Waskitha Basa lan Sastra Jawa
Kanggo SMA/MA KELAS X
BAB 3
GEGURITAN
sumber:shutterstock.com
Tujuan Pembelajaran
Profil Pelajar Pancasila
Ancang-ancang
Geguritan Gagrag Lawas
Geguritan Gagrag Anyar
Paugeran geguritan gagrag lawas
Cacahing gatrane ora tartamtu.
Saben gatrane guru wilangan lan guru lagune padha.
Lumrahe diwiwiti sun gegurit
2. Geguritan Gagrag Anyar : geguritan kang ora nganggo paugeran tartamtu.
Titikan geguritan gagrag anyar
Mentes
Mardika
Endah
3. Purwakanthi
Purwakanthi Guru Swara
Yaiku sing duweni swara kang padha ing pungkasane tembung.
Tuladha : Sapa jujur, bakal luhur
a
Purwakanthi Guru Sastra
Yaiku sing padha tulisane/aksarane ing saben wiwitan wanda.
Tuladha : Titi, Titis, Tatas, lan Trengginas.
b
Purwakanthi Guru Basa
Yaiku ngemot tetembungan kang dibaleni maneh jroning ukara.
Tuladha : Raja putra, putra daleme Ngastina.
c
4. Lelewaning Basa: kaendahan tembung lan ukara kang digunakake dening panganggit.
a
b
c
d
e
f
g
Asimilasi : sudaning pakecapan.
Tuladha : aneng = ana + ing
Metafora : unen-unen nganggo pepindhan.
Tuladha : R. Setyaki dadi Praja Dwarawati.
Alegori : metafora kang ditulis ukara dawa banget.
Tuladha : Gesangipun manungsa menika palwa umpaminipun.
Personifikasi : pepindhan jalma.
Tuladha : Langit uga melu nangis.
Metonimia : lira-liruning jeneng.
Tuladha : Le, aku tukokna odol.
Hiperbola : pepindhan sing kliwat/keladuk.
Tuladha : Swarane kaya bledheg.
Eufemisme : Unen-unen sing surasane luwih alus.
Tuladha : Dadi manten = nambut silaning akrami.
h
i
j
k
l
m
n
Ironi : unen-unen kang nyritakake kosok balen.
Tuladha : Sregep tenan jam 8 lagi tangi.
Onomatope : tembung kang mratelake jeneng saka unine.
Tuladha : Bedhug saka uni dhug-dhug
Epentesis : muwuhi aksara ing sajroning tembung.
Tuladha : Amarta = Ngamarta
Metatesis : lira-liruning panganggoning aksara ing tembung.
Tuladha : Arca = reca
Klimaks : dhapukaning tembung mratelake saya suwe banget.
Tuladha : Apa maneh lara, mati daklabuhi
Antiklimaks : dhapukaning tembung mratelake saya ora banget.
Tuladha : Apa meneh satus, serupiah wae aku ora duwe.
Antitesis : unen-unen kang mujudake surasane kosok balen.
Tuladha : Rina wengi aku ndongakake kowe
5. Tembung Entar
Yaiku tembung silihan, ora kena ditegesi sawantahe wae. Ngangsu kawruh = golek ngelmu
6. Tembung Garba
Yaiku tembung loro kagandheng dadi siji kanggo nyuda wandane. Nara + indra = Narendra
7. Tembung Plutan
Yaiku tembung kang dirangkep wandane, supaya suda wandane. sarana = srana
8. Imaji
Yaiku efek saka rakitaning tembung ing geguritan karo pancadriya manungsa.
Saka kadohan keprungu swara kumriciking banyu.
9. Gancaran
Cara gawe gancaran :
Kudu maca geguritan kanthi tumemen
1
Negesi tembung sing dianggep angel nganggo Bausastra Jawa
2
Negesi tembung kang ngemu pepindhan
3
Geguritan ditulis maneh kanthi ditambahi jejer lan wasesa
4
Materi Pembelajaran Geguritan
A. Maca Teks Wacana kanthi Tumemen
B. Tegese Tembung lan Dhudhah Isi Wacan
C. Nulis Geguritan kanthi Trep
D. Nyuguhake Tulisan Teks Wacana ing Medhia Cithak lan Digital
A. Maca Teks Wacana kanthi Tumemen
Para siswa maca geguritan kanthi irah-irahan “Pewayangan“ lumantar kagiyatan bebarengan. Ing ngisor iki cuplikan geguritan “Pewayangan“ .
Pewayangan
Ing suwalike kelir putih
Sang dhalang sila linggih
Kasunaran cahya remeng alon
Asta loro mayangke paraga sarwa singlon
Salathine sumwur crita kebak pasemon
Kabeh manut manut dhawuhe aring-aring
Kawicaksanan tanpa pamrih
B. Tegese Tembung lan Dhudhah Isi Wacan
Bab kang dirembug siswa karo kanca-kancane sakelompok yaiku :
C. Nulis Geguritan kanthi Trep
1
2
3
4
Nemtokake
Tema
Nemtokake
Ancase
Nggawe
Cengkorongan
Ngrembagake
Geguritan
5
Nulis
Geguritan
D. Nyuguhake Tulisan Teks Wacana ing Medhia Cithak lan Digital
Geguritan bisa diwaca kanthi nggatekake bab ing ngisor iki.
1
2
3
4
Wicara
Wiraga
Wirasa
Wirama