1.6 Calchfaen
1. Beth yw calchfaen?
2. O ble rydyn ni'n cael calchfaen?
3. Pam, yn eich barn chi, mae calchfaen yn ddeunydd pwysig?
Meddyliwch am y cwestiynau hyn er mwyn i chi ddechrau ar y pwnc hwn:
Mae calchfaen - sy’n graig waddodol - yn adnodd gwerthfawr o gramen y Ddaear. Mae`n cynnwys calsiwm carbonad yn bennaf.
Rydyn ni’n ei gael drwy chwarela; mae ffrwydron yn cael eu defnyddio i chwythu'r tir fel y gellir tynnu'r graig.
Mae calchfaen yn ddeunydd crai pwysig iawn, yn enwedig yn y diwydiant adeiladu.
Calchfaen
Mae calchfaen yn cynnwys Calsiwn carbonad yn bennaf. Defnyddiwch y tabl
ionau cyffredin a`r tabl cyfnodol i ateb y cwestiynau isod
a) Pa ionau sydd yn bresennol mewn calsiwm carbonad? ...........................................................
b) Beth yw fformiwla gemegol calsiwm carbonad?.......................................................................
c) Beth yw Mr calsiwm carbonad? ......................................................................................
ch) Beth yw canran yn ôl mas o ocsigen mewn calsiwm carbonad?
Ca2+ a CO32-
CaCO3
40 + 12 + (16x3) = 100
% Ocsigen mewn Calsiwm Carbonad = 16x3 x 100 100 = 48 %
Rhestrwch isod ddefnyddiau allweddol calchfaen.
Mae’r rhan fwyaf o galchfaen yn dod o ganlyniad i chwarela, gan chwythu’r graig allan o’r ddaear mewn pyllau enfawr.
Manteision Chwarela | Anfanteision Chwarela |
| |
Cynhyrchu deunyddiau adeiladu |
|
| Llygredd sŵn o ffrwydradau |
| Creu llwch |
Creu swyddi lleol
Dinistrio cynefinoedd
System ffyrdd lleol da
Cefnogi`r economi lleol
Mwy o draffig o loriau
3
Dinistro cynefinoedd
Llygredd swn a llwch
12 + 35 + 32 + 6 + 12 = 97
100 - 97
Datblygu y tirwedd wedi i chwarela orffen e.e cwrs golff
Defnyddio trenau yn lle loriau
Ffrwydro ar amseroedd penodol sydd wedi eu cytuno
Rhoi terfyn ar faint y chwarel
Swyddi lleol
Economi i`r ardal lleol
Calchfaen ar gyfer adeiladu
Ffyrdd gwell
Beth yw defnydd dŵr calch?
Profi am y nwy carbon deuocsid
calchfaen
Ca(OH)2
Calsiwm hydrocsid
Coch lliw bricsen
Carbon Deuocsid
Troi dwr calch yn llaethog
Calch brwd
Solid yn ehangu/malu (1)
Anwedd gweladwy`n cael ei rhyddhau
CaO
H2O
Ca(OH)2
Tasg Asesu
Ateb Myfyriwr
Defnyddiwch y cynllun marcio a`r cynnwys dangosol i ddyrfanu lefel a marc ar gyfer yr ateb hwn
Asesu Ateb Myfyriwr
Disgrifyddion lefel | Marciau |
Lefel 3: Mae`r myfyriwr yn rhoi disgrifiad manwl gywir a chlir o`r dulliau a`r arsylwadau gan nodi y ddau hafaliad symbol cytbwys. Mae`n cael ei gyflwyno`n rhesymegol | 5-6 |
Lefel 2: Mae`r ymgeisydd yn nodi rhywfaint o fanylion am ddulliau ac arsylwadau ac mae peth ymgais i lunio hafaliadau symbol. Mae`r disgrifiad yn glir a rhesymegol ar y y cyfan. | 3-4 |
Lefel 1:Mae`r myfywrwr yn rhoi disgrifiad sydd ddim wedi`i drefnu`n rhesymegol. Mae rhywfaint o fanylion am ddull neu arsylwadau ac mae cynnig ar hafaliadau geiriau | 1-2 |
Dim cynnwys perthnasol | 0 |
Cynnwys dangosol: | |
Amseru`r amser mae`n ei gymeryd i`r dwr calch droi`n llaethog
Ni fydd y dwr calch yn troi`n llaethog gan nad oes carbon deuocsid yn cael ei greu
CaO
CO2
Un tebygrwydd - mae`r ddau yn rhyddhau siwgod o`r nwy carbon deuocsid
Un gwahaniaeth - mae copr ocisd yn newid lliw trafod calsiwm carbonad yn aros yr un lliw
CaCO3
Ni fyddai unrhyw newid i`w weld wrth wresogi sodiwm carbonad. Mae`r metel sodiwm yn fwy sefydlog na`r ddau garbonad arall ac felly ni fydd yn dadelfennu yn thermol.
1.9 x 100% = 95%
2.0
16
15+ 17
2 ( mae 25 yn afreolaidd)
Calsiwm Carbonad
Sinc Carbonad
Copr Carbonad
Mae carbonadau mwy sefydlog yn cymryd mwy o amser i ddadelfennu
Po fwyaf adweithiol yw`r metel, y mwyaf sefydlog yw`r carbonad
CuO
CO2
63.5 + 12 + (16x3)
123.5