BBY 156 Bilgi Erişim�2024-2025�http://bby156.blogspot.com ��Kavramlar

Bilgi “sorunu” nasıl ortaya çıktı?

​

• Pulluk insan yeteneklerini ve tarımsal üretimi 10 kat artırdı
• Kimyasal gübre = 10 kat artış
• Pulluk * Kimyasal gübre = 100 kat artış => Tarım devrimi
• Buharlı makine = 1000 kat artış => Sanayi devrimi
• Bilgi ve iletişim teknolojileri bilgi toplama-işleme-iletimde milyonlarca kat artış sağladı.

​

Yani BİT’ler insan yeteneklerini trilyonlarca kat artırdı =>

Bilgi devrimi?

Bilgi toplumuna geçiş hızı =>

​

Bilginin değişen rolü

• Tarım Toplumunda bilgi
• sorun çözmede yardımcı olan kritik bir “girdi” idi.
• Sanayi Toplumunda bilgi ?
• ticari bir ürün, en temel ekonomik kaynak, “kalkınmanın can damarı” haline gelen bilgi “çözüm”ün kendisi oldu.
• Bilgi Toplumunda bilgi ?
• yaratılabilecek, iletilebilecek, depolanabilecek sınırsız bilgi giderek bir “sorun” haline gelmeye başladı.

Bilgi “ortam”ları değişti/çeşitlendi

• Bilgi depolama ortamları
• beyin, kültürel birikim, “dış” ortamlar
• Bilgi iletim ortamı
• dağıtık ağlar: saniyeler içinde Kongre Kütüphanesi’nin içeriğini bir yerden bir yere iletmek mümkün
• Bilgi işleme ortamları
• beyin, bilgisayarlar, insanlardan daha “akıllı” makineler, yapay zekâ

​

Bilginin farklı(?) biçimleri (Buckland)

• Information as thing (nesne olarak bilgi)
• Bilgi, veri, belgeler ve diğer fiziksel nesneler aracılığıyla taşınabilir.
• Fiziksel olarak var olan bu tür bilgi somuttur ve genellikle elle tutulabilir.
• Kitaplar, haritalar ve arşivler, bilgiyi nesne formunda saklayan örneklerdir.
• Ancak, bu nesnelerin kendisinden ziyade içlerinde barındırdıkları bilgi önemlidir.
• Information as process (süreç olarak bilgi)
• Bilginin alınma ve/veya aktarılma sürecidir.
• İnsanlar bilgilendirildiğinde, düşünce yapıları ve bilgi birikimleri değişime uğrar.
• Bilgi, yalnızca fiziksel olarak var olabilen bir şey değil, aynı zamanda öğrenme ve anlama sürecidir.
• Bu süreç, kişinin algılarında ve zihinsel kapasitesinde bir dönüşüm yaratabildiği için önemlidir.
• Information as knowledge
• Bilgi aynı zamanda, belirli bir konu hakkında iletilen ve paylaşılan içeriktir.
• Fiziksel bir nesneye bağlı olmadan, sözlü veya yazılı olarak aktarılabilir.
• Soyut bir kavram olarak bilgi, bireyler arasında fikir alışverişi yoluyla yayılabilir.
• İçeriğin özü değişmeden farklı biçimlerde iletilebilir.

Bilginin farklı biçimleri

Bilgi yalnızca bir veri yığını değildir, aynı zamanda anlam üretme ve problem çözme süreçlerinde önemli bir rol oynar. Bilgibilimde, bilginin doğasını anlamak için farklı yaklaşımlar bir arada değerlendirilir:

• Bilgi, belirsizliği gideren veya bir soruya yanıt sağlayan herhangi bir varlık ya da form olarak görülebilir.
• Bu yaklaşım, bilginin sinyaller, bitler ve doğrudan veri olarak ele alındığı en temel tanımıdır.
• Örneğin, bilgi teorisi (Shannon) ve ekonomi gibi alanlarda bilgi, ölçülebilir ve işlem yapılabilir bir varlık olarak kabul edilir.
• Bilgi, bilişsel işleme ve anlam oluşturma sürecini içerir.
• Bu bakış açısına göre, bilgi yalnızca veriden ibaret değildir; bireylerin anlam çıkarma süreçlerini de kapsar.
• Brookes’un yaklaşımı, bilginin insan zihninde bir dönüşüm geçirdiğini ve öğrenme ile ilişkili olduğunu vurgular.
• Bilgi, bağlam, durum ve belirli bir problem ile ilişkili olarak da ele alınır.
• Bilginin nasıl kullanıldığı, hangi bağlamda değerlendirildiği ve hangi sorunu çözmeye hizmet ettiği önemlidir.
• Bu çerçevede, kullanıcılar (users), kullanım şekli (use) ve görevler (task) bilginin anlamını ve değerini belirleyen faktörlerdir.

Bilgi teknolojileri dünyayı nasıl değiştiriyor?

• Aygıttan aygıta ağ bağlantısı
• IoT (Internet of Things)
• Her aygıt ve uygulamada gömülü olan kesin yerel mekan bilgisi
• Sıcaklık, hareket, basınç, hızlanma, akış, elektrik kullanımı, ışınım, kimyasal kompozisyonu vb. ölçen algılama aygıtlarının bütünleştirilmesi
• Yapay zekâ

​

YANİ?...

Bilgi teknolojileri dünyayı nasıl değiştiriyor?

Gittiğimiz her yerde, yazdığımız her şeyle, bilgi ve iletişim teknolojilerini kullanarak yaptığımız her işlemle “iz” bırakıyoruz…

iz = bilgi = pazarlama, satış, strateji, politika, güç, manipülasyon/yönetim, zenginlik, iktidar, buluş, …

Bu durumda “bilgi”yi kaybetme lüksü var mı?!

Bilgi ekonomisi

• Ekonomi: Kıt kaynakların tahsisi
• Bilgi ekonomisi: Bilginin üretim, dağıtım ve kullanımının bir ülkenin veya bölgenin ekonomik kalkınmasında temel güç olduğu ekonomik sistem.
• Bu sistemde, bilgi ve entelektüel sermaye geleneksel üretim faktörleri olan toprak, emek ve sermayeden daha önemli hale gelir.

Bilgi ekonomisi

• Bilgi ekonomisinin temel özellikleri:
• Bilgi ve entelektüel sermaye, ekonomik kalkınmanın ana itici gücüdür.
• Ekonomik faaliyetler bilgi-yoğun ve yüksek beceri gerektiren işlere dayanır.
• Teknoloji ve iletişim altyapısı önemli bir rol oynar.
• Eğitim ve araştırma yatırımları kritik önem taşır.
• Yaratıcılık ve yenilikçilik teşvik edilir.
• Getirdiği zorluklar:
• Gelir eşitsizliğinin artması
• İşsizlik
• Dijital uçurum
• Bilgi güvenliği ve mahremiyeti

Çözüm önerileriniz?

Bilgi profesyonellerinin rolü

• Bilgi erişim sistemlerini anlamak
• Sistem kullanıcılarının ihtiyaçlarını değerlendirebilmek
• Sistem mimarisini gerekli durumlarda revize edebilmek (ya da kullanıcı ihtiyaçlarına uygun şekilde tasarlayabilmek)
• Sistem performansını değerlendirebilmek, iyileştirme çalışmalarını planlayıp yürütebilmek

Yeni problemlere yeni çözümler

• Aşırı «yayın» artışı

​

• Bilgi patlaması

​

• Bilgi erişim sistemleri

​

• Semantik arama araçları

​

​

​

«information retrieval»

• Aşırı veri artışı

​

• «Big data»

​

• Veri analitiği

​

• Anlam/içgörü çıkarma (insight generation)

​

​

«knowledge discovery»

Sorunlar - Fırsatlar

Bilgi erişim? “Bilgi” keşfi?

Bilgi erişim (information retrieval):

• Bilgi patlaması, erişim sistemleri ve semantik arama araçları gibi çözümleri ortaya çıkardı.
• Hedef: Doğru bilgiyi bulmak ve kullanıcıya sunmak.

Bilgi keşfi (knowledge discovery):

• Veri madenciliği (data mining) ve makine öğrenmesi gibi teknikleri de içererek, büyük veri içinden anlamlı bilgiyi çıkarma sürecini kapsar.
• Büyük veri (big data), veri bilimi ve içgörü üretimi giderek daha önemli hale geldi.
• Hedef: Büyük veri içinden anlamlı bilgiyi çıkarmak ve analiz etmek.

Bilgi patlaması – 2000’lerin başı

• Her yıl sadece ABD’de yüz milyarlarca fotoğraf çekiliyor
• Milyarlarca röntgen filmi çekiliyor
• Günde yüz milyarlarca e-posta mesajı gönderiliyor
• Yazıcılardan yılda trilyonlarca sayfa çıktı alınıyor
• 2002’de dünyada üretilen yeni bilgi miktarı
• 5 Exabyte (5 x 1018 byte)
• 5 Exabyte’lık bilgi = 37,000 yeni Kongre Kütüphanesi!

= 50 milyardan fazla The Economist dergisinin içeriği

​

Bir Exabyte (EB) ne kadar büyük?

2 KB: Daktilo ile yazılmış bir sayfa

100 KB: Düşük çözünürlüklü bir fotoğraf

1 MB: Disket

2 MB: Yüksek çözünürlüklü bir fotoğraf

5 MB: Shakespeare’in tüm çalışmaları

10 MB: 1 dk.lık ses

100 MB: 1 m.lik raf dolusu kitap

500 MB: Bir CD-ROM

.

.

>5 Exabyte: İnsanlar tarafından geçmişten bugüne konuşulmuş tüm kelimeler!

Bilgi patlaması – Internet (2001)

• “Yüzey web”de yaklaşık 100 milyar belge var (1670 Terabyte)
• “Derin web”de 550 milyar belge var (91.857 Terabyte)

​

2005’te Google’ın 5 milyon terabaytlık belge içinden 170 terabaytını dizinlediği söyleniyor:

“Google 7 yıldır dizinleme yapıyor ve 5 milyon tb.lık belgenin tamamını dizinlemesi için 300 yıla ihtiyacı var. Ve bu ancak kimse webde hiçbir yeni içerik yaratmazsa mümkün olabilir…”

Kaynak: www.science.gov/communications/library/00-44-00-22-10-07.ppt

161 Exabayt ne kadar eder?

Dünyadan Güneşe kadar uzanan 12 raf kitap !

​

Kişi başına 6 ton kitap !

• Web kullanıcılarının %85’i ihtiyaç duydukları bilgiyi bulmak için arama motorlarını kullanıyor. Fakat neredeyse aynı oranda insan da aradıklarını bulamamanın en büyük sorunları olduğunu ifade ediyor.
• Arama yapanlar o gün için webe yeni aktarılan ~3000 sayfadan yalnızca birini görebiliyorlar.
• Arama motorları webdeki içeriğin yalnızca %4’üne ulaşabiliyor: ~19 TB içerik-1 Milyar tekil belge.
• 7500 TB’dan fazla içerik-550 Milyar tekil belgeye bildiğimiz arama araçları ile ulaşılamıyor (örn. Google, Yandex vb.)
• Çözüm: Bireyler bilgi gereksinimlerini karşılayabilmek için “semantik arama teknolojileri”ne ihtiyaç duyuyor.
• Yapay zeka destekli soru-cevap sistemleri/chatbotlar (AI-based question-answering systems/chatbots)

​

(2012)

Bilgi patlaması - 2020

• Büyük Veri (Big Data)
• 2020 itibariyle dijital evrendeki veri miktarının 44 zetabyte’a ulaşacağı tahmin ediliyordu!
• Bu verilerin %90’dan fazlasının son yıllarda üretilmiş olması bekleniyordu.
• 2025 itibariyle dünyada günde 463 exabyte veri üretiliyor olacağı tahmin ediliyordu!
• 212.765.957 adet DVD’ye eşdeğer!

​

2020 - …

• COVID-19 etkisi: Bilgi paylaşımında büyük bir artış yaşandı. Bu durum bilgi keşfetme ve erişim sistemleri ile araçlarının önemini daha da öne çıkardı.
• Yapay zekâ (Artificial intelligence - AI) ve büyük veri analitiği: Bu teknolojiler, bilgi arama ve keşfetmeyi daha etkili ve hızlı hale getirmeye başladı.
• Sesli arama ve chatbot'ların yaygınlaşması: Bilgi erişimde anahtar sözcükler yerine daha fazla «doğal dil» kullanılmasını ve arama sürecinin görece kolaylaşmasını sağladı.
• Yanlış bilginin yayılması: Bilgi erişimde güvenlik, gizlilik, doğrulanabilirliğin önemini artırdı. Bu durum, bilgi sistemlerinin güvenliğini ve kullanıcıların kişisel bilgilerinin korunmasını sağlamaya yönelik yeni teknolojilerin geliştirilmesine, doğrulama mekanizmalarının ortaya çıkmasına, çeşitli eleştirel okuryazarlık becerilerinin öneminin artmasına yol açtı.
• Artırılmış gerçeklik (Augmented reality – AR) ve sanal gerçeklik (Virtual reality - VR) teknolojileri (örn. Metaverse).
• Kuantum bilgisayarların gelişmesi: Büyük veri kümeleri çok daha hızlı bir şekilde işlenebilir hale geldi.
• Blok zincir (block chain) teknolojisi: Bilgi akışının daha güvenli ve şeffaf hale gelmesine etki edebilir, bilgi sistemlerinin merkeziyetsizleştirilmesine ve kullanıcıların bilgi üzerinde daha fazla kontrol sahibi olmalarına yardımcı olabilir.

​

Aşırı bilgi ve kullanıcı

• “Yangın hortumundan su içmeye çalışmak”!…
• Erişilemeyen bilgi kullanılamaz, kullanılamayan bilginin varlığı anlamsız.
• Bilgi erişim sorunu günümüzde zirve yapmış gibi görünse de tarihsel kökeni 1940’lara dayanıyor.
• Wells, “World Encyclopedia” (1936)
• Bush, “As we may think,” Atlantic Monthly, (1945)
• Memex (memory expansion)
• “Bilgi erişim” (Information retrieval - IR) teriminin ilk kez kullanımı (Calvin Mooers, 1952)
• Otomatik dizinleme – KWIC/KWOC (Luhn, 1958)
• Boole modeli (Lockheed, 1960’lar)
• Mantıksal model (Mooers, Cooper & Maron, Van Rijsbergen, 1960- )
• Olasılık modeli (Maron-Kuhns, 1960; Robertson-Jones, 1976; Robertson-Maron-Cooper, 1982; Croft, 1979 )
• Vektör uzayı modeli (Gerard Salton, 1961)
• İstatistiksel ağırlıklandırma (tf*idf, 1970’ler)
• Dil modelleri (Ponte-Croft, 1998)
• Performans ölçümleri
• Cranfield, Medlars, SMART, STAIRS, TREC, 1960- (Cleverdon, Lancaster, Salton, Blair-Maron, Harman)

“Bilgi erişim”in tanımı

• “leading the user to those documents that will be best enable him/her to satisfy his/her need for information” (Robertson, 1981)
• “the goal of an information retrieval system is for the user to obtain information from the knowledge resource which helps her/him in problem management” (Belkin, 1984)
• “information retrieval covers the problems relating to the effective storage, access and searching of information required by individuals” (Ingerwersen, 2002)

“Bilgi erişim”in entelektüel temelleri

• Sistem felsefesi
• Bilim felsefesi
• Dil felsefesi

​

Dil felsefesi

• Bilgi düzenleme ve bilgi erişim de dil kullanımının özel bir türü
• Dilbilimsel yapılar
• Söz dağarcığı (vocabulary)
• Anlambilim (semantics)
• Söz dizimi (syntax)
• Kataloglama, sınıflama, dizinleme

​

Sınıflama kuramı

Belgeleri tanımlamak mekanik bir süreç değil:

• Entelektüel dizinleme ya da otomatik dizinleme (“bağıntılı dizinleme”)
• Belli sözcüklerin varlığı/yokluğu
• İstatistiksel dizinleme
• Dildeki belirsizlik
• Tanımlar üzerinde anlaşma
• Terimlerin sınıflandırılması
• Sınıflama dile dayanıyor
• Dil belirsizlikler içeriyor
• Kavramlar üzerinde anlaşma sağlamak zor
• Domates “meyve” mi “sebze” mi?
• “Alternatif tıp” hangi konuya girer?
• Felsefe?
• Din?
• Sağlık ve tıp?

​

** Geçmişte, Webster sözlüğünde “domates” şöyle tanımlanıyor: “kırmızı ya da sarımtırak sulu bir meyve, sebze olarak kullanılır, bitki olarak yumuşak, kabuksuz bir meyvedir.”

Aslında teknik olarak o dönemde domates bir meyve (berry) olarak tanımlanıyor, ama 1893’te ABD Anayasa Mahkemesi domatesin sebze olduğuna karar veriyor. West Indies’ten domates ithal eden John Nix, sebze ithaline konulan %10’luk gümrük vergisini ödememek için dava açıyor. Nix domatesin meyve olduğunu savunuyor. Mahkeme ise domatesin meyve gibi tatlı olarak değil de sebze olarak tüketildiğini göz önünde bulundurarak domatesin sebze olduğuna hükmediyor. (Kaynak: Denise Grady, “Best Bite of Summer”, Self 19(7): 124-125, July 1997’den aktaran: Louis Rosenfeld and Peter Norville, Information architecture for the World Wide Web. Sebastopol, CA: O’Reilly, 1998.)

​

** ABD Anayasa Mahkemesi’nin yorumu: “Bir sözcüğün anlamını kullanım belirler.”

Dizin ve dizinleme

• 4000 yıldan fazla bir zamandır insanoğlu bilgiyi düzenleme derdinde.
• Neden?
• Daha sonradan erişmek ve kullanabilmek için
• En tipik örnek?
• Bir kitabın içindekiler sayfası
• Zaman içinde üretilen bilgi miktarı sınırlı sayıda kitabın çok ötesine geçecek kadar arttı, format olarak çeşitlendi ve depolanan/biriktirilen/yığılan bilgiye daha hızlı ulaşmak için daha özel veri yapıları inşa etme zorunluluğu ortaya çıktı.
• Bu yapıların en eski ve bilinen örneklerinden biri de indeks/dizinler.

Bilgi erişim ve dizinleme..

Yüzyıllar boyunca dizinler otomatik sistemler yerine insan eliyle üretildi.

• Dizinlemede insan faktörü
• Metin/kaynak içindeki «önemli» sözcük ve kavramların belirlenmesi
• Hiyerarşik kategorizasyon/düzenleme
• Kavramsal hiyerarşiye nasıl karar verilecek?: “Domates meyve mi sebze mi?”
• Sınıflama sistemleri / ontolojiler oluşturma
• Thesaurus
• …
• Otomatik dizinleme
• «Makine öğrenimi» (machine-learning), «Yapay zekâ» (artificial intelligence), ...

​

..Bilgi erişim ve dizinleme

• Dizin; depolanan bilgi ya da belgelerle ilgili olacak, onları en hızlı erişim için tanımlayabilecek biçimde seçilmiş sözcük ya da kavramlar listesi.
• Temel amaç, bilgiye daha hızlı ulaşmak.
• Hangi türde olursa olsun dizinler tüm modern bilgi erişim sistemlerinin temelini oluşturur.
• Sistemdeki “sorgu işleme” (query processing) sürecinin hızlandırılmasını ve veriye daha hızlı erişmeyi sağlarlar.

​

Bilgi erişim sorununun türleri

• Günümüzde modern bilgisayar sistemleri çok geniş çaplı dizinleri otomatik olarak üretmeye imkân tanıyor.
• Otomatik dizinler “bilgi erişim sorunu”na yeni bir bakış açısı getiriyor:
• Bilgisayar odaklı bilgi erişim sorunları
• İnsan odaklı bilgi erişim sorunları

​

Bilgisayar odaklı bilgi erişim sorunu..

• Otomatik üretilen dizinlerin etkinliği (kelimelerin geçiş sıklığı, kullanıcı geri bildiriminin dizin terimlerinin ağırlıklandırılmasına etkisi, bu bilgilerin nasıl elde edilip derleneceği, sistem tasarımı ..)
• Kullanıcı sorgularını (user queries) en doğru şekilde “anlama” ve işleme (processing)
• “Eylül meselesi” => romantik film mi? 12 Eylül olayları mı? Başka bir şey?

​

..Bilgisayar odaklı bilgi erişim sorunu

• Otomatik üretilen dizinlerin etkinliği (kelimelerin geçiş sıklığı, kullanıcı geri bildiriminin dizin terimlerinin ağırlıklandırılmasına etkisi, bu bilgilerin nasıl elde edilip derleneceği, sistem tasarımı ..)
• Kullanıcı sorgularını (user queries) en doğru şekilde “anlama” ve işleme (processing)
• “Eylül meselesi” => romantik film mi? 12 Eylül olayları mı? Başka bir şey?
• Sıralama algoritmaları (ranking algorithms) geliştirerek en etkin sonuç listesini getirme
• Etkin sıralama algoritmalarının yararı?
• Sonuç listesinin niteliğini artırıyor.

​

İnsan odaklı bilgi erişim sorunu

• Kullanıcıların bilgi (arama) davranışlarındaki (information behaviour) çeşitlilik
• Farklı tür kullanıcıların bilgi ihtiyaçlarını anlamadaki zorluklar
• “bunu mu demek istediniz?”

​

​

​

​

• Mümkün olduğunca “doğal dil”e yakın ve kullanıcı algısına uygun, “öğrenebilen” sistemler geliştirebilme

​

Bilgi erişimin temel ikilemi

• “Sözlük” kelimesinin anlamını bilmeyen bir kişinin içinde bulunduğu durum.
• “Hakkında bilgi bulmak için bilmediğin bir şeyi tanımlama gereği” (Hjerrpe)

Bilgi erişim süreci

Bilgi erişim süreci

Yardımcı kaynaklar

Bush, Vannevar (1945). "As We May Think." Atlantic Monthly 176 (July 1945) pp. 101-108. (Tam metin)

Wells, H.G. (1936). “The Idea of a World Encyclopedia.” Nature, 138(3500): 917-24. (28 November 1936). (Tam metin)

Baeza-Yates, R. and Ribeiro-Neto, B. (1999). Modern Information Retrieval. (Tam metin) (1. Introduction, p. 1-18).

Tonta, Y., Bitirim, Y. ve Sever, H. (2002). Türkçe Arama Motorlarında Performans Değerlendirme. (Tam metin)

Manning, C.D., Raghavan, P. and Schütze, H. (2009). Introduction to Information Retrieval. (Tam metin)

Kavramlar hakkında tanımlayıcı bilgiler ve videolar için:

http://bilgisayarkavramlari.com

Bilgisayar Kavramları Kanal Tanıtımı

​

Slayt içlernde kaynaklara yapılan göndermelere de lütfen dikkat edin.