngoèo (hình giun), bao phủ lên chiều dài cạnh trên của dịch hoàn (ở loài dịch hoàn nằm ngang như ngựa) và nằm trên chiều dài cạnh sau của dịch hoàn (ở các loài dịch hoàn nằm thẳng đứng như lợn, trâu, bò).

28 of 71

2.1. TINH TRÙNG

2.1.3. Chức năng của dịch hoàn phụ (Epididymus)

- Dịch hoàn phụ của Bò, cừu dài trên 60 m

Ngựa 70 m

Heo 100 m

- Dịch hoàn phụ gồm có 3 phần:

Đầu (thể đỉnh của dịch hoàn phụ).
Thân.
Đuôi.

- Thời gian tinh trùng đi qua dịch hoàn phụ

Bò 7-9 ngày

Ngựa 9-11 ngày

Dê, cừu 14 ngày

Heo 20 ngày

- Dịch hoàn phụ gồm có 3 phần:

Đầu (thể đỉnh của dịch hoàn phụ): phình lên, đính rất chặt với dịch hoàn, đây là nơi tập hợp của những ống dẫn tỉnh ra.
Thân: có hình dẹt, được tạo thành bởi các ống dẫn tinh ngoằn ngoèo, uốn khúc.
Đuôi: là phần phình to của những ống tinh đi ra.

- Tinh trùng được hoàn chỉnh dần trong dịch hoàn phụ. Thời gian tinh trùng đi qua dịch hoàn phụ của các loài khác nhau. Ví dụ: Bò là 7-9 ngày; Ngựa là 9-11 ngày; Dê, cừu là 14 ngày; Heo là 20 ngày.

- Dịch hoàn phụ giúp cho tinh trùng ở trạng thái tiềm sinh (anabise). Năng lượng tiêu hao giảm đến mức thấp nhất giúp tinh trùng có thể ở trong dịch hoàn phụ đến 1-2 tháng vẫn có khả năng thụ thai, nhưng nếu ở quá lâu trong dịch hoàn phụ thì tinh trùng sẽ dần dần thay đổi về sinh lý và hình thái, mất khả năng thụ thai. Do đó, nếu gia súc lâu ngày không lấy tinh thì lần lấy tiếp sau đó tinh trùng có tỷ lệ kỳ hình cao, hoạt lực thấp.

29 of 71

2.1. TINH TRÙNG

2.1.3. Chức năng của dịch hoàn phụ (Epididymus)

Trong dịch hoàn phụ:

- Môi trường toan tính pH = 6,13

- Nồng độ ion [H⁺] cao gấp 10 lần trong dịch hoàn

- Áp suất CO₂ cao ức chế quá trình tiêu đường

- Nhiệt độ ở dịch hoàn phụ thấp hơn dịch hoàn.

- Tế bào ống của dịch hoàn phụ tiết Lipoprotein, tinh trùng hấp thu Lipoprotein mang điện tích âm (-)

- Vì vậy mà chúng không bị kết dính nhau thành từng mảng; cũng do bề mặt tinh trùng hấp thu Lipoprotein (chủ yếu ở phần đuôi của dịch hoàn phụ) đã giúp cho tinh trùng có một màng mỏng bao lấy mặt ngoài của nó làm cho nó có sức đề kháng rất lớn với môi trường acid và các muối có hại, thí nghiệm thấy rằng nếu lấy tinh trùng ở phần đầu của dịch hoàn phụ hoặc ở dịch hoàn ra khỏi cơ thể thì chỉ sau vài giờ tinh trùng sẽ chết, nhưng nếu lấy tinh trùng ở phần đuôi dịch hoàn phụ thì chúng có thể sống được vài ngày.

30 of 71

- Tinh thanh chủ yếu do các tuyến sinh dục phụ (Accessory Gland) tiết ra; Các tuyến sinh dục phụ bao gồm: tuyến tinh nang; tuyến tiền liệt, tuyến cầu niệu đạo.

- Thành phần hóa hoc của tinh thanh: 90 - 95% là H₂O; 5 – 10% là vật chất khô.

- Chức năng chính của tinh thanh là:

Rửa sạch ống niệu - sinh dục con đực và đường sinh dục cái trước khi phóng tinh.
Hoạt hóa tinh trùng, làm cho tinh trùng có khả năng vận động (ở phụ hoàn, tinh trùng hầu như không vận động, khi tiếp xúc với tinh thanh, tinh trùng bắt đầu hoạt động).
Pha loãng và cung cấp chất dinh dưỡng cho tinh trùng.

2.2. TINH THANH

31 of 71

2.2. TINH THANH

- Tuyến tiền liệt tồn tại ở tất cả các loài động vật có vú, vị trí của tuyến này nằm ở cuối ống dẫn tinh, đầu niệu đạo, nằm vắt ngang qua cổ bàng quang và được chia làm hai thùy.

- Tuyến tinh nang nằm ở cả hai bên phần kết thúc của ống dẫn tinh. Tuyến tinh nang có hình thái giải phẫu khác nhau theo từng loài động vật. Ở chó và mèo không có tuyến tinh nang.

- Tuyến cầu niệu đạo (ở heo phát triển mạnh, chó không có) Chất tiết tuyến này chiếm 15 – 18% trong tinh thanh, tuyến này hoạt động mạnh ở heo, ngựa là dịch thể keo có chứa globulin, dưới tác dụng của men vezikinase dịch này kết thành khối keo phèn (Tapioca).

Chức năng các tuyến sinh dục phụ

- Tuyến tinh nang là tuyến lớn nhất trong 3 tuyến, chất tiết của tuyến này chiếm 20 – 26% trong tinh thanh.

- Chất tiết của tuyến Tuyến tiền liệt chiếm phần lớn trong tinh thanh (55-70%). Chất tiết của tuyến tiền liệt có chứa dịch thể protid trung tính có khả năng hấp thu CO₂ để thúc đẩy tinh trùng hoạt động; nó còn có chức năng nội tiết làm tăng co thắt cơ trơn ống dẫn tinh, xoang chứa tinh và cơ trơn niệu đạo để thực hiện phóng tinh, giúp tinh dịch được đẩy nhanh vào đường sinh dục thú cái đồng thời làm cho cơ trơn đường sinh dục thú cái co bóp mạnh và nhanh.

- Tapioca có tác dụng hút nước rất mạnh, trong giao phối trực tiếp keo phèn tạo thành cái nút ở cổ tử cung ngăn không cho tinh trùng chảy ra ngoài. Trong thụ tinh nhân tạo phải nhanh chóng lọc bỏ chất này vì nó làm nghẽn ống dẫn tinh và ảnh hưởng đến số lượng và sức sống của tinh trùng. Ngoài ra, chất tiết tuyến này còn chứa γ globulin là chất chống vi khuẩn từ ngoài xâm nhập vào đường sinh dục thú cái, cũng như chứa fructose, các hormone peptid hay cá chất tương tự khác.

32 of 71

3. ĐẶC TÍNH CỦA TINH TRÙNG

4. TÍNH CHẠY NGƯỢC DÒNG

1. TÍNH SINH LÝ

2. TÍNH HƯỚNG VỀ ÁNH SÁNG

3. TÍNH TIẾP XÚC

3.1. Đặc tính sinh lý:

- Tinh trùng hấp thu O₂ thải CO₂

- Càng hoạt động càng tiêu hao năng lượng, giảm sức sống.

- Tinh trùng tiến hành trao đổi chất theo 2 phương thức hô hấp và phân giải đường Glucose; Fructose.

3.4. Tính chạy ngược dòng

- Tinh trùng có đặc tính chạy từ nơi có điện thế cao đến nơi có điện thế thấp, trong tử cung hay ống dẫn trứng luôn có một điện thế. Bản thân tinh trùng luôn mang điện tích. Do đó, tinh trùng luôn chạy theo một phương hướng nhất định khi vào tử cung hay ống dẫn trứng.

- Đặc tính hướng về phía trước có được là nhờ vào cấu tạo đặc biệt của tinh trùng. Đuôi tinh trùng ngoằn ngoèo, uốn khúc do đó khi tinh trùng chuyển động nó gây ra xung động để tinh trùng tiến về phía trước. Ngoài ra do tinh trùng có đầu hình dạng quả lê nên nó tự chuyển động xung quanh cái trục của thân nó. Sự chuyển động của đuôi kết hợp với sự xoay của trục giữa làm cho tinh trùng vận động tiến thẳng về phía trước.

33 of 71

4. YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỨC SỐNG CỦA TINH TRÙNG

4.1. Nước

4.2. Nhiệt độ

4.3. Các hóa chất có tính sát trùng

4.4. Không khí

4.5. Khói thuốc

4.6. Sóng lắc

4.7. Vật dơ bẩn, vi trùng

4.1. Nước: Dù là nước cất hay nước đã tiêu độc cũng làm cho tinh trùng đầu to ra, lắc lư tại chỗ rồi chết vì nước làm cho giảm áp suất thẩm thấu của môi trường (nhược năng)

4.2. Nhiệt độ: Ở khoảng nhiệt độ 5-15^oC tinh trùng hoạt động ít, nhiệt độ càng gia tăng tinh trùng càng gia tăng hoạt động. Tinh trùng hoạt động tối ưu ở 37^OC, nhiệt độ tăng cao, tinh trùng tăng hoạt động làm cho chúng tiêu hao năng lượng dẫn đến giảm sức sống.

4.3. Các hóa chất có tính sát trùng: Tinh trùng rất nhạy cảm với các hoá chất có tính sát trùng như alcol, crezyl nên khi tồn trữ tinh hoặc pha chế không nên để hoá chất rơi vào.

4.3. Không khí: Trong không khí có O₂ làm tinh trùng tăng hoạt động, do đó sẽ làm giảm sức sống.

4.4. Khói thuốc: Có H₂S làm hại tinh trùng

4.5. Sóng lắc

4.6. Vật dơ bẩn, vi trùng: Trong 1 ml tinh dịch có 13.000 vi khuẩn thì tinh dịch đó coi như bị nhiễm khuẩn nặng, nếu dùng có thể ảnh hưởng đến mẹ và đời con.

34 of 71

5. NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH SINH TINH VÀ PHẨM CHẤT TINH DỊCH

- Dinh dưỡng

- Chăm sóc quản lý: chuồng nuôi, nhiệt độ, ánh sáng,…

- Vận động: Đực giống vận động thì trao đổi chất sẽ tăng, tính dục phát triển, cơ thể rắn chắc.

- Chu kỳ lấy tinh

- Kỹ thuât lấy tinh

- Bệnh lý như dịch hoàn thoái hóa, viêm dịch hoàn, viêm dịch hoàn phụ,…

- Thời tiết

- Tuổi

- Dị tật trên bộ phận thú đực

Dinh dưỡng

Thức ăn là yếu tố quan trọng nhất trong việc giữ gìn để con vật cho tinh tốt, nếu thiếu sẽ làm thiếu những yếu tố sinh dục từ Hypothalamus đến hypophyse.
Chú ý rằng hiệu quả thức ăn đối với đực giống không phải một sớm một chiều

Một số dưỡng chất cần lưu ý: nước, Chất đạm ( protein), Chất béo, Vitamine, Chất khoáng

- Chu kỳ lấy tinh

Nếu lấy dầy thì phẩm chất tinh kém, con vật giảm tính hăng hoặc sản phẩm ra trì trệ.
Nếu lấy thưa thì không tận dụng hiệu suất của con đực
Nếu để quá lâu không sử dụng thì đực càng ù lì, mập

- Dị tật trên bộ phận thú đực

Dịch hoàn ẩn 1 bên hoặc 2 bên
Dịch hoàn không phát triển

35 of 71

III. KHAI THÁC TINH DỊCH (SEMEN COLLECTION)

36 of 71

1. TUỔI SỬ DỤNG VÀ THỜI GIAN SỬ DỤNG ĐỰC GIỐNG

- Tùy thuộc vào đặc điểm của loài, giống, tình trạng sức khỏe, phẩm chất của cá thể đực giống đã được xác định bằng kiểm tra tinh dịch và kết quả kiểm tra đời sau.

- Xu hướng thế giới hiện nay là khai thác tinh dịch sớm, kết thúc sử dụng sớm.

Ví dụ: ở Pháp và Canada huấn luyện heo đực giống để dùng trong AI lúc 160 -170 ngày tuổi = 95 -100 kg, kết thúc sử dụng: tự nhiên 2,5-2,8 năm; nhân tạo 3 - 4 năm. Bò 16 tháng tuổi đến 9 năm.

37 of 71

2. Chọn thú đực sử dụng trong thụ tinh nhân tạo (Selection of boar for AI)

- Rõ về lý lịch và huyết thống để dễ dàng ghép đôi giao phối

- Ngoại hình thể chất, sinh trưởng phát dục phải từ cấp I trở lên

38 of 71

2. Chọn thú đực sử dụng trong thụ tinh nhân tạo (Selection of boar for AI)

- Chọn theo ngoại hình thần kinh: ngoài các yêu cầu chọn lựa đực giống kể trên người ta còn chọn lựa đực giống theo loại hình thần kinh phù hợp, giúp dễ huấn luyện, nâng cao được hiệu suất sử dụng, đồng thời bảo đảm an toàn cho người chăn nuôi và cả gia súc.

Chọn theo ngoại hình thần kinh

Người ta dựa vào 3 căn cứ sau đây để phân biệt 3 loại hình thần kinh:

- Cường độ xuất hiện các quá trình hưng phấn và ức chế (nhanh hay chậm)

- Hưng phấn hay ức chế chiếm ưu thế

- Tính linh hoạt về sự chuyển hoá lẫn nhau giữa 2 quá trình hưng phấn và ức chế

Các loại hình thần kinh (tính tình):

- Loại hình thần kinh mạnh, thăng bằng, linh hoạt (nhanh nhẹ)

- Loại hình thần kinh mạnh, thăng bằng, lầm lì (chậm chạp, bình thản)

- Loại hình thần kinh mạnh, không thăng bằng, hung hăng hưng phấn và ức chế đều mạnh nhưng không cân đối, hưng phấn lấn át ức chế, dễ bộc phát những phản ứng, dễ bị kích thích bởi các yếu tố ngoại lai, gặp kẻ thù mạnh vẫn tấn công bừa

- Loại hình thần kinh yếu đuối (nhu nhược, và đần độn)

39 of 71

3. Huấn luyện đực giống

3.1. Một số nguyên tắc khi tiếp xúc với ổ giống

- Khi tiếp xúc với đực giống nên cầm roi để hướng dẫn thú đi, không được đánh đập hoặc vung roi khi không cần thiết vì như vậy sẽ làm cho con vật thủ thế hoặc hung hăng, roi phải mảnh vừa phải.

- Khi thật cần thiết thì phải nhanh chóng tránh xa con vật và dùng roi tự vệ bằng cách đánh mạnh vào tai của thú, tuyệt đối không được dùng roi để đánh mạnh vào dịch hoàn hoặc chọc vào bụng bên của thú.

Không nên đứng trực diện với thú, khi thú chực đánh đuổi thì phải chạy sang ngang, không nên chạy theo hướng đuổi của thú.
Chuồng phải xây sao cho khi cần người lấy tinh có thể thoát ra nhưng thú thì không.

40 of 71

3. Huấn luyện đực giống (tt)

3.2. Cách can thiệp khi thú đực đánh nhau:

- Dùng vòi nước

- Dùng vách ngăn

- Dùng lửa

- Dùng roi điện

- Dùng vợt, thúng, bao…

41 of 71

3. Huấn luyện đực giống (tt)

3.3. Các phản xã giao phối

- Giao phối là phản xạ phức tạp, thú đực và thú cái đều tham gia, là bản năng tích lũy trong quá trình tiến hóa của động vật nó chịu ảnh hưởng vào chức năng của các tuyến sinh dục.

- Cơ sở của sự giao phối là các phản xạ không điều kiện gồm phản xạ cương cứng (erection reflex), phản xạ bao ôm (nhảy) (copulation reflex), phản xạ giao phối (thúc giá, cò cựa) (mating reflex) và phản xạ bắn tinh (ejaeulation reflex)

Cơ sở của sự giao phối là các phản xạ không điều kiện:

- Phản xạ cương cứng: Dương vật cương lên do thể xốp + niệu đạo xung huyết, hiện tượng xung huyết là do mạch quản ở dương vật dãn ra khi thần kinh chậu bị hưng phấn. Phản xạ cương cứng của con cái làm âm hạch và phần trước âm đạo nở to ra, tử cung + cổ tử cung xung huyết.

- Phản xạ bao ôm (nhảy): Con đực nhảy lên mình con cái ôm chặt lấy con cái trong thời khì lên giống có giai đoạn con cái nhảy lên lưng con khác cùng bầy cũng được coi là phản xạ nhảy của con cái.

- Phản xạ giao phối (thúc giá, cò cựa): Con đực đưa dương vật vào âm đạo con cái. Phản xạ này thực hiện được là do quy đầu tiếp xúc với màng nhày âm đạo: ấm trơn và nhu động lúc này mông của con cái co giật làm cho dương vật + âm đạo cọ sát nhau. Phản xạ giao phối của con cái biểu hiện ở chổ đuôi cong lên, lưng lõm xuống, 2 chân hạ thấp + xoạc ra (tiền treo hậu hạ mắt lim dim). Đồng thời các cơ của cơ quan sinh dục co bóp mạnh.

- Phản xạ bắn tinh: Khi dương vật cọ sát với màng nhày của âm đạo thì các thụ quan ở quy đầu đều hưng phấn truyền về trung tâm của phản xạ bắn tinh ở tủy sống (phần xương thiêng của tủy sống) xung động từ trung tâm tuyến rạ làm cho tuyến sinh dục và dịch hoàn phụ cùng các cơ đường tiết niệu co bóp mạnh để bắn tinh. Đối với thú giao phối ở tử cung như heo, ngựa khi bắn tinh hưng phấn toàn thân cao nhất, các yếu tố áp lực, nhiệt độ, độ nhày của vách âm đạo kích thích chủ yếu đến thụ quan của quy đầu và gây phản xạ bắn tinh. Khi lấy tinh nhân tạo ta phải chụ động tạo ra các yếu tố này.

42 of 71

3. Huấn luyện đực giống (tt)

3.4. Cách huấn luyện thú nhảy giá

- Giao phối là phản xạ bẩm sinh không điều kiện, việc huấn luyện ở nhảy giá là chúng ta làm cho chúng tiếp thu một loạt các phản xạ có điều kiện trên cơ sở các phản xạ không điều kiện.

43 of 71

4. KHAI THÁC TINH DỊCH

- Có hai phương pháp lấy tinh: lấy tinh bằng âm đạo giả và lấy tinh bằng tay.

Tương đối an toàn và sạch sẽ cho người lấy tinh.
Chuẩn bị lâu và rất tốn kém.
Không chủ động gạn lọc những chất không cần thiết.

ÂM ĐẠO GIẢ CHO TRÂU BÒ

- Ưu nhược điểm phương pháp âm đạo giả

Lấy tinh bằng âm đạo giả

Âm đạo giả (AĐG) gồm:

Vỏ ngoài cứng; Ruột bằng cao su mềm; Phễu hứng tinh; Đai cao su.

Đối với heo phải có thêm song liên cầu để tạo áp lực và nhu động.

AĐG phải đảm bảo các điều kiện:

Nhiệt độ: đổ nước ấm 38-40^oC vào khoảng trống giữa vỏ lớp AĐG sao cho nhiệt độ bên trong lòng âm đạo giả khoảng 37-38^oC, ruột AĐG phải nhẵn.

Áp lực: bơm không khí vào khoảng trống giữa vỏ AĐG và ruột, đối với heo phải kích thích song liên cầu liên tục đến khi nào bắn tinh thì ngừng kích thích.

Độ nhờn: bôi vaseline hoặc dầu parafine trung tính đã khử trùng 1 lớp mỏng vào 2/3 lòng AĐG tính từ cửa vào.

Cách lấy:

Đối với bò: phải tắm thú sạch sẽ

Lúc thú đực nhảy lên con cái dùng tay phải nắm lấy AĐG, ngón tay cái nắm sát với mân lồi của khóa hơi, miệng của AĐG phải hướng ngược với dương vật. Đặt AĐG nghiêng một góc 30-35^oC; chếch miệng AĐG xuống đất, tay trái nắm lấy bao quy đầu và hướng dương vật vào lòng AĐG. Sau khi bò bắn tinh (thúc mạnh một cái) thì xoay ngay miệng AĐG lên trên để hứng tinh xuống lọ hứng tinh.

Đối với heo:

Khi đến giai đoạn thúc giá thì dùng tay trái hoặc tay phải hướng dẫn dương vật vào lòng AĐG tay kia kích thích song liên cầu đến khi bắn tinh thì ngưng, sau mỗi pha bắn tinh xong thì kích thích song liên cầu trở lại (một lần lấy tinh heo cho 2-3 pha)

44 of 71

PHƯƠNG PHÁP LẤY TIN BẰNG TAY

Ôn độ ổn định, tận dụng để lấy tinh.
Chủ động hứng gạt bỏ từng phần tinh dịch không cần thiết.
Vô trùng đơn giản, mau chóng, ít tốn kém.
Kém an toàn cho người lấy tinh, có thể bị lây một số bệnh nếu có như Brucellose, Leptospirose.
Người lấy tinh vất vả, khó nhọc hơn AĐG.

Ưu nhược điểm của phương pháp dùng tay

Lấy tinh bằng tay

- Chuẩn bị dụng cụ, vệ sinh thú

- Khi tiếp xúc với giá nhảy, đực lần lượt có những phản xạ cương cứng, bao ôm, thúc giá. Đến giai đoạn thúc giá thì người lấy tinh vào vị trí lấy tinh, khi vào mắt luôn nhìn về phía đầu của đực xem phản ứng, ngồi tư thế hình chữ đinh. Dùng cả lòng bàn tay nắm vừa phải lấy dương vật sao cho cách đầu dương vật 2-3 cm, kích thích tay cho đực đưa hết dương vật ra ngoài (vừa kích thích khoảng 60 nhịp/phút vừa kéo nhẹ dương vật). Khi đực đưa hết dương vật ra ngoài chuẩn bị bắn tinh thì ngưng kích thích. Sau khi hết đợt phóng tinh thì kích thích trở lại (2-3 pha). Khi đực không còn mê giá nữa và dương vật có khuynh hướng rút vào thì người lấy tinh chuẩn bị rời vị trí lấy tinh. Để đực xuống giá từ từ không nên xô đẩy. Sau khi lấy tinh thì phải nhanh chóng đưa tinh về phòng thí nghiệm, khi đi tránh sóng lắc, ánh sáng chiếu thẳng, tốt nhất nên có miếng mouse bao bọc hay đựng trong thùng chứa.

45 of 71

IV. KIỂM TRA, PHA CHẾ, BẢO TỐN TINH DỊCH

46 of 71

1. Kiểm tra

Mục đích

Biết được phẩm chất tinh dịch, từ đó biết được tình trạng sức khỏe của con đực.
Ấn định tỷ lệ pha chế.

Nguyên tắc

Không để quá 15 phút sau khi lấy tinh
Kiểm tra ở nhiệt độ phòng không quá 28^oC

47 of 71

Cách kiểm tra

Bằng mắt thường:
Dung lượng,
Màu sắc,
Mùi,
pH,
Độ nhớt,
Tỷ trọng,
Độ thoái màu blen Methylen

	V ml	C x 10⁶tt/ml
Bò	6 (6,5 - 12 ml)	1200 (300 - 2000)
Dê	1 (0,7 - 2 ml)	3000 (1000 - 5000)
Trâu	3 (0,5 - 6 ml)	600 (200 - 1000)
Heo	215 (120 – 500) cá biệt 1000	250 (25 - 1000)
Ngựa	70 (30 - 300)	120 (30 - 800)
Chó	8 (5 - 15)	150 (60 - 300)
Gà	0,5 (0,1 - 2)	3000 (1000 -12000)
Người	3,5 (2 - 6)	100 (50-150)

Dung lượng:- Để phát huy giá trị tốt nhất của con đực, thường chọn những con đực cho tinh nhiều. Để định Dung lượng ta dùng những dụng cụ đơn giản, bất cứ cốc nào có thể chia thể tích đều có thể dùng để đo thể tích được, Dung lượng được tính sau khi lọc bỏ keo phèn. Dung lượng tùy thuộc vào loài, giống, dinh dưỡng, chăm sóc, thời gian, tần số lấy tinh, kỹ thuật lấy tinh, tuổi tác.

Màu - Tinh dịch ở các loài gia súc có màu tương đối giống nhau; Đối với heo: Tinh dịch có màu trắng sữa, trắng đục kem, trắng trong. Đối với bò: Màu hơi vàng.

Mùi - Tinh dịch bò không có mùi đặc biệt (giống mùi mỡ), Tinh dịch của heo có mùi hăng hăng, tanh tanh giống như lòng trắng trứng vịt. Tinh dịch có mùi nước tiểu, phân, thúi phải loại bỏ.

- Đối với gia súc giao phối ở âm đạo, tinh dịch có pH hơi toan (6,2-6,8)

- Đối với gia súc giao phối ở tử cung, tinh dịch có pH hơi kiềm (6,8-7,6)

Nhận xét

Các chỉ tiêu phẩm chất tinh dịch kiểm tra bằng mắt thường chỉ cho ta sự nhận xét theo một khái niệm có tính chất tương đối, không chỉ do phương pháp mà có khi cả sự thống nhất nhận xét. Các chỉ tiêu này thậm chí có lúc tương phản với phẩm chất tinh dịch.

Ví dụ: Qua kết quả màu, tỷ trọng, độ nhớt ta nhận xét nồng độ tinh trùng cao, nhưng thực tế hoạt lực kém, tỷ lệ chết cao, phẩm chất tinh xấu

48 of 71

Cách kiểm tra

Bằng kinh hiểm vi:
Hoạt lực (Activity),
Mật độ (density),
Nồng độ (Concentration): Là đếm xem số lượng tinh trùng có trong 1 ml tinh dịch
Kỳ hình,
Sức kháng,
Tỷ lệ sống chết

Để phản ánh sự hoạt động tối ưu của tinh trùng khi kiểm tra hoạt lực phải để tinh trùng ở nhiệt độ 37^oC.

Có 3 loại vận động

Vận động tiến thẳng: tinh trùng chạy mọi hướng rất nhanh tạo thành cuộn sóng, đôi khi có con vận động theo vòng tròn nhưng có đường kính lớn hơn chiều dài của nó.
Vận động vòng quanh: tinh trùng xoay quanh vòng tròn đường kính nhỏ hơn chiều dài của tinh trùng
Vận động lắc lư: tinh trùng không di chuyển chỉ lắc lư tại chỗ.

Đánh giá hoạt lực dựa trên tỷ lệ thập phân số tinh trùng tiến thẳng và cho điểm từ 0 → 1

Chú ý Tinh trùng heo thường hồi tỉnh sau trạng thái tiềm sinh hơi lâu nên cần bình tĩnh quan sát kỹ hoạt lực tinh trùng của tinh dịch đã bảo tồn ở nhiệt độ thấp trong thời gian lâu.

Cách làm: chấm 1 giọt tinh lên lamell, sau đó đậy lamell, quan sát vận động của tinh trùng → đánh giá.

Mật độ: Đánh giá sơ bộ nồng độ tinh trùng, tùy tinh trùng nhiều ít trên thị trường, người ta chia làm 3 cấp:

+ Đậm đặc (+++): Tinh trùng xếp dày đặc khoảng cách giữa những tinh trùng nhỏ hơn chiều dài của tinh trùng.

+ Trung bình (++): khoảng cách giữa 2 tinh trùng bằng chiều dài của tinh trùng.

+ Thưa (+): Khoảng cách giữa 2 tinh trùng lớn hơn chiều dài của tinh trùng.

Tinh trùng kỳ hình là những tinh trùng có hình dạng khác thường:

+ Đầu: có bưóu ở đầu, đầu to, đầu nhỏ, 2-3 đầu.

+ Thân: phình to ra

+ Đuôi: cong queo hình móc câu, búi tóc…

Tỷ lệ sống chết

Khi tinh trùng đã chết thì đầu của nó bắt màu chất nhuộm rất mạnh, tỷ lệ giữa tinh trùng sống và tinh trùng không bắt màu có hệ số tương quan rất chặt chẽ là 0,98

49 of 71

Chế độ kiểm tra

Kiểm tra mỗi lần lấy tinh: Mắt thường, A, V, C
Hằng tháng, hằng quý: Sức đề kháng (R); kỳ hình (K), tỷ lệ sống chết.

Chỉ tiêu	Bò	Heo
V ml	≥ 4,6	≥ 100
Màu	bình thường	trắng đục, trắng sữa
Mùi	bình thường	bình thường
D (mật độ)	> ++	> ++
A (hoạt lực)	> 0,7	> 0,7
C (10⁶/ml)	≥ 800	≥ 100
R (sức kháng)	≥ 20.000	≥ 3.000
pH	6,5 – 7	6,8 – 7,6
Tỷ lệ sống %	≥ 70	≥ 70
Kỳ hình %	< 20	< 10
Độ nhiễm khuẩn	≤ 520	≤ 5000

50 of 71

2. Pha chế

Mục đích
Tăng dung lượng của tinh dịch → nâng cao hiệu suất sử dụng của đực giống. Kéo dài thời gian sống của tinh trùng ngoài cơ thể.
Vận chuyển xa.
Các điều kiện cần thiết trong việc pha chế tinh dịch
Áp suất thẩm thấu của môi trường tương đương với áp suất thẩm thấu của tinh dịch.
pH của môi trường thích ứng cho việc bảo tồn tinh dịch thì hơi acid pH = 6 - 6,3 có tác dụng làm giảm sự vận động của tinh trùng.
Môi trường pha loãng cần phải có năng lực đệm nhất định, tốt nhất là những chất không điện ly. Nếu có thì chỉ có tác dụng đệm mà thôi.
Môi trường phải cung cấp dưỡng chất cho tinh trùng.
Trong môi trường phải có một số chất kháng có tác dụng tĩnh khuẩn (Bacteriostatic) làm cho vi khuẩn không phát triển được.

51 of 71

2. Pha chế

Trilon B (EDTA): Ethyl Diamine Tetra Acetate còn gọi là Versel Lòng đỏ trứng
Một số loại đường
Sữa bột, sữa bò tươi
Các chất có tác dụng đệm
Các loại kháng sinh
Gelatin, cystein.

Tên các chất	GTNII	BLI	GCL	BTS	T1L3	TH4
Glucose (g)	60	27	30	37	46	40
Citrate Na (g)	1,78	10	2	6	3,2	3,8
Bicarbonat Na (g)	0,6	2	_	1,25	0,5	0,5
EDTA (g)	1,85	_	_	1,25	1,5	2,6
Amonium sulfat	_	_	_	_	_	1,8
Lòng đỏ trứng	50	_	50	_	50	_
Kháng sinh	_	_	_	_	_	_
Nước cất (ml)	1000	1000	1000	1000	1000	1000
KCL		0,3		0,15

Một số môi trường phổ biến

Các chất thường dùng trong pha chế môi trường

52 of 71

Phân liều tinh dịch

Đức:

V = 100 ml C: 2-3 tỷ

V = 100 ml

C: 2 tỷ

V = 150 - 200 ml

C: 3 tỷ

Pháp:

Liên xô:

Việt Nam: V = 100 ml

C: 2-3 tỷ

Bò:

Tinh tươi
Tinh đông lạnh

V: 1-2 ml

V: 0.25-0.5 ml

C: 40-60 triệu/ liều

C: 14-16 triệu/ liều

(viên, cọng rạ, ampule)

Heo:

Tinh tươi
Tinh đông lạnh

(cọng rạ)

V: 80-100 ml

V: 5-10 ml

C: 2-4 tỷ/ liều

C: 2,5-3 tỷ/ liều

(+ 80-90 ml môi trường)

2. Pha chế

53 of 71

_{Q =} A * C * v ₋₁

Tỷ lệ pha chế

Q: tỷ lệ pha chế

A: hoạt lực

v’: dung lượng 1 liều

c’: nồng độ 1 liều

F = Q * V

F: Môi trường thêm vào V: Dung lượng tinh dịch

54 of 71

3. Bảo tồn

Bảo quản
Hạn chế sự thay đổi nhiệt độ trong quá trình bảo tồn.
Để hạ nhiệt độ từ từ nên bọc lọ thủy tinh bằng vải mùng. Ở những nơi không có tủ lạnh có thể tạo hỗn hợp sinh hàn.

55 of 71

3. Bảo tồn

Vận chuyển tinh dịch

Phải đảm bảo các nguyên tắc sau:

Không để cho tinh dịch bị sóng lắc.
Không để cho tinh trùng có điều kiện hô hấp mạnh.
Tránh ánh sáng chiếu thẳng.
Trước khi đưa tinh trùng đi xa, trước khi dùng phải kiểm tra phẩm chất tinh dịch.
Khi xuất, tinh dịch phải kèm đủ các tài liệu về tinh dịch như: giống, số tai, ngày, giờ lấy tinh, phẩm chất tinh dịch, người kiểm tra, thành tích của cha mẹ. Giúp cho việc ghi chép theo dõi sổ sách nơi gieo tinh dễ dàng.

56 of 71

TINH ĐÔNG LẠNH

Hiện nay, nước ta đã sản xuất tinh đông viên bò đủ dùng cho cả nước và đang bắt đầu nghiên cứu sản xuất tinh đông viên heo.

- Sự khác biệt giữa tinh dịch bò và tinh dịch heo:

Nồng độ tinh trùng của tinh dịch bò đậm đặc nên hô hấp bằng phân giải đường.
Nồng độ tinh trùng của tinh dịch heo loãng nên hô hấp chủ yếu là oxy.
Đặc biệt cấu trúc màng tế bào tinh trùng bò bền vững hơn tế bào tinh trùng heo.
Hệ enzyme ở đầu tinh trùng heo như hyaluronidase coronidaza rất dễ tan trong điều kiện bất lợi; còn ty lạp thể ở phần thân nó dễ trương phồng sau khi đông lạnh.
Một trở ngại nữa là tinh dịch heo quá nhiều nước nên không có biện pháp hút nước phù hợp thì sống lượng tinh dịch và môi trường đưa vào heo cái quá lớn 300 – 400 viên/lần phối.
Trung tâm sinh lý và hóa sinh cùng với trung tâm TDV moncada thuộc công ty trâu bò sữa Bộ NNPTNT đã sản xuất ra tinh đông viên Yorkshire bảo quản trong nitơ loãng (-196^oC). Đây chỉ là kết quả bước đầu đang nghiên cứu nhằm đưa ra một qui trình kinh tế ổn định tối ưu, trong việc sản xuất bảo quản lâu dài tinh đông viên heo (sau khi có A = 0,25-0,3 đạt tiêu chuẩn phối giống)

57 of 71

V. DẪN TINH (INSEMINATION)

58 of 71

V. DẪN TINH (INSEMINATION)

Mục đích: đưa tinh dịch vào tử cung đủ số lượng và chất lượng và gặp trứng đúng thời điểm có hiệu quả thụ thai.

59 of 71

1. Cơ chế lên giống

Cơ chế lên giống được điều hòa bởi hệ thần kinh nội tiết mà trung khu điều khiển là vùng dưới đồi (hypothalamus)

- Cơ chế lên giống được điều hòa bởi hệ thần kinh nội tiết mà trung khu điều khiển là vùng dưới đồi (hypothalamus). Trước tiên, vùng dưới đồi điều khiển thùy trước tuyến yên tiết nội tiết tố FSH và LH. FSH theo máu đến kích thích buồng trứng, làm cho nang noãn lớn lên, trứng chín. Trong quá trình phát triển do tác động của FSH, buồng trứng có tiết ra nội tiết tố estrogen gây biểu hiện lên giống. Khi lượng estrogen tăng cao đến một mức độ nào đó sẽ ức chế lại tuyến yên, làm thay đổi tỷ lệ của FSH trên LH. 1/3 LH tăng làm nang noãn vỡ ra gây rụng trứng là nguyên nhân tạo ra hoàng thể. Nếu trứng được thụ tinh, hoàng thể sẽ tồn tại và tiết ra nội tiết tố progesteron. Progesteron có tác dụng ức chế trở lại sự tiết FSH và LH của tuyến yên, làm cho trong suốt quá trình mang thai sẽ có không có hay rất hiếm hiện tượng lên giống. Nếu có lên giống thì nang noãn cũng không trưởng thành và rụng được (trừ trường hợp ở ngựa). Nếu có rụng trứng → đậu thai: hiện tượng mang thai gối đầu (rất hiếm)

- Sau khi sinh, trong thời gian cho con bú, từ thùy trước tuyến yên tiết ra nội tiết LTH (luteontropin prolactin) giúp cho sự tiết sữa, đồng thời giúp cho sự duy trì hoàng thể, do đó rất hiếm hiện tượng lên giống trong thời kỳ cho con bú.

Ngược lại, nếu không thụ thai thì khoảng 15 – 18 ngày sau khi rụng trứng, hoàng thể sẽ teo lại thành sẹo, sự tiết progesteron giảm, dẫn đến sự hoạt động của FSH và LH trở lại bình thường và một chu kỳ sinh dục mới tiếp theo.

60 of 71

2. Các biện pháp điều khiển lên giống đồng loạt

Có thể sắp xếp được lịch sử dụng cái giống, chủ động sơ đồ phối giống
Sắp xếp bố trí nhân sự và chuồng trại.
Có thể sản xuất ra thú con ở những thời điểm có mức yêu cầu tiêu thụ cao.
Có thể sản xuất hàng loạt những thú con cùng lứa tuổi, giúp dễ dàng trong bố trí thí nghiệm…

Mục đích của việc điều khiển lên giống đồng loạt:

61 of 71

2. Các biện pháp điều khiển lên giống đồng loạt

Phương pháp thức ăn và tạo stress. Phương pháp này có lợi về kinh tế, tránh được hiện tượng viêm vú khi lẻ bầy heo con.

- Sự hoạt động của hệ thần kinh để tiết ra nội tiết tố chịu ảnh hưởng của những ngoại cảnh như: ánh sáng, nhiệt độ, thời gian chăm sóc… Nếu các yếu tố này không phù hợp sẽ ảnh hưởng đến sự sinh sản của heo. Phương pháp này dựa trên yếu tố thức ăn và tạo ra hàng loạt stress cho thú. Việc nhịn đói 2 ngày, nhịn khát 12 giờ cho heo cái cai sữa đồng loạt, ngưng tiết sữa cùng một lúc do stress tác động lên vùng dưới đồi, truyền xuống thùy trước tuyến yên làm giảm sự tiết LTH, do đó sự hoạt động của hoàng thể giảm → sự tiết progesteron giảm → các nội tiết tốt FSH và LH trở lại hoạt động bình thường gây lên giống. Stress còn làm tiết ra adrenalin ngoại biên có tác dụng ức chế sự tiết oxytoxin dẫn đến làm giảm sự xuống sữa.

62 of 71

2. Các biện pháp điều khiển lên giống đồng loạt

Flushing

Ngày lẻ bầy: không cho ăn
Ngày thứ 2: 4 kg/ngày. (tối đa 10 ngày) → phối
Từ khi phối → ngày thứ 84: 2kg/ngày ± 0,5
Từ ngày 85 → ngày thứ 110:2,5 kg/ngày ± 0,5
Từ ngày 111 → ngày đẻ: 2 kg/ngày

Ngoài phương pháp trên ta có thể dùng

PMS 10 UI/kg
ECP (estradoiol cyprinate + starandry 2mg /1cc + 5 mg testosterol/ 15cc)
Benzoginestril (benzoato + estradiol).
Corpuline (200 IU. chorionic gonadotropin+1mg estradiolpenzoate).
P.G 600 (400 IU. PMS + 200 IU. HCG).
Estrumate.

Dùng Progesterol

90 mg 60 mg 60 mg PMS (1000-2000 UI)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

CuBa: 1000 UI/con

VN: 10-12 UI/kg

63 of 71

3. Các vấn đề liên quan đến dẫn tinh

Chu kỳ lên giống

Đặc điểm và thời gian động đực: khác nhau ở mỗi loài.

Ví dụ: Heo: mãnh liệt, thời gian động dục kéo dài từ 3 – 5 ngày, cá biệt từ 7 đến 10 ngày; Bò trầm lặng, thời gian động dục tương đối ngắn, biến động từ 20 – 36 giờ, trung bình là 30 giờ.

Sự di chuyển của trứng

Ngựa	21 (15-25)	Cừu	17 (10-26)
Bò	21 (17-25)	Dê	17 (10-72)
Trâu	25 (18-36)	Heo	21 (17-27)

Chu kỳ lên giống: Toàn bộ những diễn tiến sinh lý bắt đầu từ lần lên giống này đến lần lên giống kế tiếp được gọi là chu kỳ lên giống. Có 3 loại hình chu kỳ lên giống dựa vào sự thay đổi buồng trứng, sự xuất noãn và hoàng thể hoạt động hay không hoạt động.

- Loại I: thường thấy ở những thú sinh sản bình thường không theo mùa. Nang noãn trưởng thành và chín, xuất noãn dưới tác dụng của các nội tiết tố liên tục trong năm. Hoàng thể được thành lập và tồn tại trong một thời gian nhất định.

Ngoại lệ: chó, ngựa. Tuy sinh sản theo mùa nhưng nếu xét về những điều kiện trên thì thuộc nhóm này.

- Loại II: hiện tượng xuất noãn xảy ra tự nhiên, hoàng thể thành lập nhưng không hoạt động trừ khi có giao hợp. Thường thấy ở chuột. Chu kỳ lên giống loài này thường ngắn, 5 ngày không được phối hoặc 12 ngày khi có kích thích ở tử cung thú quay lại chu kỳ.

- Loại III: hiện tượng xuất noãn xảy ra, sau khi có sự giao hợp, mặc dù nang noãn đã chín. Thấy ở thỏ, mèo, chồn. Bất kỳ thời điểm nào cũng có thể xuất noãn nếu được giao hợp. Nang noãn trưởng thành kế tiếp nhau và thoái hóa theo chu kỳ.

- Buồng trứng và ống dẫn trứng tiếp giáp nhau, khi trứng chín 2 giờ được rơi vào phểu hứng trứng (loa kèn) là phần đầu của ống dẫn trứng, ở heo buồng trứng nằm gọn trong phạm vi cái phễu do đó trứng sẽ rơi vào đó mà không rơi ra ngoài xoang bụng. Sau đó trứng di chuyển xuống ống dẫn trứng đến 1/3 phía trên nếu gặp tinh trùng sẽ thụ tinh tại đó rồi tiếp tục di chuyển xuống sừng tử cung hoặc thân tử cung làm tổ ở đó. Nếu không gặp tinh trùng sẽ thoái hóa tiêu thải đi.

64 of 71

ĐẶC ĐIỂM SINH SẢN CỦA MỘT SỐ LOÀI

Loài	Chu kỳ lên giống	Thời gian mê đực	Lên giống lại sau sinh	Loại chu kỳ	Thời điểm trứng rụng	Thời gian mang thai
Heo	21 (17-27)	1-2 h	4-6 h sau cai sữa	Quanh năm	30-40 h Sau khi mê đực	114 (110- 118)
Bò	21 (17-25)	18 h (10- 30)	35-60 h	Quanh năm	12 (10-15) h Sau khi mê đực	280 (270- 300)
Trâu	25 (18-36)	29 (17-38)	4 tháng	Quanh năm (9,10,11,12)	15-20 h Sau khi mê đực	315 -320
Ngựa	21 (15-25)	6 (2-11h)	8 – 14 h	Quanh năm theo mùa	1-2 h trước khi hết mê đực	336 (320- 356)
Mèo	17 (15-20)	4-6 h nếu gặp đực	4 - 6 tuần	Quanh năm	24-36 h Sau khi được phối	58 (58-60)
Dê	17 (10-22)	2-3 h	2 tháng	Quanh năm	Khi kết thúc động đực	150 (145-157)
Chó		7 (4-12) h	4 tháng	Quanh năm theo mùa	Trứng rụng 1-3 ngày sau khi phối lần đầu	63 (60-66)

65 of 71

THỜI ĐIỂM RỤNG TRỨNG & PHỐI GIỐNG THÍCH HỢP

Đặc điểm	Bò	Heo
Thời gian kéo dài động dục -Thời điểm rụng trứng Thời điểm rụng trứng kéo dài Thời gian từ lúc trứng rụng đến 1/3 phía trên ống dẫn trứng Thời gian còn hiệu quả thụ thai* Thời gian tinh trùng đi từ ngoài* Thời gian tồn tại của tinh trùng ở* -Thời điểm dẫn tinh thích hợp *= 1/3 phía trên ống dẫn trứng	24 - 36 h 10 - 15 h sau khi có phản xạ mê - 6-12 h 20 h 4 h 30 h Sau khi động đực 12 -18 h	72 - 96 h 30 – 40 h sau khi có phản xạ mê. 24 h 4 h 8-12 h 2-4 h 25-30 h Sau khi có phản xạ động đực (24-30 h)

66 of 71

3. Các vấn đề liên quan đến dẫn tinh

Tốc độ di chuyển của tinh trùng trong đường sinh dục cái tùy thuộc vào khả năng vận động của tinh trùng và phản ứng của con cái đối với việc giao phối
Các phương pháp xác định thời điểm dẫn tinh thích hợp: Phương pháp sinh học (dùng đực thí tình), phương pháp lý học, phương pháp tế bào học, phương pháp hóa học, phương pháp âm thanh.
Phân biệt lên giống giả: Âm hộ sưng đỏ nhưng rất ít hoặc không có nước nhờn, thời gian ngắn: heo có thể nhảy lên con khác nhưng dứt khoát không cho con khác nhảy lên nó (biểu hiện bản năng làm mẹ).

Tinh trùng di chuyển trong vộ phận sinh dục của thú cái rất nhanh, một phút nó di chuyển được một đoạn đường gấp 600-700 lần chiều dài của tinh trùng. Nhu động của thân của tử cung, sừng tử cung. Dịch nhày và sự co bóp của các cơ đường tiết niệu có lợi cho sự vận động của tinh trùng tạo điều kiện thích hợp để tinh trùng tiến nhanh đến 1/3 phía trên ống dẫn trứng gặp tế bào trứng.

Các phương pháp xác định thời điểm dẫn tinh thích hợp:

- Phương pháp sinh học: Dùng đực thí tình (làm lệch dương vật hoặc cắt ống dẫn tinh)

- Phương pháp lý học: Dùng Ohm kế: Bình thường > 400 - 700 W, Rụng trứng < 400 -300 W, Tùy theo lượng estrogen nhiều hay ít

- Phương pháp tế bào học: Lấy dịch nhờn của âm đạo phết vào kính để tìm sự thay đổi của các tế bào nội mạc. Thường trong thời gian mê đực các tế bào tăng về số lượng và khối lượng, có sự xuất hiện những bạch cầu.

- Phương pháp hóa học: Dùng các chất hóa học có mùi giống mùi đực như Androsterol, hydroxy cho vào bình phun Feromon là chất ngoại tiết: Điều tiết sinh trứng, Kích thích sinh trứng, Quyến rũ sinh dục tùy từng loại

- Phương pháp âm thanh: Ghi âm tiếng kêu của con đực.

67 of 71

4. Kỹ thuật dẫn tinh

Đối với Bò + Trâu: có 2 phương pháp:

* Phương pháp âm đạo: Dùng mỏ vịt quan sát cổ tử cung sau đó dùng dụng cụ bơm tinh đưa vào cổ tử cung + bơm tinh.

* Phương pháp âm đạo - trực tràng:

Dẫn tinh xong thì làm ngay mấy việc sau:

Kiểm tra lại tinh dịch còn lại trong ống (nếu có thể)
Ghi chéo sổ sách phối giống.
Không nên cho bò nằm ngay.

- Phương pháp âm đạo: Có thể gây xây xát âm đạo, Không nắm được tình trạng của bao noãn.

- Phương pháp âm đạo - trực tràng: Vệ sinh + lấy phân ở trực tràng ra. Dùng tay lần tìm bao noãn để phát hiện tình trạng của bao noãn, kiểm tra trạng thái của cổ tử cung, sừng tử cung đồng thời khám xem bò có thai không; chuẩn bị tinh: Rã đá Tinh đông viên, làm ấm cổ tử cung, tay phải đưa dẫn tinh quản vào chếch một góc 30 - 40^o so với đường sống lưng, khi đưa khoảng 1/3 dẫn tinh quản thì đưa thẳng vào khấc cuối cùng của cổ tử cung dưới sự hướng dẫn của tay trái sau đó bắt đầu bơm tinh. Bơm xong khi rút tinh ra vẫn bóp đầu cao su tránh tinh chảy ngược lại dẫn tinh quản đồng thời lúc đó tay trái nâng cổ tử cung lên rút từ từ dụng cụ bơm tinh ra.

- Lưu ý:

Trước khi dẫn tinh phải khám thai.

Khi đưa tay vào trực tràng thú có thể có phản xạ rặn, đợi cho bò hết rặn cho tay vào tiếp, làm nhẹ nhàng tránh xây xát.

Điều chỉnh dẫn tinh quản và dụng cụ hết sức nhẹ nhàng không đâm chọc.

Đưa Trâu bò vào giá ép nhẹ nhàng không đánh đập.

Móng tay phải cắt ngắn không đeo nhẫn hay cà rá to hay bất cứ một thứ nào có thể gây thương tích cho đường sinh dục thú.

68 of 71

4. Kỹ thuật dẫn tinh (tt)

Đối với heo

Vệ sinh thú, nhất là phần móng.
Quan sát biểu hiện mê đực.
Làm ấm tinh dịch và cho tinh vào ống bơm tinh trong lọ tinh.

Ghi chép sổ sách
Kiểm tra tinh còn lại (nếu có thể)

Quan sát biểu hiện mê đực: Nhỏ vài giọt tinh lên mũi heo để kích thích, sau đó nhỏ vài giọt lên mép âm hộ (làm trơn thay thế vaselin), đưa dẫn tinh quản vừa đưa vừa xoay vào hơi chếch một góc 30-35^o so với trục xương sống khi đầu dẫn tinh quản vào được khoảng 5-7 cm thì đưa thẳng vào khoảng 20 cm thì bị chặn lại, ta tiếp tục xoay thì sẽ có cảm giác qua một khe hẹp đó là cổ tử cung (có trường hợp đưa dẫn tinh quản vào thì cổ tử cung mở do đó ta phải se ra se vào để cố định cổ tử cung, tiếp tục đưa dẫn tinh quản vào đến thành sừng tử cung, ta hơi kéo dẫn tinh quản một chút và bắt đầu bơm tinh. Khi bơm hết tinh thì xoay từ từ dẫn tinh quản ra cũng như lúc đưa vào.

Chú ý:

- Có trường hợp bị lệch sừng tử cung do đó phải đưa ra đưa vào để bơm tinh tại ngã ba sừng.

Chú ý không đưa nhầm vào ống dẫn tiểu

Không nên dẫn tinh cho heo lúc ăn no

Không nên cho heo nằm sau khi gieo tinh.

Khi dẫn tinh cần để ống dẫn tinh cao hơn lưng heo.

Khi đưa dẫn tinh quản vào mà heo tiêu tiểu thì phải lấy dần tinh quản ra.

Phải rửa sạch dụng cụ, hấp sấy khô sau khi dẫn tinh.

69 of 71

5. Quá trình thụ tinh

- Tinh trùng phải mất một thời gian nhất định để đi từ ngoài đến 1/3 ống dẫn trứng. Sự thụ tinh xảy ra ở 1/3 ống dẫn trứng với thời gian nhất định.

- Quá trình thụ tinh có thể chia làm 2 giai đoạn

Quá trình thụ tinh có thể chia làm 2 giai đoạn sau:

- Trong tế bào trứng của gia súc, bên ngoài bao bọc bởi vành tia, vành này có nhiệm vụ bảo vệ tế bào trứng đồng thời nó gây cản trở cho tinh trùng tiếp xúc với tế bào trứng. Khi tinh trùng tiếp xúc với tế bào trứng đầu tinh trùng tiết ra men hyaluronidase, men này làm cho các tế bào này tách rời ra để tế bào trứng ra ngoài. Tùy theo mỗi loài gia súc cần một lượng tinh trùng nhất định để phá vỡ vành tia của trứng.

- Giai đoạn này tinh trùng chui vào tế bào trứng, nó có thể xuyên qua bất cứ nơi nào của màng trong suốt để vào tế bào trứng, cuối cùng chỉ có một tinh trùng tiếp tục chui qua màng tế bào để vào kết hợp với nhân của tế bào trứng (chỉ có phần đầu chui vào, phần đuôi ở ngoài) khi tinh trùng chui vào bên trong tế bào trứng rồi thì lập tức màng thụ tinh được thành lập.

1 of 71

2 of 71

3 of 71

4 of 71

5 of 71

6 of 71

7 of 71

8 of 71

9 of 71

10 of 71

11 of 71

12 of 71

13 of 71

14 of 71

15 of 71

16 of 71

17 of 71

18 of 71

19 of 71

20 of 71

21 of 71

22 of 71

23 of 71

24 of 71

25 of 71

26 of 71

27 of 71

28 of 71

29 of 71

30 of 71

31 of 71

32 of 71

33 of 71

34 of 71

35 of 71

36 of 71

37 of 71

38 of 71

39 of 71

40 of 71

41 of 71

42 of 71

43 of 71

44 of 71

45 of 71

46 of 71

47 of 71

48 of 71

49 of 71

50 of 71

51 of 71

52 of 71

53 of 71

54 of 71

55 of 71

56 of 71

57 of 71

58 of 71

59 of 71

60 of 71

61 of 71

62 of 71

63 of 71

64 of 71

65 of 71

66 of 71

67 of 71

68 of 71

69 of 71

70 of 71

71 of 71