श्रीः �केन्बरासंस्कृतवर्गः�१७.११.२०२१

1

मया पात्रे जलं पूरितम्। तया पात्रं रिक्तम्। तेन पुस्तकं वेष्टितम्। देवदत्तेन रसं पात्रात् पातितम्। सीतया पात्रं खण्डितम्।

युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगेन वेष्टितम्। दयितं भ्रातरं वीरमिदं वचनमब्रवीत्॥ १॥

पतॢँ गतौ (भ्वादिः परस्मैपदी अकर्मकः सेट् ज्वलादिः)

पत(ऌ)पतॢ

r. 1st. cl. (पतति)

r. 10th cl. (पतयति-ते or पातयति-ते)

1. To go, to move, but especially downwards, as, to fall, to descend, to alight.

2. To possess supreme or superhuman power.

r. 4th cl. (पत्यते) To be rich or powerful.

With अति prefixed. To excel or surpass.

With अभि or अव, To descend.

With आङ्, To arrive, to come.

With उत्, To ascend.

With नि

1. To gain or get. 2. To happen.

With निर, To abscond.

With परि,

1. To go fast.

2. To be valuable.

With प्र and नि, To fall prostrate, to salute, to worship.

With वि and निर, To turn, to turn back.

With सम्,

1. To go with.

2. To gain.

With आङ्, To purify or cleanse.

With सम् and उन्, To fly.

With सम् and नि, To go forth or out. गतौ अद० चु० उभ० सक० ऐश्ये० अक सेट् । ऐश्ये दि० आ० अक० सेट् । गतौ भ्वा० पर० सक० ऐश्ये अक० ज्वला० सेट् ।

॥श्रीरामोदन्तम् – युद्धकाण्डः ९-१० ॥

ततो वानरसङ्घांश्च भक्षयन्तं निशाचरम्।

ऐन्द्रेणास्त्रेण रामोऽपि निजघान रणे भृशम्॥६.९॥

सम् हनँ हिंसागत्योः अप् सुँ = सङ्घः समूहः। निजघान अभ्यासाच्च (७.३.५५)। भक्षँ अदने चुरादिः शतृँ अम् = भक्षयन्तम्।

ततो रावणसंदिष्टौ देवान्तकनरान्तकौ।

हनूमदङ्गदाभ्यां तु निहतौ रणमूर्धनि॥६.१०॥

दिशँ अतिसर्जने + क्त + औ = संदिष्टौ। मूर्धनि प्रमुखभागे।

देवान्तकनरान्तकौ इत्यनयोः माता गन्धर्वी पिता रावणः।

॥श्रीरामोदन्तम् – युद्धकाण्डः ११-१२॥

अथातिकायमायान्तं रथमारुह्य वाहिनीम्।

अर्दयन्तं महाकायं लक्ष्मणश्चावधीच्छरैः॥६.११॥

रुहँ बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च ल्यप्। अर्दँ हिंसायां शतृ अम्।

हनँ हिंसागत्योः लुङ्॰ प्र॰ एक॰ = अवधीत्। वाहिनी सेना।

ततो रावणसंदिष्टः शक्रजिद्राघवौ रणे।

ब्रह्मास्त्रेण च तौ बध्वा वानरांश्चावधीच्छरैः॥६.१२॥

बन्धँ बन्धने + क्त्वा = बध्वा। अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति (६.४.२४)। बध्नाति, बद्धः, बन्धनम्, बन्धः।

गृहकार्यम् – २७.११.२०२१

जालपत्राणि अदृष्टम् अनुवादं करोतु। शब्दकोषे शब्दार्थाः विचेतुं शक्यन्ते।

मण्डलम् ३, सूक्तम् ६२, ऋक् १०

संहिता

तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि ।

धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त् ॥

पदपाठः

तत् । स॒वि॒तुः । वरे॑ण्यम् । भर्गः॑ । दे॒वस्य॑ । धी॒म॒हि॒ ।

धियः॑ । यः । नः॒ । प्र॒ऽचो॒दया॑त् ॥

�

5

नामप्रकरणम् - ३

1. मम नाम – । तव/भवतः/भवत्याः/तस्य/तस्याः किन्नामास्ति?
2. मम भ्रातुः/भगिन्याः/पितुः/मातुः/पुत्रस्य/कन्यायाः नाम –।
3. अहम्/आवाम्/वयम्/त्वम्/युवाम्/यूयम्/सः/तौ/ते/सा/ते/ताः/भवान्/भवन्तौ/भवन्तः/भवती/भवत्यौ/भवत्यः केन्बरानगरे – (वसँ निवासे – वसति इत्यादीनि रूपाणि) ।
4. अहं – नामधेया /नामधेयः।
5. अहं – नगरवासी/ – नगरवासिनी।

​

6

नामप्रकरणम् - ४

1. कोऽभिजनस्तव वर्तते? तव जन्मदेशः को विद्यते? – ।
2. भवन्तः कुत्रत्याः? वयं – स्मः। तत्र का पुर् वा? – ।
3. इमे क्व निवसन्ति? – ।
4. अयं किमधीते? – ।
5. हरिणा किमधितम्? – ।
6. अयं भवदीयः पुत्रः किं प्रचर्चयति? – ।
7. त्वं कस्माद् अधीषे? – ।

7

सार्वधातुकम् - आर्द्धधातुकम्

• अधिकारः – प्रत्ययः परश्च आद्युदात्तश्च धातोः
• तिङ्-शित् सार्वधातुकम् (३.४.११३)

तिङः – तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८)

तिप् तस् झि सिप् थस् थ मिप् वस् मस् त आताम् झ थास् आथाम् ध्वम् इट् वहि महिङ्

शित् – शप्, श्यन्, शतृ, शानच् इत्यादयः।

• आर्द्धधातुकं शेषः (३.४.११४)

णिच्, उ, क्त, क्तवतु, इत्यादयः।

• लिट् च (३.४.११५)

लिट्-लकारस्य तिङ्-प्रत्ययाः साक्षात् आर्द्धधातुकाः।

• लिङाशिषि (३.४.११६)

आहीर्लिङ्-लकारस्य तिङ्-प्रत्ययाः साक्षात् आर्द्धधातुकाः।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

इडागमः

• आर्धधातुकस्येड् वलादेः (७.२.३५)
• आर्धधातुकस्य ६.१
• अनुवृत्तिः –
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया –
• सम्पूर्णसूत्रम् – वलादेः आर्धधातुकस्य इट्
• सूत्रार्थः – वलादि-आर्धधातुक-प्रत्ययस्य इट्-आगमः भवति।
• यथा – पठ् + स्य + तिप् = पठिष्यति। पठ् + क्त = पठित। अर्च् + तृच् → अर्चिता। लिख् + स्य + तिप् → लेखिष्यति।
• अ इ उ ण्। ऋ ऌ क्। ए ओ ङ्। ऐ औ च्। ह य व र ट्। ल ण्। ञ म ङ ण न म्। झ भ ञ्। घ ढ ध ष्। ज ब ग ड द श्। ख फ छ ठ थ च ट त व्। क प य्। श ष स र्। ह ल्।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

अङ्गकार्यम् - गुणः

• सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः (७.३.८४)
• सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः ७.२
• अनुवृत्तिः – गुणः १.१
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया – इकः ६.१ (इको गुणवृद्धी १.१.३)
• सूत्रार्थः – इगन्तस्य अङ्गस्य गुणः स्यात् सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः परयोः।
• यथा जि जये अभिभवे च + शप् + तिप् = जयति, नी प्रापणे + शप् + तिप् = नयति, डुकृञ् करणे + तुमुँन् = कर्तुम्, भू सत्तायाम् + शप् + तिप् = भो + अ + ति = भवति।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

अङ्गकार्यम् - गुणः

• पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६)
• पुगन्त-लघूपधस्य ६.१, च
• अनुवृत्तिः – सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः ७.२, गुणः १.१
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया – इकः ६.१ (इको गुणवृद्धी १.१.३)
• सूत्रार्थः – पुगन्तस्य लघूपधस्य च अङ्गस्य इकः गुणः स्यात् सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः परयोः
• यथा – विद् + घञ् (अ) = वेद, लिख् + घञ् = लेख, क्षिप् + घञ् = क्षेप, दिश् + घञ् = देश, कृष् + शप् + तिप् = कर्षति।
• ह्री लज्जायाम् + पुक् + णिच् + शप् + तिप् = ह्रे प् इ + अ + ति = ह्रेपयति। अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ (७.३.३६)।

​

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

गुणवृद्ध्योः निषेधः

• क्ङिति च (१.१.५)
• सूत्रच्छेदः –  क्ङिति सप्तमी-एकवचनम् , च अव्ययम्
• अनुवृत्तिः  –  इकः१.१.३ , गुण-वृद्धी१.१.३ , न१.१.४
• अधिकारः  –
• सम्पूर्णसूत्रम्  –  क्ङिति इकः गुणवृद्धी न
• सूत्रार्थः  –  कित्, गित्, ङित् प्रत्ययस्य उपस्थितौ इक्-वर्णस्य गुणवृद्धी प्रतिषिध्येते ।
• यदि कस्मिंश्चित् प्रत्यये ककारः/गकारः/ङकारः इत्संज्ञकः अस्ति, तर्हि तस्य प्रत्ययस्य उपस्थितौ अङ्गस्य अन्तिम इक्-वर्णस्य यद्यपि केनापि सूत्रेण गुणः वृद्धिः वा भवितुमर्हतः, तथापि तौ न भवतः।
• यथा – लिख् (लिखँ अक्षरविन्यासे) + क्त्वा = लिखित्वा।

​

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

डुकृञ् करणे तनादिः उभयपदी सकर्मकः अनिट् (to do)

डुलभँष् प्राप्तौ भ्वादिः आत्मनेपदी सकर्मकः अनिट् (to get)

शकॢँ शक्तौ स्वादिः परस्मैपदी अकर्मकः अनिट् (to be able)

कृदन्तप्रत्ययाः – डुदाञ् दाने जुहोत्यादिः उभयपदी सकर्मकः अनिट्

१. ण्वुल् (वु → अक) – दायकः

२. तृच् (तृन्) (तृ) – दाता

३. शतृँ/शानच् (अत्/आन) – ददत् ददानः

४. स्य + शतृँ/शानच् (अत्/आन) – दास्यन्

५क. णिच् (इ) + शतृँ (अत्) – दापयन्

५ख. णिच् (इ) + शानच् (आन) – दापयमानः

६. यक् (य) + शानच् (आन) – दीयमानः

७. क्त (त) – दत्तः

८. क्तवतुँ (तवत्) – दत्तवान् दत्तवती

९. तव्यत् (तव्य) – दातव्यम्

​

16

१०. अनीयर् (अनीय) – दानीयम्

११. ण्यत्/यत् (य) – देयम्

१२. घञ्/अच् (अ) – दायः

१३. क्तिन् (ति) – दत्ति

१४. सन् (स) + अ – दित्सा

१५. ल्युट् (यु → अन) (भावे) – दानम्

१६. तुमुँन् (तुम्) – दातुम्

१७. क्त्वा (त्वा) – दत्त्वा

१८. ल्यप् (य) – प्रदाय

१९. णमुँल् (अम्) – दायम् दायम्

​

क्ङिति च (१.१.५) तिङ्शित्सार्वधातुकम् (३.४.११३) आर्द्धधातुकं शेषः (३.४.११४)

अचो ञ्णिति (७.२.११५) अत उपधायाः (७.२.११६) सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः (७.३.८४) पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) आर्धधातुकस्येड् वलादेः (७.२.३५) आतो युक् चिण्कृतोः (७.३.३३)

नदी – ईकारान्त स्त्रीलिङ्गः (River)

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतम् च यत्। असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥गीता १७.२८॥

मित्रलाभः – प्रथमा कथा – २१

​

अतस्त्वं मां मैत्र्येणानुग्रहीतुम् अर्हसि । एतच्छ्रुत्वा हिरण्यकोऽपि विवराभ्यन्तराद् आह – कस्त्वम्। स ब्रूते – लघुपतनकनामा वायसोऽहम्। हिरण्यको विहस्याह का त्वया सह मैत्री।

यतः –

यद् येन युज्यते लोके बुधस्तत् तेन योजयेत्।

अहम् अन्नं भवान् भोक्ता कथं प्रीतिर्भविष्यति॥५४॥

अपरं च –

भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिर्विपत्तेः कारणं मतम्।

शृगालात् पाशबद्धोऽसौ मृगः काकेन रक्षितः॥५५॥

वायसोऽब्रवीत्कथम् एतत्। हिरण्यकः कथयति –

मित्रलाभः – द्वितीया कथा – १

अस्ति मगधदेशे चम्पकवती नाम अरण्यानी । तस्यां चिरात् महता स्नेहेन मृगकाकौ निवसतः। स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन् हृष्टपुष्टाङ्गः केनचित् शृगालेनावलोकितः। तं दृष्ट्वा शृगालोऽचिन्तयत् – कथम् एतन्मांसं सुललितं भक्षयामि। भवतु। विश्वासं तावद् उत्पादयामि। इति आलोच्य उपसृत्याब्रवीत् – मित्रं ! कुशलं ते। मृगेणोक्तम् – कस्त्वम्। स ब्रूते क्षुद्रबुद्धिनामा जम्बुकोऽहम्। अत्रारण्ये बन्धुहीनो मृतवत् एकाकी निवसामि। इदानीं त्वां मित्रम् आसाद्य पुनः सबन्धुर्जीवलोकं प्रविष्टोऽस्मि। अधुना तवानुचरेण मया सर्वथा भवितव्यम् इति । मृगेणोक्तम् - एवम् अस्तु।

मित्रलाभः – द्वितीया कथा – २

ततः पश्चाद् अस्तं गते सवितरि भगवति मरीचिमालिनि तौ मृगस्य वासभूमिं गतौ। तत्र चम्पकवृक्षशाखायां सुबुद्धिनामा काको मृगस्य चिरमित्रं निवसति। तौ दृष्ट्वा काकोऽवदत् – सखे चित्राङ्ग ! कोऽयं द्वितीयः। मृगो ब्रूते – जम्बुकोऽयम्। अस्मत्सख्यमिच्छन्नागतः। काको ब्रूते - मित्र ! अकस्माद् आगन्तुना सह मैत्री न युक्ता। तन्न भद्रम् आचरितम्। तथा चोक्तम् –

अज्ञातकुलशीलस्य वासो देयो न कस्यचित् ।

मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्गवः॥५६॥

तौ आहतुः – कथम् एतत्। काकः कथयति –

गृहकार्यम् – १८.११.२०२१

जालपत्राणि अदृष्टम् अनुवादं करोतु। शब्दकोषे शब्दार्थाः विचेतुं शक्यन्ते।

मण्डलम् १, सूक्तम् १, ऋक् १

संहिता

अ॒ग्निमी॑ळे पु॒रोहि॑तं य॒ज्ञस्य॑ दे॒वमृ॒त्विज॑म्।

होता॑रं रत्न॒धात॑मम्॥

पदपाठः

अ॒ग्निम्। ई॒ळे॒। पु॒रःऽहि॑तम्। य॒ज्ञस्य॑। दे॒वम्। ऋ॒त्विज॑म्। होता॑रम् । र॒त्न॒ऽधात॑मम् ॥

अग्निनामकं देवमीळे। स्तौमि। ईड स्तुतौ।

21