Zagrożenia środowiska leśnego w Polsce
Fot. www.sodra.se
Fot. Shutterstock.
Zagrożenia
środowiska
leśnego
w Polsce
Fot. D. Kusper. Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Krakowie
Zagrożenia biotyczne
Zagrożenia abiotyczne
Zagrożenia antropogeniczne
żywe organizmy
np. owady, grzyby pasożytnicze, rośliny pasożytnicze, zwierzyna płowa, gryzonie, wirusy, bakterie, itp.
przyroda nieożywiona
np. wiatr, śnieg, woda, temperatura, itp.
działalność człowieka
np. pożary, intensywna penetracja terenów leśnych przez turystów i zbieraczy, emisje przemysłowe, urbanizacja terenu
Rodzaje zagrożeń
Szkodniki owadzie
Owady stanowią nieodłączny element ekosystemów leśnych. Grupa ta, oprócz organizmów pożytecznych (biorących udział w rozkładzie martwej materii organicznej, drapieżników, pasożytów i parazytoidów ograniczających liczebność szkodników) lub obojętnych z gospodarczego punktu widzenia, zawiera szereg gatunków uznawanych za szkodliwe w leśnictwie (wyłącznie w przypadku nadmiernego rozwoju i masowego występowania na danym terenie).
W najprostszym ujęciu szkodniki owadzie można podzielić, w zależności od sposobu odżywiania się, na:
Podział szkodników owadzich biorący pod uwagę fazy rozwojowe lasu:
Podział szkodników owadzich ze względu na to, czy żerują one na drzewach zdrowych czy też na drzewach osłabionych lub chorych:
Zagrożenia biotyczne
Foliofag
Brudnica mniszka
szkodnikiem są gąsienice,
preferuje gatunki iglaste, głównie sosnę
Fot. Andrea Battisti/Donald Hobern/Hectonichus, CC BY 3.0, Wikimedia Commons
Kambiofag
Kornik drukarz
w Polsce jego podstawową rośliną żywicielską jest świerk pospolity
Źródło: https://www.carsekt.pl.
Fot. Holger Gröschl
Ksylofag
Trzpiennik olbrzymi
szkodnikiem są larwy,
atakuje głównie drzewa iglaste, w szczególności świerk pospolity
Gradacja – masowe występowanie szkodliwych owadów.
Szkodniki owadzie
- kilka przykładów
Zagrożenia biotyczne
Ryzofag
Chrabąszcz majowy
szkodnikiem jest pędrak
Źródło: https://www.carsekt.pl.
Fot. Getty Images
Masowe występowanie pędraków chrabąszcza majowego na danym terenie może spowodować znaczne szkody na założonej uprawie leśnej lub szkółce, gdyż młode siewki i sadzonki są bardzo wrażliwe na ogryzanie części korzeniowej i nawet małe uszkodzenie w tej części rośliny może spowodować jej usychanie.
Kambiofag
Kozioróg dębosz
szkodnikiem jest larwa
Fot. Ewa Pachler
Źródło: https://budujesz.info/artykul/koziorog-debosz-opis-charakterystyka-i-zdjecia,1348,2.html
Rozwija się w różnych gatunkach dębów, na nasłonecznionych stanowiskach. Bardzo często są to wiekowe drzewa o rozmiarach pomnikowych. Kozioróg dębosz jest gatunkiem objętym ścisłą ochroną gatunkową.
Ciekawa sytuacja konfliktowa powstaje w przypadku, gdy żeruje on na drzewie uznanym za pomnik przyrody.
Larwa żeruje w korze, łyku �i kambium. Część trocinek usuwa poza żerowisko.
Z drzew na których żerują odpadają całe płaty kory, odsłaniając charakterystyczny wzór �z wydrążonych przez larwy korytarzy.
Szkodniki owadzie
- kilka przykładów
Zagrożenia biotyczne
Foliofag
Szczotecznica szarawka
szkodnikiem jest gąsienica
Foliofag
Galasówka dębianka
szkodnikiem jest larwa
Źródło: https://budujesz.info/artykul/koziorog-debosz-opis-charakterystyka-i-zdjecia,1348,2.html
Fot. Ewa Pachler
Fot. Ewa Pachler
Fot. Kurt Kulac
Gąsienice szczotecznicy szarawki żerują późnym latem i jesienią przede wszystkim na liściach buka zwyczajnego.
https://www.swiatkwiatow.pl/poradnik-ogrodniczy/galasy-id1146.html
Fot. Wofl
Samica galasówki składa jaja na powierzchni liścia, a następnie z larw uwalniane są substancje chemiczne, które wywołują niezwykłą reakcję drzewa. Komórki liścia zaczynają intensywnie rosnąć i tworzą charakterystyczną, ochronną strukturę wokół larw. Struktury te są zwane galasami.
Grzyby pasożytnicze
Grzyby pasożytnicze pobierają z drzewa substancje odżywcze, zaburzają jego naturalne funkcjonowanie i prowadzą do jego osłabienia.
Większość grzybów pasożytniczych to tzw. pasożyty słabości atakujące drzewa stare, zranione, lub osłabione przez szkodniki. Infekują one drzewo i, rozwijając się w jego wnętrzu, wytwarzają owocniki, które następnie widzimy jako narośl na powierzchni drzewa.
Istnieją także gatunki grzybów będące zarówno pasożytami i saprotrofami. Oznacza to, że te gatunki infekują żywe drzewa, �a po ich obumarciu jeszcze przez wiele lat rozwijają się na ich martwym drewnie.
Zagrożenia biotyczne
Opieńka miodowa
Opieńki z rodzaju Armillaria powodują chorobę drzew zwaną opieńkową zgnilizną korzeni. Początkowo grzybnia opieniek rozwija się �w sposób niewidoczny w tkankach drzewa. Podczas rozwoju choroby, a zwłaszcza w jej końcowej fazie, na dolnych partiach pni drzew obficie wycieka żywica. Na zaatakowanym drzewie pojawiają się efektowne owocniki opieńki.
Poraża zwłaszcza młode drzewostany sosnowe i świerkowe.
Opieńka miodowa jest zarówno pasożytem �i saprotrofem.
Fot. Jerzy Opioła.
Hubiak pospolity
Za pomocą enzymów rozkłada wszystkie składniki drewna wywołując białą zgniliznę drewna.
Widoczna na pniu huba to tylko owocnik, grzybnia hubiaka znajduje się w drewnie. Jest to system strzępek przerastających na dużej przestrzeni całe drewno.
Hubiak pospolity jest zarówno pasożytem słabości i saprotrofem. Atakuje drzewa stare �i osłabione.
Ma znaczenie gospodarcze głównie w lasach bukowych i brzozowych.
Źródło: https://www.zdrowiebezlekow.pl/blog/ .
Fot. I. Stelmasiewicz.
Mączniakowce (Erysiphales)
objawiające się białym nalotem na liściach
Mączniakowce to grupa grzybów, które wywołują chorobę zwaną mączniakiem prawdziwym.
Wnikają do liści za pomocą ssawek, dzięki którym pobierają z rośliny żywicielskiej substancje pokarmowe i wodę. Nalot mączniaka prawdziwego zmniejsza powierzchnię liścia oraz ogranicza proces fotosyntezy.
Mączniakowce są biotrofami, co oznacza, że mogą rozwijać się tylko na powierzchni lub wewnątrz żywych organizmów.
Zagrożenia biotyczne
Należy do nich m.in. Jemioła, która jest jednym �z najczęściej spotykanych półpasożytów drzew �w Europie.
Rozwijając się w koronach drzew odbiera roślinie-gospodarzowi wodę, sole mineralne �i węglowodany. Dzięki zielonym liściom ma jednak zdolności asymilacyjne i sama potrafi wytwarzać substancje odżywcze.
Jest szczególnie groźna dla drzew w okresie suszy. Pomimo zamkniętych aparatów szparkowych w liściach/igłach jemioła potrafi transpirować i tym samym zwiększać przez to deficyt wodny drzewa.
Problem z występowaniem jemioły pospolitej, �a szczególnie podgatunku występującego na sośnie, staje się w gospodarce leśnej coraz poważniejszy. Intensywne zasiedlenie drzewostanów może skutkować obniżeniem zdrowotności oraz, w skrajnych przypadkach, zamieraniem drzew.
Spałowanie - obdzieranie zębami kory z drzew przez niektóre zwierzęta parzystokopytne ssaki przeżuwające.
Zdzieranie przez zwierzynę płową, głównie jelenie i daniele kory z młodych drzew leśnych (sosen, świerków) powoduje znaczne szkody �w drzewostanach polegające na kaleczeniu drzew i osłabianiu ich odporności na infekcje np. grzybowe.
Zwierzyna płowa może również zgryzać wierzchołki sadzonek, w szczególności sosny zwyczajnej.
Jednym z najbardziej popularnych sposobów ochrony lasu przed szkodami od zwierzyny obok grodzenia siatką jest zabezpieczanie młodych drzewek repelentami. Biała substancja, którą maluje się wierzchołki pędów głównych sadzonek zniechęca zwierzęta zapachem �i smakiem.
Zwierzyna jest nierozerwalnie związana z lasem, niestety oprócz pozytywnego wpływu może powodować również znaczne szkody gospodarcze i przyrodnicze. Głównym problemem jest obserwowany �w Polsce od szeregu lat wzrost pogłowia zwierzyny płowej: jelenia, sarny, daniela i łosia. Ocenia się, że w niektórych rejonach kraju liczebność zwierzyny jest tak duża, że może to zagrażać trwałości lasów.
Rośliny
pasożytnicze
Półpasożyt – organizm, który nie jest całkowicie uzależniony od gospodarza.
Fot. ChrisJeffree.
Fot. https://diuklaki.flog.pl/wpis/11758969/-buk-spalowany-.
Fot. S. Kohut.
Zwierzyna płowa
Gryzonie
Zagrożenia biotyczne
Spośród drobnych gryzoni szkody w lesie wyrządzają najczęściej nornikowate (Arvicolinae), przede wszystkim norniki i nornica ruda.
Szkody wyrządzane przez drobne gryzonie:
Bobry na terenie Polski objęte są ochroną częściową, co oznacza, że w szczególnych okolicznościach może zostać wydane zezwolenie na ich redukcję. Szkody wyrządzane przez bobry są rekompensowane przez budżet państwa (nie dotyczy to Lasów Państwowych) �w zakresie uregulowanym w ustawie o ochronie przyrody.
Bobry to największe gryzonie w Polsce będące niezwykłymi budowniczymi, którzy są prawdziwymi specjalistami od magazynowania słodkiej wody �w środowisku, przyczyniając się do podwyższenia i stabilizacji poziomu wód podskórnych oraz zwiększenia różnorodności biologicznej, poprzez stworzenie korzystnych warunków życia dla wielu organizmów związanych �z wodą. Z drugiej strony są jednak także postrzegane jako szkodnik �w kontekście leśnictwa z powodu niszczenia drzew poprzez ścinanie ich do budowy tam i żeremi, a także obgryzania kory.
Bobry
Nornik
zwyczajny
(polnik)
Nornica
ruda
Fot. Robert Adami/Shutterstock.
Źródło: https://tedan.pl/baza-wiedzy/nornik-zwyczajny-polnik/.
Niekorzystny wpływ działalności bobrów na lasy:
Fot. Ewa Pachler.
Młody las obumarły w wyniku zalania obszaru świadczący o aktywności bobrów na tym terenie.
Fot. Ewa Pachler.
Zapamiętaj !!!
Zagrożenia biotyczne
Z punktu widzenia ekologii jako nauki nie istnieje taka kategoria organizmów żywych jak szkodniki.
Każdy organizm, niezależnie od szczebla rozwoju ewolucyjnego, jest potrzebny, ważny i ma do spełnienia niezwykłą rolę w skomplikowanej sieci zależności �w ekosystemie.
Co do zasady każdy z organizmów wskazanych jako mogący stanowić potencjalne zagrożenie dla środowiska leśnego powinien w nim występować �w pewnej ilości. Zagrożenie może on stanowić dopiero wówczas, gdy pojawi się na masową skalę, jak np. ma to miejsce w przypadku gradacji niektórych owadów.
Susza
Susza to długotrwały okres bez opadów atmosferycznych lub z ich znacznym niedoborem, co prowadzi do zmniejszenia zasobów wody. Jest to zjawisko naturalne, które charakteryzuje się suchym, gorącym latem i brakiem opadów, prowadząc do przesuszenia gleby, wyschnięcia roślin i obniżenia poziomu wód w rzekach czy jeziorach.
Wymagania drzew leśnych pod względem wilgotności powietrza są zróżnicowane. Wśród rodzimych gatunków mamy:
Jednak nawet gatunki mniej wrażliwe, podczas długotrwałej suszy lub innego zjawiska, jakim jest obniżanie się poziomu wód gruntowych, podlegają stresowi i osłabieniu, na równi z gatunkami wrażliwymi.
Zagrożenia abiotyczne
Skutki suszy w środowisku leśnym:
Silne wiatry
Wiatry silne, jednokierunkowe, działające długotrwale, powodują deformacje drzew. W ten sposób powstają pochylenie pnia, oraz asymetria koron, w postaci formy sztandarowej lub harfowej.
Silne wiatry powodują niszczenie listowia (tzw. defoliację), łamanie gałęzi i całych konarów. Przy dużej sile takie wiatry powodują złamanie pnia lub wywrócenie całego drzewa, tworząc wiatrołomy i wywroty, obejmujące znaczne powierzchnie lasu.
Katastrofalne szkody powodowane są przez długotrwałe wiatry �o prędkości powyżej 25 m/s - 10° i więcej w skali Beauforta.
Szczególnie narażone na powstanie szkód o znacznych rozmiarach są lasy jednogatunkowe iglaste, np. monokultury sosnowe lub złożone z drzew o szerokich koronach.
Fot. Tomasz Kowalczyk, BULiGL.
Wczesne i późne przymrozki
Przymrozek – spadek temperatury powietrza przy gruncie poniżej 0 °C, przy średniej dobowej większej od 0 °C.
Przymrozek wczesny a późny
Różnica między przymrozkiem wczesnym a późnym polega na porze roku, w której występują. Przymrozki wczesne występują jesienią, �a przymrozki późne wiosną.
W lasach przymrozki często pojawiają się w dolinach, zagłębieniach terenu i na polanach, gdzie powietrze łatwo się ochładza.
Przymrozki w lasach występują najczęściej w nocy lub nad ranem, kiedy powietrze przy powierzchni gruntu ulega szybkiemu wychłodzeniu.
Przymrozki mogą uszkadzać:
Uszkodzenia takie mogą opóźnić rozwój roślin, osłabić rośliny i uczynić je bardziej podatnymi na choroby oraz ataki szkodników, a w przypadku intensywnych przymrozków – doprowadzić nawet do ich obumarcia.
Zagrożenia abiotyczne
Okiść
Okiść - stan oblepienia (obciążenia) gałęzi i całych koron drzew przez śnieg, szadź lub gołoledź.
Najbardziej niebezpieczne są opady mokrego śniegu �w temperaturze około 0°C. Mokry śnieg lub deszcz padający na wyziębione gałęzie przymarza warstwami do ich powierzchni, powodując stopniowo przeciążenie koron i ich wychylenie od pionu. Przy silnym wychyleniu i przekroczeniu mechanicznej wytrzymałości drewna następuje łamanie pni, na różnych wysokościach - od wierzchołka po odziomek (dolna, zazwyczaj najgrubsza część pnia).
Krytyczne obciążenie koron drzew iglastych przez śnieg wynosi około 50 kg/m2.
Spośród naszych rodzimych gatunków drzew iglastych, okiść największe szkody wywołuje u sosen zwyczajnych, ze względu na pokrój drzewa.
Fot. J. Groblewski.
Fot. K. Drozdowski.
Pożary
Pożar leśny – niekontrolowany proces spalania w środowisku materiałów palnych, dostępnych na terenach leśnych takich jak: ściółka leśna, próchnica, rośliny zielne, drzewa i krzewy leśne powodujący straty ekologiczne i materialne.
W Polsce najczęściej mamy do czynienia z pożarami pokrywy gleby. Pożar taki może przeistoczyć się w pożar całkowity (palą się korony drzew) lub podpowierzchniowy (pożary torfu). Rzadko występują
również pożary pojedynczego drzewa (główną przyczyną są �tu wyładowania atmosferyczne).
Główne przyczyny powstawania pożarów
Główną przyczyną pożarów lasu w Polsce jest szeroko pojęta działalność człowieka tj. celowe podpalenia, nieostrożność w obchodzeniu się �z ogniem na terenach leśnych np. wszelkie rozniecanie ognia poza wyznaczonymi do tego celu miejscami. Pożar w lesie może powstać od rzuconego niedopałka papierosa, od gorących elementów pojazdów mechanicznych takich jak np. układ wydechowy. Również iskry powstałe podczas hamowania pociągów mogą być przyczyną pożaru lasu. Pożar lasu raczej nie powstanie od szklanej butelki pozostawionej w lesie. Wypalanie traw, które jest w Polsce zabronione, często prowadzi do pożarów sąsiadujących obszarów leśnych na skutek przerzutów ognia.
Tylko około 1% pożarów powstaje z przyczyn naturalnych, którymi są wyładowania atmosferyczne.
Zagrożenia antropogeniczne
Źródło:https://lubniewice.szczecin.lasy.gov.pl/aktualnosci//asset_publisher/1M8a/content/w-lasach-rusza-sezon-na-pozary-..
Las płonie szybko, ale rośnie powoli.
Zgodnie z przepisami prawa, nie jest dopuszczalne rozniecanie ognia �w lasach i na terenach śródleśnych, a także na obszarze łąk, torfowisk �i wrzosowisk, a także w odległości 100 m od granicy lasów.
Palenie ognisk jest dozwolone jedynie w miejscach wyznaczonych do tego celu przez właściciela lasu lub nadleśniczego. Stałe miejsca, gdzie wolno rozpalać ogniska wyznacza nadleśniczy np. przy miejscach biwakowania, obiektach turystycznych i edukacyjnych, stanicach turystycznych i harcerskich.
Palenie tytoniu to także posługiwanie się otwartym ogniem. Niedozwolone jest także palenie tytoniu na terenach leśnych - jedynie na drogach utwardzonych i miejscach wyznaczonych do pobytu ludzi.
CIEKAWOSTKA
Warto wspomnieć, że 26 września 1992 r., od iskier hamującego pociągu rozpoczął się największy w powojennej historii Polski pożar lasu, który objął łącznie 9062 jego hektarów w Nadleśnictwach Rudy Raciborskie, Kędzierzyn oraz Rudziniec. W Nadleśnictwie Rudy Raciborskie pochłonął 4480 ha lasu. W wyniku pożaru powstały trudne do oszacowania straty �w ekosystemie leśnym, zwłaszcza zniszczenie gleb leśnych.
Całość pożarzyska odnowiono w ciągu 6 lat. Na jego zalesienie zużyto 60 mln sadzonek drzew i krzewów. W procesie tym wykorzystano także powstałe samorzutnie odnowienie naturalne modrzewia, brzozy i sosny.
Zagrożenia antropogeniczne
Intensywna penetracja terenów leśnych przez turystów i zbieraczy
Zagrożenia antropogeniczne
Zagrożenia:
Źródło: https://www.empik.com/.
Maszynki do zbierania jagód przyspieszają ich zbór, ale niszczą krzewinki, gdyż uszkadzają gałązki i razem z owocami obrywają liście.
Zanieczyszczenia powietrza
Poważnym zagrożeniem lasów są również zanieczyszczenia powietrza.
Zanieczyszczenia takie jak tlenki azotu i ozon powodują chlorozę liści (objawem żółknięcie liści), będącą wynikiem uszkodzenia liści, utrudniającego fotosyntezę, co �w skrajnych przypadkach może prowadzić do obumierania drzew. Kwaśne deszcze z kolei zakwaszają glebę, co negatywnie wpływa na ekosystem leśny.
Niestety nie ma szybkiego sposobu ochrony lasów przed szkodliwym działaniem zanieczyszczeń przemysłowych. Jedynym rozwiązaniem problemu jest ciągłe zmniejszanie emisji zanieczyszczeń przez wprowadzanie „czystych technologii" i przebudowa drzewostanów na układy mieszane, składające się z gatunków drzew liściastych, odporniejszych na zanieczyszczenia.
Źródło: PIX1861 - pixabay.com.
Jednym z najbardziej wrażliwych drzew na zanieczyszczenia powietrza jest świerk pospolity.
Urbanizacja terenów leśnych
Zagrożenia antropogeniczne
Zagrożenia:
Źródło: pixabay.com.
Urbanizacja – proces społeczny, kulturowy i przestrzenny, który polega na wzroście liczby i rozwoju miast, powiększaniu ich obszarów oraz zwiększaniu udziału ludności miejskiej w ogólnej populacji.
LITERATURA