​

​

​

​

​

​

CHIKITSA OF VATARAKTA

​

• CHIKITSA SUTRA

​

विरेच्यः स्नेहयित्वाऽऽदौ स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः ।

रूक्षैर्वा मृदुभिः शस्तमसकृद्वस्तिकर्म च

( Ch. Chi. 29)

​

विरेच्यः स्नेहयित्वा तु स्नेहयुक्तेविरेचनैः

( AH. Chi -22)

​

​

Raktamokshana in Vatarakta

रक्तमार्ग निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः

निविश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरेदसून्

तत्र मुञ्चेदसक् शृङ्गजलौकः सूच्यलाबुभिः ।

प्रच्छनैर्वा सिराभिर्वा यथादोषं यथाबलम् ।।

( Ch. Chi-29 )

​

In case of,

रुग्दाहशूलतोदा – जलौक

सुप्तिकण्डूचिमिचिमायनात् – शृङ्गै

देशाद्देशं व्रजत् (स्थानान्तरप्रसरणशीलम् )स्त्राव्यं सिराभिः प्रच्छनेन वा।

​

1

रक्तप्रबलेऽप्येवं बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्

( As. Chi-24 )

​

वातशोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत् ।

अल्पाल्पं पालयन् वायुं यथादोषं यथाबलम् |

AH.Chi.22/1

Contraindication

अङ्गग्लानौ न तु स्त्राव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत् ।।

(Ch. Chi-29 )

​

अङ्गग्लानी तु न स्वाव्यं रूक्षे वातोत्तरे च यत् ॥

गम्भीरं श्वयथुं स्तम्भं कम्पं स्नायुसिरामयान्।

ग्लानिमन्यांश्च वातोत्थान् कुर्याद्वायुस्क्क्षयात् ।।

AH.Chi.22

​

तत्र, आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणाद्दुष्टशोणितमसकृदल्पाल्पमव-सिञ्चेद्वातकोपभयात्

( Su. Chi-5 )

रक्तप्रबलेऽप्येवं, बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्,

( Su. Chi-5 )

​

तत्र पाददाहपादहर्षचिप्पविसर्पवातशोणितवातकण्टकविचर्चिकापाददारी प्रभृतिषु क्षिप्रमर्पण उपरिष्ठाद् ह्यङ्गुले व्रीहिमुखेन सिरां विध्येत्

( Su. Sha-8 )

​

Vamana in Vatarakta

​

वमनं मृदु नात्यर्थं स्नेहसेकौ विलङ्घनम् ।

कोष्णा लेपाश्च शस्यन्ते वातरक्ते कफोत्तरे

( Ch. Chi-29 )

​

According to Bhavaprakasha ( Bha. 29/720) ....Repeated Vamana with Mridu Aushadha in Kaphapradhana

​

यथार्हस्नेहपीतं च वामितं मृदु रूक्षयेत्||A.H.Chi.22/15

​

Virechana in Vatarakta

In Gambheera, Pitta pradhana and Rakta Pradhana Vatarakta, Mrudu Virechana is indicated according to roga and rogi bala.

​

स्नेहयुक्तैर्विरेचनैः| रूक्षैर्वा मृदुभिः

​

Snigdha virechana dravyas should be advised to the patient with ruksha sharira. Similarly Ruksha Mridu Virechana dravyas should be advised to the patients having Snigdha Sharira.

​

​

​

धारोष्णं मूत्रयुक्तं वा क्षीरं दोषानुलोमनम्

पिबेद्वा सत्रिवृच्चूर्णं पित्तरक्तावृतानिलः ।

क्षीरेणैरण्डतैलं वा प्रयोगेण पिबेन्नरः ।

बहुदोषो विरेकार्थं जीर्णे क्षीरौदनाशनः ।।

कषायमभयानां वा घृतभृष्टं पिबेन्नरः ।

क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णं द्राक्षारसेन वा ।

​

​

काश्मर्यं त्रिवृतां द्राक्षां त्रिफलां सपरूषकाम् ।

शृतं पिबेद्विरेकाय लवणक्षौद्रसंयुतम् ।।

त्रिफलायाः कषायं वा पिबेत् क्षौद्रेण संयुतम् ।

धात्रीहरिद्रामुस्तानां कषायं वा कफाधिकः ।।

योगैश्च कल्पविहितैरसकृत्तं विरेचयेत् ।

मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैर्ज्ञात्वा वातं मलावृतम्

( Ch. Chi-29)

Pitta vatarakta Chikitsa ( AH. Chi-22 )

क्षीरेणैरण्डतैलं च प्रयोगेण पिवेन्नरः ।

बहुदोषो विरेकार्थ जीर्णे क्षीरौदनाशनः ।।

​

​

​

कषायमभयानां वा पाययेद्धृतभर्जितम् ।

क्षीरानुपानं त्रिवृताचूर्णं द्राक्षारसेन वा ॥

• If Excessive Pain- Ksheera with Erandataila (B.P. 29/70)
• Mutra samyukta Ksheera or Trivrut Choorna- Pitta–Rakta Dominant (B.P. 29/72)
• Tikta Aushada Siddha Snehapana after that frequent purgation should be given (B.P. 29/72)

​

• Pitta having the ashrayi ashraya bhava with Rakta and so virechana acts here.

​

• Virechana Dravya properties that due to their Vyavayi, Vikasi, Sukshma Guna, reaches to the micro channels and by virtue of its Ushna, Tikshna Guna it scrapes out and liquefies morbid Mala and compact Doshas.

​

• In this way, Virechana Drugs brings Shakhagata Mala to Koshtha and consequently expels out form the body.

​

Basti in Vatarakta

​

निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरवस्तिभिः ।

न हि बस्तिसमं किंचिद्वातरक्तचिकित्सितम् ॥

बस्तिवंक्षणपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु

उदावर्ते च शस्यन्ते निरूहाः सानुवासनाः

( Ch. Chi-29 )

​

निर्हरेद्वा मलं तस्य सघृतैः क्षीरबस्तिभिः ।

न हि बस्तिसमं किञ्चिद्वातरक्तचिकित्सितम् ॥

विशेषात्पायुपार्श्वोरुपर्वास्थिजठरार्तिषु

( AH. Chi-22 )

Panigata vatarakta

Urdhwagata dosha – Kapha pitta anubandha : Vamana virechana

Padagata vatarakta

Adhogata dosha – Vatanubandha : Asthapana poorvaka anuvasana

​

Basti is considered as the main treatment in Vatarakta.

Vasti is considered as Agrya Oushada for Vata. Sneha used in Basti helps in proper Gati of Vata brings Gatra Mardavata and removes Srotorodha.

Basti with Ksheera and Ghrita

When Asthi is involved, Basti with tikta dravya siddha ksheera or sarpi is given.

​

• Doshas lodged in Asthi Dhatu are not so easily removed because of the reasons as Asthi is the Gambheera Dhatu and among the three Rogamargas, Asthi is included under Madhyama Rogamarga which is difficult to treat.
• Basti Chikitsa given is the specific Chikitsa in treating Asthi related diseases. Tikta Dravya Sadhita Ksheera Basti is specially indicated in Asthikshayaja Vikara.

​

अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि मेषजम् ।

बस्तयः क्षीरसपींषि तिक्तकोपहितानि च ॥

( Ch. Su-28 )

Tiktaka ksheera basti

• Ksheera

The decoction made in Ksheera which have Madhura and Snigdha properties helps to control Vata Dosha and does Pitta Shamana.

​

• Tikta rasa

Increase the Dhatvagni -- nutrition to all the Dhatus .

Tikta Rasa has Vayu and Akasha Mahabhuta in dominance. Hence it has got affinity towards the body elements like Asthi

Tikta Rasa also possess Deepana, Pachana, Lekhana and Rochana properties. Tikta Rasa is also has got Jwaraghna and Daha Prashamana properties that it may act as anti-inflammatory agent and can reduce the pain and swelling of the joints.

​

​

• Ghrita

​

Ghrita has the properties of Sanskarasya Anuvartana precipitating bioavailability of other drugs and is Vatashamaka, Madhura, Sheeta Virya. Thus, it pacifies Vata and Pitta improves the Dhatu Upachaya (metabolism of the tissue) and acts as a rejuvenator of the body.

​

​

​

​

यष्टयाह्वयस्याष्टपलेन सिद्धं पयः शताह्वाफलपिप्पलीभिः ।

युक्तं ससर्पिर्मधु वातरक्तवैस्वर्यवीसर्पहितो निरूहः ।।

( Ch. Siddhi-3 )

Satahva

Rasa – Katu tikta

Guna – Laghu

Veerya- Usna

Vipaka- Katu

Vata kapha hara

1

​

​

​

हषुषार्धकुडवो द्विगुणार्धक्षुण्णयवः क्षीरोदकसिद्धः क्षीरशेषो मधुघृत- तैललवणयुक्तः सर्वाङ्गविस्तवातरक्तसक्तविण्मूत्रस्त्रीखेदितहितो वातहरो बुद्धिमेधाग्निबलजनन

( Ch. Siddhi-12 )

Hapusha

Rasa- Katu tikta

Guna- Laghu ruksha

Veerya – Usna

Vipaka- Katu

Vata kapha shamaka

2

Manjishtadhi ksheerbasti

मञ्जिष्ठा त्रिफला तिक्ता वचा दारु निशामृता

निम्बश्चैषां कृतः क्वाथो वातरक्तविनाशन

​

गुल्मातिसारोदावर्तस्तम्भसङ्कचितादिषु

सर्वाङ्गैकाङ्गरोगेषु रोगेष्वेवंविधेषु च

थास्वैरौषधैः सिद्धान् बस्तीन् दद्याद्विचक्षणः ।

पूर्वोक्तेन विधानेन कुर्वन् योगान् पृथग्विधान्

बलागुलूच्यादि तैलम्

बलागुडूचीसुरपादपानां क्वाथे पचेत्तैलमिमैश्च कल्कैः । जटामयाचन्दनकुन्दुरूष्कनताश्वगन्धासरलैस्सरास्नैः ॥

एतत्सदाहं सरुजं सशोफं रक्तानुगं वातगदं निहन्ति ।

( Sahasrayoga )

Guduchi –

Rasa : Kashaya, Tikta

Veerya : Usna

Guna : Laghu

Tridoshahara

Antipyretic, Antispasmodic, Antiinflammatory, Anti allergic

​

बलाकषायकल्काभ्यां तैलं क्षीरसमं पचेत्।

सहस्वं शतवारं वा वातासृग्वातरोगनुत् ।।

रसायनमिदं श्रेष्ठमिन्द्रियाणां प्रसादनम्।

जीवनं बृंहणं स्वयं शुक्रासृग्दोषनाशनम् ।।

इति सहस्वपार्क शतपार्क वा बलातैलम् ।

( Ch. Chi-29 )

Madhuka taila

​

शतेन यष्टिमधुकात् साध्यं दशगुणं पयः ।

तस्मिंस्तैले चतुर्द्रोणे मधुकस्य पलेन तु ।

( Ch. Chi-29 )

Yashtimadhu

Rasa- Madhura

Guna- Guru snigdha

Veerya- Sheeta

Vipaka- Madura

Vata pitta hara

Anti viral, Anti pyretic, Anti oxident

​

समधूच्छिष्टमाञ्जिष्ठं ससर्जरससारिवम्।

पिण्डतैलं तदभ्यङ्गाद्वातरक्तरुजापहम्।

इति पिण्डतैलम् ।

Bala gritha

​

बलामतिबलांमेदामात्मगुप्तां शतावरीम्।

घृतं चतुर्गुणक्षीर तैः सिद्धं वातरक्तनुत्

हत्याण्डुरोगवीसर्पकामलाज्वरनाशन

Sthiradya ghrita

​

स्थिरा श्वदंष्ट्रा बृहती सारिवा सशतावरी ।

काश्मर्याण्यात्मगुप्ता च वृश्चीरो द्वे बले तथा ।।

एषां क्वाथे चतुःक्षीरं पृथक् तैलं पृथग्घृतम्। मेदाशतावरीयष्टिजीवन्तीजीवकर्षभैः

पक्त्वा मात्रा ततः क्षीरत्रिगुणाऽध्यर्धशर्करा ।

खजेन मथिता पेया वातरक्ते त्रिदोषजे ।