CZY JĘZYK ŚLĄSKI JEST JĘZYKIEM

DR GRZEGORZ WLAŹLAK, adiunkt

​

WYDZIAŁ ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIA

Katedra Lingwistyki Stosowanej

1

Plan

1. Terminy podstawowe i definicje języka
2. Języki w Europie – pochodzenie, zasięg
3. Dialekt czy język śląski – przykłady
4. Cechy języka śląskiego
5. Ćwiczenia w identyfikacji i tłumaczeniu

Co to jest język; definicje

Socjolingwistyka bada języki pod względem

1. Położenia geograficznego – mapa Śląska
2. Czasu występowania – od kiedy ma źródła pisane
3. Składu etnicznego – czy jeden naród, czy wielonarodowy skład np. Śląsk obejmuje ludność polską, czeską i niemiecką – poczucie tożsamości
4. Płci, grup zawodowych i społecznych
5. Nabywania języka: naturalnie czy instytucjonalnie tzn. w szkole, kursy

​

Ad. 1

Położenie geograficzne

- Śląsk należy do kilku regionów i krajów

Definicje

Socjolingwistyka różnie definiuje co to jest język:

• Językoznawstwo historyczne wg czasu – języki żywe, naturalne, zagrożone, wymarłe
• Etnolingwistyka wg grup etnicznych (etnolect), narodowości, poczucie tożsamości (idiolekt)
• Dialektologia – mowa, gwara - wg podobieństwa pod względem słownictwa, fonetyki (głoski), składni zdania
• Psycholingwistyka: uczenie się języka obcego

Podsumowanie terminów

Współczesne językoznawstwo (lingwistyka) odróżnia takie postaci języka jak:

• Mowa (langage )
• Język (langue )
• Mówienie (parole)

JĘZYK TO MIESZANINA WZAJEMNIE ROZUMIEJĄCYCH SIĘ DIALEKTÓW (Polański 2002)

Hierarchia języka

Trzy kategorie prawne języka

​

1– języki mniejszościowe – języki grup narodowości mających swoje organizmy

• polityczne poza terytorium danego państwa;

2– języki regionalne – języki używane przez poszczególne autochtoniczne

• grupy etniczne, często blisko spokrewnione z językami większości (przez co
• dyskusyjny bywa ich status lingwistyczny), niemające statusu języków oficjalnych, używane na ogół w wielu odmianach dialektalnych;

3– języki pozaterytorialne – używane przez grupy narodowościowe i etniczne

• niemające w Europie swojego terytorium (np. języki żydowskie, cygański,
• karaimski) (Europejska Karta Języków Mniejszościowych i Regionalnych, 2005)

Jakim językiem jest śląski?

​

Jak można odróżnić język od dialektu?

1. język to mieszanka dialektów

2. dialekt występuje na określonym terenie –ograniczenia topograficzne; język jako standard obejmuje często więcej regionów

3. dialekt może dotyczyć także grup etnicznych, lokalnych; język obejmuje większe formacje społeczne, państwa i narody

​

Społeczne odmiany języka śląskiego

• 1. gwara śląska – kod wywodzony z obszarów wiejskich,
• 2. ślaski język miejski – kod mieszany powstały w wyniku industrializacji
• 3. interdialekt – typ ponadregionalny z wyraźnymi cechami indywidualnymi
• (Tambor, 2008)

Rodziny językowe

• Do jakiej rodziny językowej należy język śląski?
• Teoria genealogiczna

​

The Indo-European World

14

Francja UK

Italia Hiszpania

Niemcy

Śląski wg Ethnologue

Jaki to dialekt

• Ewangelia Łukasza:1:26-33 [26]
• W sóstym miesioncu posłoł Bóg janioła Gabryjela do miasta w Galeji, zwanego Nazaret, [27] do Dziewicy poślubionyj chłopu imiyniem Józef, s rodu Dawida: a Dziewicy było na imie Maryja. [28] Janioł weseł do Niyj i pedzioł: "Bydź pozdrowiono, pełnoś łaski, Pon s Tobom, ". [29] Óna sie zawstydziyła na te słowa i ozmyślowała, co mo znacyć toto zdrówkanie. [30] Ale janioł pedzioł Jyj: "Nie bójzesie, Maryjo, nalazłaś przecie łaske u Boga. [31] Pocnies i porodzis Syna, ftoremu dos imie Jezus. [32] Bedzie Ón wielgi i bedzie nazywany Synem Nowyzsego, a Pon Bóg do Mu tron Jego praojca, Dawida. [33] Bedzie panowoł nad dómem Jakuba na wieki, a Jego panowaniu nie bedzie kóńca".

Jaki to dialekt

• Ewangelia wg. św. Łukasza, 9, 12-17
• “Juz sie zacynało poleku ćmić i prziszło do Niego dwunostu i godali: Łodprow ludzi, niych se idom do tutejszych mjastecek i wsi, kaj znojdom gospoda i cosik do jodła, bo sam tukej, my som na pustyni. Ale łon pedzioł do nich: Wy dejcie jym jeś. Łoni łodpedzieli: Momy ino pjyć pecynkow chleba i dwje ryby, chyba, że pódymy i nakupjymy jodła dlo wszyskich tych ludzi. A było koło pjyńciu tysiyncy chopa. I pedzioł do swojich uczniow: Kozcie jym siednonć we kupach po myni wjyncy pjyndziesiyńciu. I zrobjyli tak i posadziyli wszyskich. A Łon wzion te pjyńć chlebow i dwje ryby, wejrzoł we niebo i pobogosławjoł je, i połomoł i dowoł uczniom, coby dowali ludziom. Jedli i najedli sie wszyscy, i pozbjyrali co łostało, dwanoście koszykow konskow.”

​

Biblia Ślązaka

Inne Silesiana

Cechy języka śląskiego�

• Zachowanie dawnych samogłosek nosowych
• W języku śląskim spotykamy się z formami, które w języku polskim często już nie występują. Śląski zachowuje wymowę dawnych samogłosek nosowych.
• Przykłady:
• polskie ręka → śląskie [rynka]
• polskie wąsy → śląskie wõsy [wonsy]

​

GRAMATYKA

Odmienne formy gramatyczne czasowników

W języku śląskim często występują inne końcówki czasowników, co nadaje mu swoistą melodyjność.

Przykłady:

polskie mówię → śląskie godom ida

polskie mówisz → śląskie godosz idziesz

polskie mówią → śląskie godają idom

​

Słownictwo unikalne dla języka śląskiego�

• W śląskim istnieje wiele słów i wyrażeń, które nie mają odpowiedników w języku polskim albo znaczą co innego.
• Przykłady:
• gryfno frelka (piękna dziewczyna)
• szpas (żart, coś zabawnego)
• klopa (ławka)
• karlus

​

• Zapożyczenia z języka niemieckiego
• Ze względu na długą historię Śląska jako części Niemiec, śląski obfituje w germanizmy, czyli słowa pochodzenia niemieckiego. Są one powszechnie używane i wtopione w język.
• Przykłady:
• niemieckie baufhof → śląskie bofrok (przysłowiowy "kiermasz" czy "targowisko")
• niemieckie schlüssel (klucz) → śląskie klucz
• Szczególnie zawodowe: sztajger, gruba, szychta, fajrant

​

Typowe końcówki w zdrobnieniach i nazwach

​

• W zdrobnieniach śląskich często spotykamy się z końcówkami -iczka, -yczka, a także -ka.
• Przykłady:
• gryfno szolka (filiżanka)
• stoliczka (stół)
• Żona Smolika to Smoliczka, a żona Krupy ?

​

Typowe wyrażenia i zwroty

• Śląski obfituje w idiomy i zwroty, które są charakterystyczne dla regionu i które mają wyraźny lokalny koloryt.
• Przykłady:
• Godom po naszymu – Mówię po naszemu, czyli po śląsku.
• Dyć to nic takiego! – Przecież to nic takiego!
• Kaj idziesz? – Dokąd idziesz

​

Proszę przetłumaczyć na polski

1. W antryju na befyju leżi szolka tyju

​

​

2. Gylynder to je taki wajsztik (wihajster) kerego się trza trzymać (chytać) coby po schodach na krumflekach na pysk nie piznąć.

​

3. Helga to je tako gryfno frelka, no ale mo szaca i ful bajtli.

Proszę przetłumaczyć na śląski!

1. Chodź tu, przecież wiesz że cię lubię

​

​

2. Gdzie byłeś ty urwisie?

​

3. Zapraszamy ponownie.

Wnioski

Językiem mniejszości można nazwać mowę, która

1. stanowi grupę liczebnie mniejszą od reszty ludności tego państwa oraz

2. różni się od oficjalnego języka tego państwa; nie obejmuje to ani dialektów języka oficjalnego państwa

3. ma swoistość sfery językowej; posiadanie osobnego piśmiennictwa;

4. zachodzi świadome rozwijanie języka, literatury, własnej kultury;

5. posiada osobliwe obyczaje; spontaniczne i świadome nastawienie na odrębność

THE END

• Dziękuję za uwagę, do zobaczenia
• Tak for opmærksomheden, ses snart
• Merci de votre attention, à bientôt
• Hvala na pažnji, vidimo se uskoro
• Dikkatiniz için teşekkür ederim, yakında görüşmek üzere
• Köszönöm a figyelmet, találkozunk hamarosan
• Vielen Dank für Ihre Aufmerksamkeit, bis bald
• Gràcies per l'atenció, ens veiem aviat