कृत्रिम बुद्धीमत्तेच्या काळात तणावमुक्त शिक्षण !��Stress Free Teaching in the Age of AI

• तीन शतकाचे वर्णन- �

• एकोणविसाव्या शतकाचे वर्णन “प्रगतीचे शतक”
• विसाव्या शतकाचे वर्णन “चिंतेचे शतक” तर
• एकविसाव्या शतकाचे वर्णन “ताणतणावाचे शतक” असे केल्यास वावगे ठरत नाही.
• खाजगीकरण, उदारीकरण आणि जागतिकीकरण या “खाऊजा” च्या आजच्या काळात दिवसेंदिवस वाढत जाणाऱ्या जीवघेण्या स्पर्धेमुळे लहानांपासून थोरांपर्यंत सर्वांच्या मनावर प्रचंड ताणतणाव आहे.

​

“प्रगतीचे शतक”

• १९ व्या शतकाला (१८०१-१९००) "प्रगतीचे शतक" म्हटले जाते कारण या काळात औद्योगिक क्रांती, वैज्ञानिक शोध, साम्राज्यवाद आणि सामाजिक सुधारणांमुळे मानवी जीवनात अभूतपूर्व बदल झाले। वाफेचे इंजिन, रेल्वे, टेलिग्राफ यांसारख्या तंत्रज्ञानामुळे दळणवळण वेगवान झाले, तर डार्विनचा उत्क्रांतीवाद व आधुनिक वैद्यकशास्त्राने वैज्ञानिक दृष्टीकोन रुजवला। 
• १९ व्या शतकाला प्रगतीचे शतक म्हणण्यामागील प्रमुख कारणे:
• औद्योगिक क्रांती आणि तांत्रिक प्रगती: या काळात वाफेच्या इंजिनाचा विकास, यंत्रमाग, आणि रेल्वेमुळे उत्पादन आणि वाहतुकीत मोठी क्रांती झाली. (16 एप्रिल, 1853)
• वैज्ञानिक शोध: Charles Darwin यांनी मांडलेला उत्क्रांतीवाद (1859) आणि इतर वैज्ञानिक शोधांमुळे (उदा. वीज, टेलिग्राफ) मानवी जीवन अधिक सुकर आणि आधुनिक झाले।
• सामाजिक आणि वैचारिक बदल: उदारमतवाद, राष्ट्रवाद, आणि स्त्री-शिक्षण यांसारख्या विचारांचा प्रसार झाला. भारतातही या शतकात सामाजिक व धार्मिक सुधारणा चळवळींचा उदय झाला।
• साम्राज्यवाद आणि जागतिकीकरण: युरोपीय सत्तांचा आशिया आणि आफ्रिकेत विस्तार झाल्यामुळे जागतिक व्यापार आणि संवादाचे जाळे विस्तारले। 
• थोडक्यात, विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे 'शास्त्रज्ञ' (Scientist) ही संकल्पना रूढ झाली आणि मानवी समाज पारंपारिक चौकटीतून बाहेर पडून आधुनिकतेकडे वेगाने झुकला।

​

“चिंतेचे शतक”

• २० वे शतक (१९०१-२०००) हे अभूतपूर्व मानवी क्रूरता, विनाशकारी जागतिक युद्धे आणि तीव्र असुरक्षिततेमुळे 'चिंतेचे शतक' (Century of Fear/Anxiety) म्हणून ओळखले जाते। या काळात दोन महायुद्धे, अणूयुद्धाची भीती, वंशसंहार आणि मोठ्या प्रमाणावर सामाजिक-राजकीय उलथापालथ झाल्यामुळे मानवी जीवनात कायमस्वरूपी भीतीचे वातावरण राहिले, ज्याने या शतकाला चिंतेचे शतक बनवले। 
• २० व्या शतकाला 'चिंतेचे शतक' म्हणण्याची मुख्य कारणे:
• दोन जागतिक महायुद्धे: पहिले महायुद्ध 28 जुलै, 1914 ते 11 नोव्हेंबर, 1918

दुसरे महायुद्ध 1 सप्टेबर, 1939 ते 2 सप्टेबर, 1945

पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धाने मानवी इतिहासातील सर्वात मोठा विनाश घडवून आणला, ज्यामुळे कोट्यवधी लोकांचा मृत्यू झाला आणि जगभरात भयावह परिस्थिती

निर्माण झाली।

• अणुशक्ती आणि युद्धाची भीती: हिरोशिमा-नागासाकीवर झालेल्या अणुबॉम्ब हल्ल्याने (१९४५) अणूविनाशाची भीती निर्माण केली. शीतयुद्धाच्या काळात, अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियन यांच्यातील तणावामुळे अणूयुद्धाची टांगती तलवार कायम होती।
• मानवी क्रूरता आणि वंशसंहार: वंशसंहार, आणि हुकूमशाही राजवटींनी मानवी हक्कांची पायमल्ली केली, ज्यामुळे जगात भीती आणि असुरक्षितता पसरली।
• राजकीय आणि सामाजिक अस्थिरता: वसाहतवादाचा अंत, फाळणीच्या घटना, आणि अनेक देशांमधील गृहयुद्धांमुळे मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर आणि हिंसाचार झाला.
• पर्यावरणीय आणि साथीचे रोग: औद्योगिकीकरणामुळे पर्यावरणीय समस्यांची सुरुवात झाली आणि साथीच्या रोगांचे (उदा. स्पॅनिश फ्ल्यू) संकटही या शतकात आले. 
• थोडक्यात, विसावे शतक हे मानवी प्रगतीसोबतच, प्रचंड विनाश आणि भयावह अनुभवांचे साक्षीदार राहिल्यामुळे त्याला 'चिंतेचे शतक' म्हटले जाते.

​

“ताणतणावाचे शतक” (Century of Stress)

• २१ व्या शतकाला 'ताणतणावाचे शतक' (Century of Stress) म्हटले जाते, कारण बदलती जीवनशैली, तीव्र स्पर्धा, तंत्रज्ञानाचा अतिरेक आणि अनिश्चिततेमुळे लोकांमध्ये, विशेषतः कामाच्या ठिकाणी, मानसिक तणाव आणि आरोग्यविषयक समस्या (उदा. हृदयरोग, नैराश्य) मोठ्या प्रमाणावर वाढल्या आहेत. या काळात ताणतणाव हे जागतिक आरोग्य साथीचे रोग (Health Epidemic) बनले आहे. 
• ताणतणावाचे शतक म्हणण्यामागची प्रमुख कारणे:
• वेगवान आणि स्पर्धात्मक जीवन: कामाच्या ठिकाणची, अभ्यासाची आणि सामाजिक जीवनातील वाढती स्पर्धा तणावाचे मुख्य कारण आहे.
• टेक्नॉलॉजीचा अतिरेक: डिजिटल उपकरणांमुळे माणूस २४x७ कनेक्टेड आहे, ज्यामुळे मानसिक विश्रांती मिळत नाही.
• अनिश्चितता: आर्थिक अस्थिरता, भविष्याची भीती आणि सामाजिक बदलांमुळे मानसिक दबाव वाढला आहे.
• जागतिक आरोग्य साथीचा रोग (WHO): जागतिक आरोग्य संघटनेने ताणतणावाला २१ व्या शतकातील आरोग्य साथीचा रोग मानले आहे, कारण ते आता एक जागतिक समस्या बनली आहे.
• जीवनशैलीत बदल: कमी शारीरिक हालचाल, अयोग्य आहार आणि अपुरी झोप यामुळे शारीरिक ताणासोबत मानसिक ताणही वाढला आहे.
• कामाचा बोझा: नोकरीतील ताणतणाव आणि कामाचे अधिक तास (Work-life imbalance) ताणतणाव निर्माण करतात. 
• थोडक्यात, मानसिक आरोग्यावर होणारे नकारात्मक परिणाम पाहता २१ वे शतक हे ताणतणावाचे शतक ठरत आहे.

​

तणाव म्हणजे काय ?

“तणाव म्हणजे असा कोणताही प्रसंग ज्यात मनुष्याच्या सुस्थितीला जुळवून घेण्याच्या क्षमतेला धक्का पोहोचतो.”

Stress is the Non-Specific response of the body to any kind of demand made upon it.

​

• शारीरिक व मानसिक सुरक्षितता.
• स्वतःविषयीचा आदर.
• कीर्ती.
• मनशांती.

​

• इत्यादी बाबी ढासळतात तेव्हा तणावाची परिस्थिती तयार होते.

​

तणावाचे प्रकार-

• 1. बाह्य (External)

जेव्हा ताण-तणावांची कारणे व्यक्तीच्या शारीरिक मानसिकतेशी संबंधित नसून बाहेरची असतात.

• 2. अंतर्गत (Internal)

जेव्हा कारणे बाह्य नसून व्यक्तीच्या शरीराशी, मनाशी संबंधित असतात.

​

​

अल्प मुदतीचा ताण-

​

दीर्घ मुदतीचा ताण-

​

​

उपयुक्ततेनुसार तणावाचे प्रकार-

• 1. उपकारक तणाव-

ज्या ताणाचा व्यक्तीला उपयोग होतो, फायदेशीर ठरतो, त्याला उपकारक ताण असे म्हणतात.

• 2. अपकारक तणाव.

ज्या ताणामुळे व्यक्तीला त्रास होतो . त्यामुळे नुकसान होते . त्याला अपकारक ताण असे म्हणतात.

• 3. अतिरिक्त तणाव-

ताणकारक प्रसंग वाढत जाऊन त्या प्रसंगांना सामोरे जाण्याची क्षमता कमी पडते अशावेळी जे ताण येतात

त्यांना अतिरिक्त ताण असे म्हणतात .

​

• 4. निम्न तणाव.

निम्न तणाव. कधी कधी वेळ भरपूर असतो पण काय करावे असा प्रश्न पडतो . अशावेळी जो ताण येतो

त्याला निम्न ताण असे म्हणतात 

​

​

​

विद्यार्थी आणि ताणतणाव-�

• कारणे-

अति स्पर्धा, अति अपेक्षा, अपयश, गरिबी, अपंगत्व, प्रेमाचा अभाव, पालकांमधील भांडणे,

पालकांचे-भावंडाचे किंवा स्वतःचे आजारपण, शारीरिक व मानसिक छळ इत्यादी.

​

• तणावग्रस्त विद्यार्थ्यांचे वर्तन-

शिव्या देणे, मारामाऱ्या करणे, वस्तूंची तोडफोड करणे, उलटून बोलणे, चोरी करणे, पळून जाणे,

नखे कुरतडणे, केस उपटणे, मादक पदार्थ / द्रव्याचे सेवन करणे

​

अशा प्रकारचे वर्तन आपल्या विद्यार्थ्यांत आढळले तर शिक्षक त्या विद्यार्थ्यांच्या तणाची कारणे

शोधणे व ताण कमी करण्याचे उपाय योजने ही भूमिका पार पाडू शकतात.

​

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा काळ आणि शिक्षकाची गरज-

• आजच्या काळात शिक्षण व्यवस्थेबाबत फारसे चांगले बोलले जात नाही काही वेळा आजच्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या आणि इलेक्ट्रॉनिक युगात शिक्षकांची गरजही उरलेली नाही असा विचार प्रवाह पुढे येत आहे.

केवळ पुस्तकी ज्ञानच विद्यार्थ्यांना द्यावयाचे असेल तर आज वर्तमानपत्र, टीव्ही वाहिन्या,

युट्युबवरील रिल्स, आकाशवाणी, संगणक, केबल वाहिन्या, उपग्रहे आणि आता कृत्रिम

बुद्धिमत्ता AI उपलब्ध आहेत. या साधनांद्वारे आपण विद्यार्थ्यांना परीक्षेसाठी आवश्यक

असलेली माहिती देऊ शकतो व शिकवू शकतो. त्या माहितीच्या आधारे विद्यार्थी परीक्षेमध्ये

पासही होतील. परंतु, चोरी करणे वाईट आहे हे शिकवायचे असेल तर त्यासाठी शिक्षकाची

आवश्यकता आहे व हे शिक्षकांच्या आचरणातूनच त्याचे व बिंबवता येते.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) – गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाचा नवा मार्ग

• शिक्षण क्षेत्रातील क्रांती घडवून आणणारी घटना........

​

• केरळच्या तिरुअनंतपुरम येथील खाजगी शाळेत भारताला पहिली AI शिक्षिका मिळाली......

​

• या शिक्षिकेचे नाव आयरिस Iris ठेवण्यात आले.....

​

• गणित व विज्ञान विषयाच्या कोणत्याही प्रश्नांची उत्तरे क्षणात देण्याची क्षमता AI च्या माध्यमातून या शिक्षिकेत निर्माण करण्यात आली....

​

• तीन भाषेत ही शिक्षिका बोलू शकते

​

• शिक्षण क्षेत्रात  AI कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापराचे हे अनोखे उदाहरण म्हणता येईल.

​

कृत्रिम बुद्धिमत्तेची सुरुवात...........�

• 1950 मध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेची सुरुवात झाली.
• 1970 च्या आसपास तिच्या विस्तारास प्रारंभ झाला.
• 2022 च्या नोव्हेंबर महिन्यात ChatGPT नावाचे Open Chatbot अस्तित्वात आले आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात ऐतिहासिक बदल झाला.
• ChatGPT मधील उच्च पातळीवरील प्रोग्रामिंग चा वापर करून विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा प्रयत्न केला जातो. याच ChatGPT ला रोबोशी जोडून केरळच्या शाळेत कृत्रिम  शिक्षिकेच्या रूपातून आणण्यात आले.

कोविड काळातील शिक्षणाचे प्रयोग-�

• कोविड-19 महामारीने अनपेक्षितपणे भारतात डिजिटल शिक्षणाचा एक राष्ट्रीय प्रयोग घडवून आणला.
• त्यातून देशाच्या डिजिटल पायाभूत सुविधांतील कमकुवत बाजू आणि सुप्त क्षमता दोन्ही स्पष्ट झाल्या.
• शाळा बंद झाल्यानंतर सरकारांनी वेगाने दिक्षा (DIKSHA), व्हॉट्सॲप/ गुगल क्लासरूम, आणि व्हिडिओ-आधारित लेसन्स अशा डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सचा वापर सुरू केला.
• 2020 मध्ये जेव्हा नियमित, प्रत्यक्ष शिक्षण थांबले, तेव्हा फक्त आठ आठवड्यांत जवळपास 20 लाख घरांनी डिजिटल शिक्षणासाठी नोंदणी केली.
• अनेक विद्यार्थ्यांनी साध्या मोबाईल फोनद्वारे यूट्यूब आणि व्हॉट्सॲप सारख्या ॲप्सवर शैक्षणिक साहित्याचा उपयोग केला, ज्यामुळे कमी संसाधन असलेल्या भागांतही शिक्षण अधिक सुलभ झाले.
• शिक्षकांनी महामारीदरम्यान DIKSHA प्लॅटफॉर्मचा वापर शिकला आणि तो त्यांच्या धड्यांमध्ये व मूल्यमापनांमध्ये समाविष्ट केला. तसेच, 9 वी ते 12 वी मधील 95 टक्के विद्यार्थ्यांनी डिजिटल पाठ्यपुस्तके आणि इंटरॲक्टिव वर्कशीट्ससाठी या प्लॅटफॉर्मचा वापर केला.

​

भारतात गुणवत्तापूर्ण शिक्षण व्यापक पातळीवर � पोहोचवण्यासाठी AI च्या वापराची उदाहरणे…..�

• 1. विद्यार्थ्यांसाठी AI: वैयक्तिक शिकण्याचे मार्ग आणि उपाय 
• शिक्षणातील AI चा एक प्रमुख लाभ म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या गरजेनुसार शिकवणी सुरु करण्याची क्षमता.
• पारंपरिक शिक्षण पद्धतीत सर्व विद्यार्थी समान गतीने आणि समान पूर्वज्ञानासह शिकतात, असे गृहीत धरले जाते.
• परंतु AI प्रणाली विद्यार्थ्याच्या सध्याच्या पातळीचे रिअल-टाइम मूल्यमापन करून, विषयाचे अडचण, स्वरूप किंवा गती त्यानुसार समायोजित करू शकते.

उदाहरणार्थ, माईंडक्राफ्ट हे ग्रामीण विद्यार्थ्यांसाठी तयार केलेला एक प्लॅटफॉर्म आहे, जो भाषेतील आणि भौगोलिक मर्यादा पार करण्यास मदत करतो. हे प्लॅटफॉर्म

AI-सक्षम शिक्षकाचा वापर करून दृश्य संकेतांच्या आधारे शिकवणी देते, परस्परसंवादी असून समस्या सोडवण्यास प्रोत्साहित करते आणि निदानात्मक मूल्यमापनांच्या

आधारे करिअर मार्गदर्शन आणि मेंटरशिप प्रदान करते.

• नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग (NLP) प्रणाली आता इंग्रजी व इतर भाषांतील पाठ्यपुस्तकातील संकल्पना स्थानिक भाषांमध्ये अनुवादित करू शकतात आणि आवाज-आधारित स्पष्टीकरणे निर्माण करून शिकण्यातील तफावत कमी करण्यास मदत करतात.
• याव्यतिरिक्त, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) प्रणालींना बहुभाषिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या सुसंगत साहित्य (कंटेंट) समाविष्ट करण्यासाठी सक्षम केले जाऊ शकते, ज्यामुळे आदिवासी व पहिल्या पिढीतील शिकणाऱ्यांना विशेष सहाय्य मिळू शकते.
• नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग (NLP) प्रणाली आता इंग्रजी व इतर भाषांतील पाठ्यपुस्तकातील संकल्पना स्थानिक भाषांमध्ये अनुवादित करू शकतात आणि आवाज-आधारित स्पष्टीकरणे निर्माण करून शिकण्यातील तफावत कमी करण्यास मदत करतात.

​

2. शिक्षकांसाठी AI: नियोजन, वैविध्यपूर्ण शिकवणी आणि सहाय्य-�

• UDISE+ (Unified District Information System for Education+)

2024-25 च्या आकडेवारीनुसार, भारतात १ लाखांहून अधिक शाळांमधे फक्त एकच शिक्षक आहे.

ही संख्या आणखी वाढते, जेव्हा लहान शाळा आणि शिक्षकांच्या गैरहजेरीचा विचार केला जातो.

परिणामी, अनेक ठिकाणी एकाच शिक्षकाला एकाच वेळी अनेक इयत्तांचे किंवा विषयांचे अध्यापन करावे लागते.

याशिवाय, शिक्षकांचा मोठा वेळ शिक्षणाशी थेट संबंधित नसलेल्या कामांमध्ये खर्च होतो. जसे की प्रशासनिक कागदपत्रे,

नोंदी ठेवणे, सर्वेक्षणे करणे आणि अहवाल तयार करणे.

• �या पार्श्वभूमीवर, AI साधने शिक्षकांना मोठा आधार देऊ शकतात.
• ही साधने पाठांचे नियोजन (लेसन प्लॅनिंग), रोजच्या कामांचे स्वयंचलन (ऑटोमॅशन ऑफ रूटीन टास्क), अभ्यासांचे मूल्यमापन (ग्रेडिंग) आणि विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे विश्लेषण अशा कार्यांमध्ये मदत करू शकतात.
• त्यामुळे शिक्षकांचा अशैक्षणिक कामांवर जाणारा वेळ कमी होतो आणि ते अधिक प्रभावी अध्यापनासाठी वेळ देऊ शकतात. McKinsey च्या अहवालानुसार, तंत्रज्ञान शिक्षकांचा 20-30 टक्के वेळ वाचवू शकते, जो प्रत्यक्ष वर्गातील शिकवणीसाठी वापरता येऊ शकतो.

​

McKinsey Global Teacher and Student Survey

• एनसीईआरटी (नॅशनल कौन्सिल ऑफ एज्युकेशनल रिसर्च अँड ट्रेनींग) द्वारे समर्थित 2024 मधील एका अभ्यासानुसार, AI-सक्षम पाठ्य नियोजन साधनांचा वापर करून प्रशिक्षण घेतलेल्या शिक्षकांना विद्यार्थ्यांच्या गरजा अधिक चांगल्या प्रकारे ओळखता आल्या आणि त्यांच्या शिकवणी पद्धतीत आवश्यक ते बदल करता आले.
• अशा AI-आधारित प्लॅटफॉर्म्सनी जलद मूल्यमापन साधने (low-prep assessments) तयार केली आणि विद्यार्थ्यांना त्यांच्या कामगिरीनुसार गटबद्ध केले, ज्यामुळे शिक्षकांचा मौल्यवान वेळ वाचला.

एआय : शिक्षकांचा सहकारी, पर्याय नव्हे…….�

• ‘एआय’ शिक्षकांची जागा घेणार नाही.
• AI मुळे शिक्षकांना मदतच होणार आहे.
• गृहपाठ तयार करणे, उत्तर तपासणे, प्रगतीचे विश्लेषण करणे ही कामे ‘एआय’ लिलया करू शकतो;
• त्यामुळे शिक्षक मुलांवर जास्त लक्ष देऊ शकतात. कल्पना करा की, एका शिक्षकाला ४० विद्यार्थ्यांच्या गृहपाठाच्या वह्या तपासायच्या आहेत. हे काम वेळखाऊ आणि कंटाळवाणे असू शकते पण, ‘एआय’मुळे एका क्लिकवर गृहपाठाची तपासणी होते. शिक्षकाला कोणत्या विद्यार्थ्याला कोणत्या विषयात अधिक लक्ष देण्याची गरज आहे, हे ‘एआय’च्या अहवालातून लगेच समजते.
• समजा, एका शिक्षकाला एका विद्यार्थ्याच्या शिकण्यातील अडचणी ओळखायच्या आहेत. ‘एआय डॅशबोर्ड’ त्या विद्यार्थ्याने कोणत्या प्रश्नांची उत्तरे चुकीची दिली, त्याला कोणत्या संकल्पना समजल्या नाहीत, हे दाखवतो. यामुळे शिक्षक आपला वेळ प्रशासकीय कामांमध्ये घालवण्याऐवजी मुलांना शिकवण्यात, त्यांच्या शंका दूर करण्यात आणि त्यांच्यातील सर्जनशीलता वाढवण्यात वापरू शकतात.

• 3. मूल्यमापनासाठी AI: पूर्वसूचना आणि तत्काळ अभिप्राय

​

• पारंपरिक शिक्षण पद्धतींमध्ये मूल्यमापन हे ठराविक कालावधीनंतर होणारे (पिरियोडिक) आणि संक्षेपात्मक (समेटीव) स्वरूपाचे असते. म्हणजेच हस्तक्षेप करण्यासाठी खूप उशीर झाल्यानंतर ते केले जाते.
• AI-सक्षम मूल्यमापन प्रणाली सतत आणि रचनात्मक (फॉर्मेटीव) असतात, ज्या विद्यार्थ्यांना रिअल-टाइम अभिप्राय देतात आणि शिक्षकांना कार्यवाहीयोग्य इनसाईट्स पुरवतात.
• उदाहरणार्थ, IIT इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ) मुंबई द्वारे विकसित केलेले TARA (Teacher’s Assistant for Reading Assessment) हे ॲप्लिकेशन स्पीच प्रोसेसिंग आणि मशीन लर्निंगचा वापर करून विद्यार्थ्यांच्या ओरल रीडिंग फ्लुएन्सी (मौखिक वाचन प्रवाहीपणा) चे स्वयंचलित मूल्यमापन करते. हे ॲप मुलांकडून वयोगटानुसार योग्य परिच्छेद वाचून घेते आणि त्यानंतर “ वर्ड्स करेक्ट पर मिनिट (WCPM)” यासारखी मोजमापे करते तसेच उच्चार, स्वर, जोर (intonation, phrasing, stress) यांचे विश्लेषण करून विद्यार्थ्याच्या वाचनाच्या टप्प्याचे (reading stage) आकलन करते. ही प्रणाली इंग्रजी आणि हिंदी दोन्ही भाषांमध्ये कार्य करते आणि मानवी तज्ज्ञांच्या गुणांकनाशी जुळणारी व प्रमाणित (validated) आहे. आतापर्यंत ती मोठ्या प्रमाणावर वापरली गेली आहे. 1200 केंद्रिय विद्यालयांमधील 3 री ते 8 वी इयत्तेतील सुमारे 7 लाख विद्यार्थ्यांसोबत या प्रणालीचा वापर करण्यात आला आहे.
• AI-सक्षम पाठ्य नियोजन साधनांचा वापर करून प्रशिक्षण घेतलेल्या शिक्षकांना विद्यार्थ्यांच्या गरजा अधिक चांगल्या प्रकारे ओळखता आल्या आणि त्यांच्या शिकवणी पद्धतीत आवश्यक ते बदल करता आले.

​

• 4. शैक्षणिक प्रशासन आणि प्रणाली निरीक्षणासाठी AI 
• क्लासरूमच्या पलीकडे, AI शासन आणि शैक्षणिक प्रशासनाला प्रगतीचे निरीक्षण करणे, संसाधनांचे वितरण करणे आणि परिणामकारकता अधिक कार्यक्षमतेने मोजणे यात मदत करू शकतो.
• भविष्यसूचक विश्लेषण (प्रेडिक्टिव ॲनालिटिक्स) आणि AI-सक्षम डॅशबोर्ड्स च्या मदतीने, SDMS स्टुडन्ट डेटाबेस मॅनेजमेंट सिस्टम)-UDISE+ आणि प्रधानमंत्री ई-विद्या (PM eVidya) सारख्या प्रणाली कामगिरी कमी असलेले किंवा जास्त शाळाबाह्य दर (ड्रॉपआउट रेट) असलेले भाग ओळखण्यात प्रशासकांना मदत करतात. यामुळे उपायांचे कार्यक्रम, संसाधन वितरण, आणि शिक्षक सहाय्य यांसारखे लक्ष्यित हस्तक्षेप सुलभ होतात.
• नागालँडच्या शालेय शिक्षण विभागाने शिक्षक उपस्थितीचे निरीक्षण करण्यासाठी भौगोलिक स्थानावर आधारित (geo-positioning) आणि डेटा विश्लेषणावर आधारित AI प्रणाली लागू केली आहे. ही प्रणाली रिअल-टाइम डेटा निर्माण करून शिक्षक शाळेत उपस्थित आहेत का हे ओळखते, ज्यामुळे तालुका किंवा जिल्हा अधिकाऱ्यांना तत्काळ कारवाई करता येते.
• त्याचप्रमाणे, उत्तर प्रदेशातील किताब वितरण हे ॲप AI सप्लाय चेन ट्रॅकिंग आणि संसाधनाची जबाबदारी सुनिश्चित करण्यासाठी कसे वापरले जाऊ शकते याचे उत्तम उदाहरण आहे. या ॲपमध्ये QR कोडच्या माध्यमातून शिक्षकांना इयत्ता 3 च्या हिंदी व गणिताच्या पूरक पुस्तकांचे वितरण नोंदवता येते. या डेटाचे अधिकारी रिअल-टाइममध्ये निरीक्षण करतात, ज्यामुळे साहित्य उशिरा पोहोचल्यास किंवा हरवल्यास तात्काळ दुरुस्तीची कारवाई शक्य होते.
• ही साधने निश्चितच मोठ्या शक्यता बाळगतात, परंतु अद्याप त्यांचा पूर्ण उपयोग शिक्षक कार्यप्रदर्शन मूल्यांकन, शाळा कार्यक्षमतेचे निरीक्षण, किंवा प्रणाली-स्तरीय अपयशाची भविष्यवाणी करण्यासाठी झाला नाही.

• 5. सर्वसमावेशक शिक्षणासाठी AI: सहाय्यकारी तंत्रज्ञान आणि भाषिक समानता
• कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) शिक्षणाला खऱ्या अर्थाने सर्वसमावेशक बनविण्याच्या नव्या शक्यता निर्माण करते. हा राष्ट्रीय शिक्षण धोरण (NEP) 2020 चा एक प्रमुख उद्देश आहे.
• AI-आधारित सहाय्यकारी साधने (assistive technologies) अपंगत्व असलेल्या विद्यार्थ्यांना भाषिक आणि सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भात अनुकूल असे शिक्षण देऊ शकतात.
• ही साधने बहुभाषिक आणि बोलीभाषांमधील साहित्य, भाषांतर सुविधा, स्थानिक भाषेतील विषयवस्तू, तसेच विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या शैली, गती आणि संदर्भानुसार अनुकूलन (adaptation) उपलब्ध करून देतात.
• कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) शिक्षणाला खऱ्या अर्थाने सर्वसमावेशक बनविण्याच्या नव्या शक्यता निर्माण करते. हा राष्ट्रीय शिक्षण धोरण (NEP) 2020 चा एक प्रमुख उद्देश आहे.
• ऑटिझम आणि शिकण्यातील अडचणी असलेल्या मुलांना मदत करण्यासाठी सध्या अनेक AI-आधारित ॲप्स आणि प्लॅटफॉर्म्स वापरले जात आहेत.

उदाहरणार्थ, Screening Tool for Autism Risk using Technology (START) हे ॲप मोबाइल-आधारित बालकांच्या कृतींवर आणि पालकांच्या माहितीवर आधारित मूल्यांकन करून, विशेष तज्ज्ञांशिवायही कमी संसाधन असलेल्या भागांमध्ये ऑटिझमचा धोका ओळखण्यासाठी मदत करते. तसेच, CognitiveBotics सारखे प्लॅटफॉर्म AI सक्षम थेरपी देतात. यात परस्परसंवादी खेळ (इंटरएक्टिव गेम्स) आणि चॅटबॉट्सच्या माध्यमातून संवाद साधला जातो. या पद्धतींमुळे सामाजिक आणि संवादकौशल्यांमध्ये सुधारणा झाल्याचे दिसून आले आहे.

एआय + भाषांतर = सर्वसमावेशी शिक्षण�

• ग्रामिण विद्यार्थ्यांना फायदा !
•  
• ‘एआय’ इंग्रजीतला मजकूर मराठीत किंवा कोणत्याही भाषेत अनुवाद करू शकतो. यामुळे विद्यार्थ्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील ज्ञान, त्यांच्या मातृभाषेत सहज उपलब्ध होते.
• ‘एआय’ दिव्यांग मुलांसाठीदेखील शिक्षण सुलभ करतं. समजा, दृष्टिहीन मुलांना एखादे चित्र किंवा आकृती समजून घ्यायची असेल, तर ‘एआय’ त्या चित्राचे सविस्तर वर्णन आवाजात रूपांतरित करून सांगू शकते.
• ‘डिस्लेसिया’ असलेल्या मुलांना वाचनात अडचण येते, त्यांच्यासाठी ‘एआय’आधारित ‘टेस्ट-टू-स्पीच’ साधने मजकूर वाचून दाखवतात. यामुळे त्यां मुलांना आकलन करणे सोपे होते. ज्या मुलांना संवाद साधायला अडचण येते, त्यांच्यासाठीही ‘एआय’आधारित अॅप्स त्यांच्या बोलण्यातील त्रुटी सुधारून, अधिक स्पष्टपणे बोलण्यासाठी मदत करतात किंवा त्यांच्या हावभावातून त्यांच्या भावना ओळखून, शिक्षकांना संवाद साधायला मदत करतात. यामुळे विशेष गरजा असलेल्या मुलांना, मुख्य प्रवाहात आणणे अधिक सोपे होते.

​

एआय + एआर, व्हीआर= विज्ञानाचा अनुभव.� AI + (Augmented Reality), (Vertual Augmented Reality),

• विज्ञान शिकवताना काही प्रयोग दाखवणं फार कठीण असतात. काही प्रयोग तर शाळेत करणे शक्य नसतात, धोकादायक असतात किंवा त्यासाठी लागणारी उपकरणे खूप महाग असतात. 
• आता ‘एआर’, ‘व्हीआर’ च्या मदतीने, ‘एआय’ वापरून सौरमाला, मानवी शरीर, केमिकल रिएक्‍शन अशा गोष्टी विद्यार्थ्यांना थ्रीडीमध्ये बघता येतात आणि त्यांच्याशी संवादही साधता येतो. प्रत्यक्ष प्रयोगशाळा जणू डोळ्यांसमोरच उभी राहते.
• कल्पना करा, विद्यार्थी आपल्या घरात बसून व्हर्च्युअल रिलिटी हेडसेट लावून, मानवी हृदयाची अंतर्गत रचना तपासत आहे. प्रत्येक व्हॉल्व्ह आणि धमनी कशी काम करते हे जवळून बघत आहे किंवा रासायनिक अभिक्रिया शिकताना, तो आभासी पद्धतीने रसायने मिसळून त्याचे परिणाम सुरक्षितपणे बघू शकतो. बेडकाचे विच्छेदन करण्यासाठी, प्रत्यक्ष प्राण्याऐवजी विद्यार्थी ‘एआय’च्या मदतीने एका थ्रीडी बेडकाचे विच्छेदन करू शकतो. यामुळे केवळ पुस्तकी ज्ञान न राहता, प्रत्यक्ष अनुभवातूनही शिकणे शय होते.

​

भविष्यातील वर्ग-वैयक्तिक आणि सर्वसमावेशक….�

• भविष्यातील वर्ग खूप वेगळा आणि वैयक्तिक असेल. शिक्षकासोबत ‘एआय’ असेल, जो प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या शिकण्याच्या गतीचे आणि शैलीचे विश्लेषण करेल.
• प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच्या गतीनुसार पुढचा अभ्यास मिळेल. जर एखाद्या विद्यार्थ्याला एखाद्या संकल्पनेत अडचण येत असेल, तर ‘एआय’ त्याला लगेच त्या संकल्पनेशी संबंधित पूरक साहित्य, व्हिडिओ किंवा प्रश्न देईल.
• शिक्षक विद्यार्थ्यांना केवळ माहिती देण्याऐवजी त्यांना विचार करण्यास, समस्या सोडवण्यास आणि वेगवेगळ्या प्रकल्पांवर काम करण्यास प्रोत्साहन देतील.
• वर्ग केवळ चार भिंतींपुरता मर्यादित नसेल, डिजिटल प्लॅटफॉर्ममुळे विद्यार्थी कुठेही बसून शिकू शकतील.

धोके, मर्यादा आणि जबाबदारी……�

• ‘एआय’ अजूनही परिपूर्ण नाही. म्हणूनच शिक्षकांचा सहभाग अत्यावश्यक आहे.
• ‘एआय’ काही वेळा चुकीचे उत्तर देतो किंवा चुकीचा संदर्भ देतो, ज्याला भ्रम (हॅल्युसिनेशन) म्हणतात.
• म्हणूनच त्याची मानवी तपासणीही आवश्यक आहे. ‘एआय’ कोणता निर्णय कशाच्या आधारे घेत आहे, हे स्पष्ट असणे आवश्यक आहे.
• ‘एआय’ने दिलेला फीडबॅक विद्यार्थ्याच्या मानसिकतेवर परिणाम करू शकतो, त्यामुळे भावनिक बुद्धिमत्तेची इथे गरज असते, जी फक्त मानवी शिक्षकच देऊ शकतात.
• उदाहरणार्थ, ‘एआय’ एखाद्या विद्यार्थ्याला सतत ‘तू या विषयात कमकुवत आहेस’ असा अहवाल देत राहिल्यास, त्याचा आत्मविश्वास कमी होऊ शकतो. येथे शिक्षकाची भूमिका महत्त्वाची ठरते, जो विद्यार्थ्याला सकारात्मक प्रोत्साहन देईल आणि ‘एआय’च्या मर्यादा समजून घेईल.
• मानवी शिक्षण होत असताना ग्रहण, स्मरण, विवेक आणि शिक्षण या चार पातळीतुन होत असते.
• AI ला “विवेक” वापरता येत नाही.

​

विचार करण्याची शक्ती हरवू नये !�

• ‘एआय’ सगळं करून देतो, मग मुलं विचार करायला शिकतील का? त्यांची सर्जनशीलता कमी होणार नाही का? हा प्रश्न निर्माण होतो.

​

• संशोधन असं सांगतं की जेव्हा उत्तर लगेच मिळतं, तेव्हा मेंदूला विचार करण्याची सवय राहत नाही.
• म्हणूनच ‘एआय’ साहाय्यक असावा; पर्याय नाही.
• शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना ‘एआय’चा वापर एक साधन म्हणून करायला शिकवायला हवं.
• उदाहरणार्थ, संशोधन प्रकल्पासाठी ‘एआय’चा वापर माहिती गोळा करण्यासाठी, कल्पनांना चालना देण्यासाठी किंवा मसुदा तयार करण्यासाठी करता येईल.
• पण, अंतिम विश्लेषण आणि स्वतःचे निष्कर्ष काढण्याचे काम विद्यार्थ्यांनीच केले पाहिजे.

​

एकदा डिग्री घेऊन नोकरी करण्याचे दिवस गेलेत. �आता तुमचे ज्ञान 9 महिन्यात कालबाह्य होते.

• वेगाने बदलणाऱ्या तंत्रज्ञानामुळे पदवी (Degree) घेतल्यानंतर मिळालेले ज्ञान लवकर कालबाह्य होते.
• सातत्यपूर्ण शिकणे (Continuous Learning), कौशल्य अद्ययावत करणे आणि नवनवीन तंत्रज्ञान आत्मसात करणे आता करिअरमध्ये टिकून राहण्यासाठी आवश्यक आहे. 

महत्त्वाचे मुद्दे:

• सतत शिकणे: एकदाच शिक्षण घेऊन आयुष्यभर नोकरी करण्याचे दिवस संपले आहेत, आता दर काही महिन्यांनी नवीन कौशल्ये

शिकावी लागतात.

• कौशल्य अद्ययावत करणे (Up-skilling): केवळ पदवी पुरेसी नसून, सध्याच्या उद्योगांच्या गरजेनुसार कौशल्ये विकसित करणे

गरजेचे आहे.

• बदलते तंत्रज्ञान: आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स आणि ऑटोमेशनमुळे नोकरीच्या स्वरूपात मोठे बदल होत आहेत, त्यामुळे जुने ज्ञान

९-१२ महिन्यांत जुने होऊ शकते. 

करिअरमध्ये टिकून राहण्यासाठी उपाय:

• ऑनलाईन कोर्सेस: नवीन तंत्रज्ञान शिकण्यासाठी ऑनलाईन प्लॅटफॉर्मचा वापर करा.
• इंटर्नशिप/प्रोजेक्ट्स: व्यावहारिक अनुभव मिळवण्यासाठी इंटर्नशिप करा.
• नेटवर्किंग: LinkedIn सारख्या सोशल मीडियाचा वापर करून उद्योगातील ट्रेंड्स जाणून घ्या. 

थोडक्यात, करिअरमध्ये "स्थिर" राहण्याऐवजी "गतिमान" राहून सतत शिकत राहणे (Lifelong Learning) हाच यशाचा मार्ग आहे.

​

धन्यवाद !