ГЕОГРАФИЯ · ДҮНИЕЖҮЗІЛІК ШАРУАШЫЛЫҚ
Дүниежүзілік шаруашылықтың салалық құрамы
Өндіруші салаға кіріспе
ТАБИҒИ РЕСУРС · ӨҢДЕУ · ҚЫЗМЕТ КӨРСЕТУ
16-СЫЗБАНҰСҚА
Дүниежүзілік шаруашылықтың экономикалық негізі үш салаға бөлінеді
Өндіруші сала
Табиғи ресурстарды игеру
Өңдеуші сала
Шикізатты өнімге айналдыру
Қызмет көрсету саласы
Адамдар мен экономикаға қызмет ұсыну
Салалар өзара байланысып, біртұтас әлемдік өндіріс жүйесін құрайды.
Өндіруші сала табиғи ресурстарды тікелей пайдаланады
Өндіруші өнеркәсіп: мұнай, газ, көмір, металл кендерін өндіру.
Ауыл шаруашылығы: өсімдік және мал шаруашылығы.
Орман шаруашылығы: ағаш дайындау және орман ресурстарын пайдалану.
Балық шаруашылығы: теңіз, мұхит және ішкі су айдындарынан өнім алу.
Негізгі ерекшелігі: табиғи жағдайға, ресурстардың орналасуына және климатқа тәуелділік.
2–3-САЛА · ҚОСЫЛҒАН ҚҰН
Өңдеуші және қызмет көрсету салалары қосылған құнды арттырады
Өңдеуші сала
Машина жасау, химия, тамақ және жеңіл өнеркәсіп шикізатты дайын өнімге айналдырады.
Құрылыс
Тұрғын үй, өндірістік нысандар және инфрақұрылым салады.
Қызмет көрсету
Қаржы, көлік, логистика, білім беру, денсаулық сақтау және мәдениет.
СТРАТЕГИЯЛЫҚ РЕСУРС
Мұнай мен газ өнеркәсібі әлемдік экономика үшін стратегиялық маңызға ие
Энергия өндірудің және көліктің маңызды отындық негізі.
Мұнай-химия, пластмасса және басқа өндірістерге шикізат береді.
Кен орындары мен көлік дәліздері елдердің сыртқы саудасына әсер етеді.
Табыс, жұмыс орындары және экспорттық кіріс қалыптастырады.
Негізгі бағыт: ресурсты үнемдеу, қауіпсіздік және энергия көздерін әртараптандыру.
ТЕХНОЛОГИЯ · ЭКОЛОГИЯ · РЕСУРС
Көмір мен металл кендерін өндіруде технологиялық өзгерістер жүріп жатыр
Көмір: электр энергетикасы мен металлургия үшін маңызды, бірақ экологиялық қысымы жоғары.
Кейбір елдер көмірді қысқартып, энергия тиімділігі мен таза технологияларға көшуде.
Металл кендері: темір, мыс, боксит, никель және сирек металдар жоғары технологияларға қажет.
Өндіріс орны кен қорының сапасына, көлікке, энергияға және еңбек ресурстарына тәуелді.
17-СЫЗБАНҰСҚА
Ауыл шаруашылығының құрылымы екі негізгі тармақтан тұрады
Өсімдік шаруашылығы
Дәнді дақылдар, техникалық дақылдар, көкөніс, жеміс-жидек және мал азығы.
Мал шаруашылығы
Ірі қара, қой, ешкі, шошқа, құс және ара шаруашылығы.
Салаға климат, топырақ, су қоры, жер бедері, нарық және еңбек дәстүрі әсер етеді.
СУ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ
Балық шаруашылығы мен марикультура су ресурстарын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді
Балық шаруашылығы: табиғи су айдындарынан балық пен теңіз өнімдерін аулау.
Марикультура: теңізде балық, ұлулар, шаянтәрізділер және балдырларды арнайы өсіру.
Маңызы: азық-түлік қауіпсіздігі, жұмыс орындары және жағалаудағы аймақтардың дамуы.
Шарты: су экожүйесін қорғау, қорларды қалпына келтіру және жауапты өндіріс.
ӨЗІН-ӨЗІ ТЕКСЕРУ
Білімді тексеру: салаларды жіктеу
1
Дүниежүзілік шаруашылық қандай үш негізгі салаға бөлінеді?
2
Өндіруші салаға қандай шаруашылық түрлері жатады?
3
Өңдеуші саланың басты міндеті қандай?
4
Қызмет көрсету саласына үш мысал келтіріңдер.
5
Өндіруші саланың табиғи жағдайға тәуелділігі нені білдіреді?
Жауапты жұппен талқылап, әр сұраққа бір дәлел келтіріңдер.
ҚОРЫТЫНДЫ ТАЛДАУ
Талдау тапсырмасы: ұғымдар мен сызбанұсқаларды түсіндіру
1
Дүниежүзілік шаруашылық дегеніміз не? — Елдердің өзара байланысқан шаруашылық жүйесі.
2
Салалық құрылым нені көрсетеді? — Шаруашылықтың салалар бойынша бөлінуін және олардың байланысын.
3
Өндіруші сала мен өңдеуші саланың айырмашылығы қандай? — Бірі табиғи ресурсты алады, екіншісі оны өнімге айналдырады.
4
Марикультура не үшін қажет? — Су өнімдерін тұрақты өндіру және азық-түлік қорын толықтыру үшін.
5
17-сызбанұсқадағы екі тармақты атаңдар. — Өсімдік шаруашылығы және мал шаруашылығы.