1 of 33

10. SINIF �EDEBİYAT�DERS NOTLARI �

Kaynak:derskonum.com Hazırlayan:Mustafa Şahin

Kaynak:derskonum.com

2 of 33

1. ÜNİTE: GİRİŞ

  • Ünite İçeriği

�1. EDEBİYAT-TARİH--DİN İLİŞKİSİ

A-EDEBİYAT-TARİH İLİŞKİSİ� B-DİN-EDEBİYAT İLİŞKİSİ

�2. TÜRK EDEBİYATI TARİHİNİN DEVİRLERE AYRILMASI

�3. TÜRKÇENİN TARİHÎ GELİŞİMİ

​

​

3 of 33

1. EDEBİYATIN TARİH VE DİN İLE İLİŞKİSİ

  • A-EDEBİYAT-TARİH İLİŞKİSİ
  • Edebiyat Nedir ?
  • Edebiyat için bir çok tanım yapmak mümkün. En uygun tanımlar şüphesiz şunlardır : Malzemesi dil olan güzel sanat etkinliğidir. Duygu, düşünce ve hayallerin dil aracılığı ile estetik bir biçimde ifade edilmesi ile oluşan fonetik/işitsel sanattır.

​

  • Tarih Nedir?
  • Yaşanmış olay ve olguları üzerinden belirli bir zaman geçtikten sonra inceleyen, sebep-sonuç ilişkisi çerçevesinde irdeleyen bilim dalıdır.

​

4 of 33

Uygarlık Tarihi Nedir ?

Bir topluluğun uygarlığının bütün yönleri ile geçmişinden günümüze kadar olan seyri. (seyrini inceleyen bilim dalı)

Edebiyat tarihi, medeniyet tarihinin en önemli kısmıdır. Bir milletin uzun asırlar esnasında geçirdiği fikrî ve hissî gelişmeyi belirten bütün kalem ürünlerini inceleme ile onun manevi hayatını, gerçekte olduğu gibi tasvire çalışır.

​

5 of 33

Edebiyat tarihi, edebî eserlerle o eserleri yaratanları sosyal çevresi ile beraber inceler.

​

Edebiyat tarihi, bir milletin coğrafi çevresini, din, hukuk, ahlâk, iktisat, güzel sanatlar gibi kurumlarını ve siyasi hayatını genel yapısıyla gösteren medeniyet tarihinin ya da genel ve yaygın anlamıyla “tarih”in çerçevesi içinde incelenmelidir.

 

​

6 of 33

7 of 33

  • B-DİN-EDEBİYAT İLİŞKİSİ
  • Din;insanların doğaüstü güçlere, kutsal saydıkları türlü varlıklara, tanrılara ya da Tanrı’ya inanma, tapınma biçiminde katıldıkları gizemsel olgu.
  • ​
  • Edebiyat, bir dönemin, bir toplumun hissiyatını, inançlarını, irfanını, bilgilerini,algılarını, kavrayışını ve estetik dünyasını yansıtan kayna konumundadır.Dolayısı ile dini sistemin bütün etkilerini ele almaktadır.

​

8 of 33

  • Dinî hayat, edebî dönemleri belirleyen etkenlerden biridir. Edebiyatın dinî hayata, dinî hayatın da edebiyata ve dile etkisi vardır
  • ​
  • .Din,kendine özgü terminolojisi ile hem özde hem de şekilde (içerik ve dil açısından) edebiyatı etkilemiştir. Örneğin;İslamiyet'i kabul eden Türkler edebi eserlerinde bu yeni din ile ilgili bir çok kavrama yer vermişlerdir. Arap ve İran edebiyatından alınan yeni nazım biçimleri kullanılmıştır. Dörtlük nazım biriminin yanında beyit; hece ölçüsünün yanında aruz ölçüsü de şiirlerde görülmeye başlanmıştır. İlerleyen zamanda İslamiyet etkisi ile Arapça daha da ön plana çıkmış hatta uzun süre medeniyet dili olarak kullanılmıştır.

​

  • Din, dil ile varlığını ve ilkelerini ifade ederek bireye ve topluma ulaşır. Edebiyatı araç olarak kullanır ve bu sayede estetik söylemlerle ilgi çekici hale gelir. Edebiyat ise bireyin ortaya koyduğu bir sanat dalı olduğu için bireyin ve toplumun düşüncesini, kültürünü, dilini, inançlarını yansıtır. Kısaca dini unsurları içerir.

​

9 of 33

10 of 33

2- Türk Edebiyatının Dönemlere Ayrılmasında Etkili Olan Ölçütler:

  • Dil anlayışı
  • Lehçe ve şive farklılıkları
  • Kültürel farklılaşma
  • Dinî hayat
  • Sanat anlayışı
  • Coğrafi değişim

​

11 of 33

12 of 33

A-İSLAMİYETTEN ÖNCEKİ TÜRK EDEBİYATI

  • İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, başlangıcı kestirilemeyen çok eski bir tarihten başlayarak 11. yüzyıla kadar sürer.

​

  • Kronolojik sıraya göre varlığı belgelerle kanıtlanan ilk ve en eski dönem, İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı önemidir.

​

  • İslamiyet’ten önceki Türk edebiyatını genel olarak iki ana başlık altında inceleyebiliriz:

​

13 of 33

1. Sözlü Edebiyat

  • Sözlü edebiyat, yazı öncesinde, insanın duygu ve düşüncelerini, beden dili ve müzikle ortaya koyduğu dil ürünleridir

​

  • Sözlü Edebiyat Özellikleri
  • İlk ürünler yuğ-şölen-sığır denilen törenlerde doğmuştur.
  • Daha çok aşk, doğa ve ölüm temasının işlendiği bu ürünler dini törenlerden doğmuştur.
  • Sözlü ürünler milli çalgımız olan kopuz eşliğinde söylenen şiirlerdir.
  • Milli ölçümüz olan hece ölçüsüyle yazılmışlardır.
  • Nazım birimi dörtlük olup dizelerde genellikle yarım uyak kullanılmıştır.
  • Öz Türkçe kullanılmış, yabancı dillerden alınan sözcük sayısı sınırlıdır.
  • Ürünlerin tamamı anonimdir.

​

14 of 33

  • Sözlü Edebiyat Dönemindeki Ürünler
  • *Sav
  • *Sagu
  • *Koşuk
  • *Destan

​

15 of 33

Sözlü Edebiyat Dönemine Örnekler

Alp Er Tonga öldi mü

İsiz ajun kaldı mu

Ödlek öçin aldı mu

Emdi yürek yırtılur

(SAGU)

 

Kanıg kan bile yumas.

(SAV)

 

Yüknüp manga imledi

Közüm yaşın yamladı

Bağrım başın emledi

Elkin bolup ol keçer

(Koşuk)

​

16 of 33

2. Yazılı Edebiyat

  • Türkler arasında yazının kullanılmaya başlamasıyla ortaya çıkan döneme "yazılı edebiyat dönemi " denmiştir, Türk edebiyatının bilinen ilk yazılı metinleri, Orhun Anıtları(Göktürk Kitabeleri) dir.
  • Günümüzden 1200 yıl önce oluşturulan bu yazıtlar
  • 1. Bilge Tonyukuk,
  • 2.Kül Tiğin,
  • 3. Bilge Kağan Yazıtı olmak üzere üç ana yazıttan oluşur.

17 of 33

  • Bu kitabeler Türk tarihindeki ilk siyasetname örneğidir.
  • Türk edebiyatının ilk yazılı  ürünleridir.
  • Günümüzün birçok sözcüğü, ilk haliyle bu yapıtlardadır.
  • Bu yazıtlar, Türk tarihine ışık tutan en önemli belgelerdir.
  • İçinde “Türk” kelimesinin geçtiği ilk metindir.
  • 38 harften oluşan Göktürk alfabesi ile yazılmıştır.
  • Günümüzde Kuzey Doğu Moğolistan’da bulunur.

​

18 of 33

  • İsveçli tutsak subay Strahlenberg, 1721 yılında keşfetmiştir.
  • Kitabelerin yazarı Yolluğ Tigin’dir. Türk” adının geçtiği ilk yazılı belge ve Türk edebiyatının ilk yazılı örnekleri olan Göktürk abidelerindeki yazılar 1893 yılında Prof. Thomsen ve Radloff tarafından okunmuştur.
  • Orhun Yazıtları’na bu abidelerin sonsuzluğa kadar kalması temennisi ile “Bengü Taşlar” denmiştir.

​

19 of 33

Uygur Metinleri

  • Uygur hanlıklarından kalma eserlerdir. Daha çok Buda ve Mani dininin esaslarını anlatan metinlerdir. Bunlar Turfan yöresinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır.

​

  • Kalyanamkara Papamkara,
  • Altun Yaruk, 
  • Sekiz Yükmek 
  • Irk Bitig adlı eserler, Budizm’i anlatan dinî metinlerdir. 

​

  • Irk Bitig adlı eser ise bir fal kitabıdır. Uygurlar bu eserleri 14 harfli Uygur alfabesiyle yazmışlardır.

​

20 of 33

B-İSLAMİYET ETKİSİNDEKİ TÜRK EDEBİYATI

  • 11. yüzyıldan başlayarak 19. yüzyılın ortalarına kadar devam eden bu dönem, Türk tarih ve edebiyatının önemli bir devresidir. Bu dönemde çok eser verilmiş, zengin bir edebiyat yaratılmıştır.

​

  • �

21 of 33

  • 11 VE 13. yy’lerde İslamiyetin izlerinin görüldüğü ilk eserler verilir.
  • Bu dönem “Geçiş Dönemi” olarak da bilinmektedir.

​

  • İslam uygarlığı etkisinde verilen ilk eserler / Geçiş Dönemi Eserleri
  •  

​

22 of 33

  • KUTADGU BILIG'DEN
  • könilig özele keser men işig,adırmaz men begsig ya kulsıg kişig
  •  
  • Günümüz Türkçesi :Doğruluk üzere keserim işi / Ayırmam, bey ya da kul olsa kişi.

​

23 of 33

  • ATABETÜ'L HAKAYIK'TAN

Edip Ahmet adım edep, pend sözüm

Sözüm munda kalur barur bu özüm

Kelür küz, keçer yaz, barur bu ömür

Teketür ömürni bu yazım küzüm

​

  • Günümüz Türkçesi :Adım, Edip Ahmet, sözüm edep ve öğüttür. Canım (geçer) gider, sözüm burada kalır. Bahar geçer, güz gelir; bu ömür gider. Yaz, güz! derken ömür tükenir.

​

24 of 33

  • Divân-ı Hikmetten

Başım tofrak, cismim tofrak, özüm tofrak

Köydüm yandım, bol'almadım hergiz afak

Hak vaslıga yiter min tip rûhum müştak

Şemnem bolup yir astıga kirdim muna

  •  
  • Günümüz Türkçesi :Başım toprak, cismim toprak, özüm toprak Yandım yakıldım da yine tertemiz olamadım Tanrı'ya kavuşacağım diyen ruhum özlem içinde Şebnem olup yer altına girdim işte

​

25 of 33

  • Divân-ı Lugati’t-Türk’ten
  • ewet bir edattır, “evet” demektir. Üç farklı şekli vardır. Ewet, Yağma, Toxsı, Kıpçak ve Oğuzlara aittir. Emet, evet, yemet diğer Türklere aittir

26 of 33

1. TÜRK HALK ŞİİRİNİN ÖZELLİKLERİ

• Halk Edebiyatı, sözlü edebiyatın uzantısıdır.

• Halkın yarattığı sözlü eserlerden oluşur.

• Dil, biçim, konular, duyarlıklar bakımından halk kültürüne sıkı sıkıya bağlıdır.

Halkın oluşturduğu ve halk içinde oluşan şiirlerdir.

• Halkın yaşama biçimini, acılarını, sevinçlerini, hayata bakış tarzını yansıtır.

• Dili konuşma dilidir. Yabancı etkilerden uzaktır.

• İçten bir anlatımı vardır.

• Nazım birimi genellikle dörtlüktür.

• Ritim millî ölçümüz olan hece ölçüsü kullanılır

27 of 33

  • • Çoğunlukla yarım uyak kullanılır.
  • �• Bu şiirler genelde saz eşliğinde söylenir.
  • �• Bu şiir geleneğinde kullanılan belli başlı nazım şekilleri ve türleri şunlardır: Mani, türkü, ninni, tekerleme, destan, ağıt, koşma, semai, varsağı, ilahi, nefes, nutuk, deme vb.
  • �• Şair son dörtlükte takma adını (mahlas) söyler.
  • �• Bu şiirlerin toplandığı defterlere "cönk" denir.
  • �• Gelenek, usta-çırak ilişkisiyle bugüne kadar gelmiştir.

28 of 33

  • �• Halk şiiri geleneğinin en güçlü temsilcileri Karacaoğlan, Âşık Seyrani, Pir Sultan Abdal, Dadaloğlu, Yunus Emre, Kaygusuz Abdal, Erzurumlu Emrah, Gevheri'dir.
  • �• Bu geleneğin son dönem temsilcileri arasında Aşık Veysel, Murat Çobanoğlu, Aşık Reyhani, Aşık Şeref Taşlıova, Neşet Ertaş ve Aşık Mahzuni Şerif'in önemli bir yeri vardır.

​

29 of 33

  • Ben yanarım ben yanarım�Günahlarıma yanarım�Ben mevlama kul olamadım�Onun için ağlarım
        • (İlahi -Yunus EMRE)
  •  
  • Uzun ince bir yoldayım�Gidiyorum gündüz gece�Bilmiyorum ne haldayım�Gidiyorum gündüz gece 
        • (Koşma- Aşık Veysel)

​

30 of 33

2.Divan Edebiyatı

  • 14. yüzyıldan başlayarak medrese eğitimi görmüş şehirli aydınlara seslenen bir edebiyattır.
  • Bu edebiyat geçiş dönemi 11. ve 13. yüzyıllardan sonra, ortak İslamî edebiyatın bir parçası haline gelir.
  • 14. yüzyıldan başlayarak Tanzimat dönemine kadar var­lığını yüzyıllarca sürdüren bu edebiyat, kendine özgü bir gelenek yaratmıştır. Şairler şiirlerini “divan” adını verdikleri bir kitapta topladıkları için bu edebiyata “divan edebiyatı” denilmiştir.
  • Bu dönem edebiyatı nazım ağırlıklı olarak gelişmiştir.

​

31 of 33

  • Şiirde biçim, biçimsel kusursuzluk büyük önem taşımıştır.
  • nazım birimi (nazım birimi olarak genellikle beyit kullanılmıştır.),
  • ölçü (şiirin ölçüsü aruzdur),
  • uyak (genellikle tam ve zengin uyaklar kullanılmıştır.)
  • nazım şekli (gazel, kaside, mes­nevi) başlıca nazım şekilleridir.)
  • Bu edebiyatın dili Osmanlıcadır.

​

32 of 33

  • Divan edebiyatında sanatkârane bir anlatım kullanılır.
  • Divan edebiyatında şiirlere özel bir ad, bir başlık kon­maz.
  • Divan şiirinde mazmunlar geniş yer tutar.
  • Divan edebiyatı konu,tema ve türler yönünden belli ka­lıplar içinde kalmıştır.
  • Çoğunlukla aşk, kadına övgü, din, ahlak, tasavvuf konuları işlenmiştir.
  • Divan edebiyatı geniş halk kesimlerinden kopuk ve so­yut bir edebiyattır.

33 of 33

Divan Edebiyatı Eserlerine Örnekler�

  • Saçma ey göz eşkden gönlümdeki odlara su�Kim bu denlü dutuşan odlara kılmaz çâre su
      • (Kaside)

​

  • Yok bu şehr içre senin vasfettiğin dilber Nedîm�Bir perî-sûret görünmüş bir hayâl olmuş sana
  • (Gazel)
  •  

​