ҚАЗАҚСТАН ГЕОГРАФИЯСЫ

Ішкі суларды

пайдалану

Экологиялық және геосаяси мәселелер

Су ресурстары · табиғи тепе-теңдік · ортақ жауапкершілік

Оқу мақсаты және сабақ бағыты

Қазақстанның ішкі суларын пайдаланудың экологиялық және геосаяси мәселелерін талдау, себептері мен шешу жолдарын анықтау.

01

Су тапшылығы мен ластанудың себептерін түсіндіру

02

Антропогендік әсер түрлерін ажырату

03

Трансшекаралық өзендердегі мүдделерді салыстыру

Әр бөлімде: себеп → салдар → талқылау әрекеті.

Экологиялық мәселе: су тапшылығы мен сапаның төмендеуі

Қазақстанда жерүсті және жерасты сулары аумақ бойынша біркелкі таралмайды. Су көлемінің азаюы тапшылықты күшейтеді, ал тұздану мен қауіпті элементтер таза ауызсуды, суаруды және тұтынуды қиындатады.

Негізгі байланыс

Қор азайса, сапаға қойылатын талап пен қауіп қатар өседі.

Тікелей антропогендік әсер өзен сапасын өзгертеді

Адам әрекеті суға бірден түссе, өзеннің ағыны мен химиялық құрамы өзгереді.

• Суару жүйелері Іле, Ертіс, Сырдария және Шу өзендерінің ағынына қысым түсіреді.
• Өнеркәсіптік төгінділер фенолдар, цианидтер және басқа ластағыштарды әкелуі мүмкін.
• Трансшекаралық өзендердің көпшілігінде ластану белгілері байқалады.

Әрекет: сызбадағы қысымның қайсысы су мөлшеріне, қайсысы сапасына әсер ететінін белгілеңіз.

Жанама антропогендік әсер табиғи тепе-теңдікті бұзады

Жанама әсер суға бірден түспейді. Ол табиғи үдерістерді өзгертіп, өзен–топырақ–экожүйе байланысын әлсіретеді.

Әрекет: бір өзгерісті таңдап, оның келесі екі салдарын ауызша жалғастырыңыз.

Су шаруашылығын жақсарту жолдары

Негізгі қағида: су алу көлемі табиғи жаңару мүмкіндігінен аспауы керек.

01

Үнемдеу

Жерүсті суын үнемдеп пайдалану: тамшылатып суару, каналдарды жаңарту, ысырапты азайту.

02

Зерттеу

Жерасты су қорларын зерттеу және игеруді ғылыми негіздеу.

03

Бағалау

Жерасты сулары үлесін 25%-ға дейін дамыту мүмкіндігін бағалау.

04

Қорғау

Артезиан бассейндерін қорғау, мониторинг және қайта толықтыру.

Әрекет: өз өңіріңіз үшін ең алдымен орындалуы тиіс қадамды таңдаңыз.

Трансшекаралық өзендер және геосаяси мүдделер

Су бір елдің шекарасында қалмайды. Сондықтан ортақ алапта экология, экономика және қауіпсіздік мүдделері қатар қаралады.

Әрекет: елдер арасындағы ортақ шешімге қажет үш шартты атаңыз.

Негізгі қорытындылар

Су қауіпсіздігі табиғи жағдайға ғана емес, оны қалай басқаратынымызға да байланысты.

• Тапшылық тұтыну үлгісі мен басқару шешімдеріне тәуелді.
• Тікелей әсер су құрамын өзгертеді, жанама әсер экожүйе байланыстарын әлсіретеді.
• Тұрақты шешім: үнемдеу, тазарту, мониторинг және мемлекетаралық ынтымақтастық.
• Су қауіпсіздігі экологиялық тұрақтылық пен ұлттық мүддені біріктіреді.

Интерактивті сұрақ-жауап: 1-бөлім

Жұппен талқылаңыз: қай мәселе Қазақстан үшін ең өзекті?

Ортақ мәселе

Жерүсті және жерасты суларына ортақ екі экологиялық мәселені атаңыз.

Өзен ағыны

Іле, Ертіс, Сырдария және Шу өзендеріне суару қалай әсер етеді?

Әсер түрі

Тікелей және жанама антропогендік әсердің айырмашылығы неде?

Бір шара

Су ресурстарын тиімді пайдаланудың бір шарасын ұсыныңыз.

Жауап кілті және пікірталас

01

Су тапшылығы мен сапа

Су көлемінің азаюы, таза ауызсу тапшылығы немесе ластану.

02

Суару әсері

Су алу көлемін арттырып, өзен ағынына қысым түсіреді.

03

Әсер айырмашылығы

Тікелей әсер суға бірден түседі, жанама әсер табиғи үдерістерді өзгертеді.

04

Тиімді шара

Тамшылатып суару, каналдарды жаңарту, сапаны бақылау немесе артезиан бассейндерін қорғау.

Пікірталас: өзен суын бөлісуде елдер ортақ жауапкершілікті қалай қамтамасыз ете алады?