1 of 58

Motyw muzyki �w literaturze

2 of 58

Co to jest muzyka?

Muzyka z łacin. musica od muz greckich.

3 of 58

muzy

w mitologii greckiej boginie sztuki i nauki. Ośrodkami kultu muz były Delfy, Parnas i Helikon w Beocji.

4 of 58

Istotne:

jakie funkcje odgrywają motywy muzyczne w literaturze;
jak wpływa muzyka na bohaterów;
jaki nastrój wywołuje muzyka;
jakie środki wyrazu służą odzwierciedleniu w literaturze elementów muzycznych;
jakie wrażenia i emocje wywołuje muzyka.

Poeci nierzadko grywali na instrumentach muzycznych, komponowali i celebrowali muzyczne koncerty, opisując później swoje doznawanie muzyki w dziełach literackich. O niektórych poetach romantycznych - jak o Juliuszu Słowackim - mówiono, że są „subtelnymi muzykami w poezji”. Warto rozważyć jak doświadczają muzyki pisarze? Jak wiedza i wrażliwość muzyczna oddziałują na postrzeganie rzeczywistości nieliterackiej i literackiej? Czy zainteresowania muzyką pisarza-melomana mają wpływ na jego twórczość literacką? Jak pisarze opisują muzykę? czy da się przetransponować lub przetłumaczyć dzieło muzyczne na język dzieła literackiego? czym są „śpiewność”, „rytmiczność”, „melodyjność” literatury? czy można za pomocą środków literackich oddać strukturę form i gatunków muzycznych

5 of 58

Mazurek Dąbrowskiego – Józef Wybicki

“Pieśń

Legionów Polskich

we Włoszech”

6 of 58

7 of 58

8 of 58

Mazurek - krótki utwór muzyczny o charakterze stylizowanego tańca. Pod względem rytmicznym jest podobny do mazura, ale zawiera też elementy innych tańców narodowych

Mazurek, wróbel mazurek, wróbel polny (Passer montanus) – gatunek małego ptaka z rodziny wróbli

Mazurek to tradycyjne polskie ciasto przygotowywane w okresie Świąt Wielkanocnych.

9 of 58

Zemsta- piosenka Papkina inaczej:

https://youtube.com/watch?v=QKu5__GCIjM&si=EnSIkaIECMiOmarE

Blue Café, Magda Femme, Artur Gadowski, Grzegorz Markowski, Kaja Paschalska, Patrycja Markowska, Maryla Rodowicz, Justyna Steczkowska, Marek Torzewski, Andrzej Piaseczny, Zbigniew Wodecki, Ryszard Rynkowski, Roman Polanski – Oj Kot!

10 of 58

Historia Piosenki Papkina

Po raz pierwszy tekst tej pieśni ludowej został wydrukowany w zbiorze Wacława z Oleska: Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego (1833).

11 of 58

Piosenka Papkina

"Córuś moja, dziecię moje, co u ciebie szepce?�Pani matko dobrodziejko, kotek mleko chłepce;�Oj kot, pani matko, kot, kot,�Narobił mi w pokoiku łoskot.�Córuś moja, dziecię moje, co u ciebie stuka?�Pani matko dobrodziejko, kotek myszki szuka;�Oj kot, pani matko, kot, kot,�Narobił mi w pokoiku łoskot.�Córuś moja, dziecię moje, czy ma ten kot nogi?�Pani matko dobrodziejko, i srebrne ostrogi;�Oj kot, pani matko, kot, kot,�Narobił mi w pokoiku łoskot".

12 of 58

13 of 58

Pan Tadeusz- Koncert Wojskiego

Wojski - mistrz gry na rogu, muzykalny bohater epopei

"róg jak wicher, wirowatym dechem�Niesie w puszczę muzykę i podwaja echem".

14 of 58

Koncert Wojskiego

Trzy ważne koncerty Pana Tadeusza:

„koncert żniwiarzy”,
„koncert dwóch stawów”,
koncert Jankiela rozpoczyna się w ten sam sposób: od uwydatnionej przez poetę ciszy. Jest to efekt zamierzony; tak silne wyeksponowanie ciszy ma istotny cel - stworzenie właściwego tła dla muzyki. Inaczej ma się sprawa z koncertem Wojskiego.

15 of 58

Koncert Wojskiego

Ryk, trzask, „grzmienie dwururek”, przez dłuższy czas eksponowane gwałtowne i nieprzyjemne dźwięki (co jest uzasadnione fabularnie, bo to łowy), stanowią tło, poprzedzające koncert Wojskiego. Sam koncert, z jego opisem muzyki jako „idealnych dźwięków”.

16 of 58

Koncert Wojskiego

Dźwięk opisany jest poprzez wygląd instrumentu, który się z pozoru zmienia: grubieje bądź „cienieje” w zależności od wydawanych dźwięków, naśladuje odgłosy, wydawane przez wilka, niedźwiedzia, żubra, psy na polowaniu, strzelców.

Zadął znowu; myśliłbyś, że róg kształty zmieniał

I że w ustach Wojskiego to g r u b i a ł, to cieniał,

Udając głosy zwierząt: to raz w wilczą szyję

Przeciągając się, długo, przeraźliwie wyje;

Znowu, jakby w niedźwiedzie rozwarłszy się garło,

Ryknął; potem beczenie żubra wiatr rozdarło. [IV, 680-685]

17 of 58

Koncert Wojskiego

dźwięk rogu „opowiada” historię polowania

Zdawać by się mogło, że myśliwski róg nie jest instrumentem, który najlepiej nadawałby się do tego, by być narzędziem tworzenia muzyki doskonałej, wzniosłej. A przecież tak właśnie jest - może dlatego, że to „rogowej arcydzieło sztuki”.

Jest to muzyka naśladowcza, naśladująca głosy dzikich zwierząt!

Wniosek

to nie narzędzie, instrument, decyduje o tym, czy muzyka może osiągnąć najwyższy stopień doskonałości, lecz - kunszt muzyka

18 of 58

"Koncert poranny” („koncert żniwiarzy”) �

Tu muzykę tworzą zarówno dźwięki natury (klekotanie bociana, odgłosy płynące z łąki), jak i dźwięki ludzkie. Tło „koncertu” to śpiew żniwiarek obok dźwięczenia kos i sierpów - stukot ich klepania, chrzęst żęcia i szelest koszenia.

19 of 58

"Koncert poranny” („koncert żniwiarzy”)

I w lasach cisza. Ptaszek zbudzony nie śpiewa,�Otrząsnął pierze z rosy, tuli się do drzewa,�Głowę wciska w ramiona, oczy znowu mruży�I czeka słońca. Kędyś, u brzegów kałuży�Klekce bocian, na kopach siedzą wrony zmokłe,�Rozdziawiwszy się ciągną gawędy rozwlokłe,�Obrzydłe gospodarzom jako wróżby słoty�Gospodarze już dawno wyszli do roboty.

Już zaczęły żniwiarki swą piosnkę zwyczajną,�Jak dzień słotny ponurą, tęskną, jednostajną,�Tem smutniejszą, że dźwięk jej w mgłę bez echa wsiąka;�Chrzęsnęły sierpy w zbożu, ozwała się łąka,�Rząd kosiarzy otawę siekących wciąż brząka,�Pogwizdując piosenkę; z końcem każdej zwrotki�Stają, ostrzą żelaza i w takt kują młotki,�Ludzi we mgle nie widać, tylko sierpy, kosy,�I pieśni brzmią jak muzyk niewidzialnych głosy.

20 of 58

„Koncert wieczorny” („koncert dwóch stawów”)

przepiękny „koncert dwóch stawów” jest wyłącznie dziełem natury,
koncert poprzedzony jest ciszą w przyrodzie i wiąże się z ciszą w świecie ludzkim

21 of 58

„Koncert wieczorny” („koncert dwóch stawów”)

opis „przygotowań do koncertu”: schodzą się i zasiadają (na przyzbach!) słuchacze,
(opis nieboskłonu, nachylającego się nad ziemią, przywodzi na myśl muszlę koncertową!).
początkowe dźwięki (westchnienia, szmery i szepty) - to przygotowywanie się orkiestry.
pierwsza część „koncertu” odbywa się pod dachem soplicowskiego dworu (puszczyki i nietoperze) i w jego pobliżu (owady) oraz, równolegle, „w polu”, gdzie muzycy-ptaki stroją instrumenty.
druga część, właściwa, przedstawiona jest albo jako duet chóralny dwóch stawów, albo jako dialog dźwięków, wydawanych zazwyczaj przez ludzi (jęk, szept) bądź zwierzęta (piejące żaby!), lub też jako gra instrumentalna. Ta muzyka składa się ze „szmerów i szeptów”, „wrzasków” i „krzyków”

22 of 58

„Koncert wieczorny” („koncert dwóch stawów”)

jest tym fragmentem Pana Tadeusza, w którym znajdziemy najwięcej pojęć wziętych z języka muzyki;
przywołane terminy muzyczne to: akord, półton, fortissimo i nazwy instrumentów: skrzypce, bębny, harfy, harmonika
całość koncertu porównana zostaje do gry dwóch harf Eola, które na przemian grają (choć w rzeczywistości stawy grają równocześnie)

23 of 58

Akord muszek i półton fałszywy komarów.�W polu koncert wieczorny ledwie jest zaczęty;�Właśnie muzycy kończą stroić instrumenty,�Już trzykroć wrzasnął derkacz, pierwszy skrzypak łąki,�Już mu z dala wtórują z bagien basem bąki,�Już bekasy do góry porwawszy się wiją�I bekając raz po raz jak w bębenki biją.�Na finał szmerów muszych i ptaszęcej wrzawy�Odezwały się chorem podwójnym dwa stawy,�Jako zaklęte w górach kaukaskich jeziora,�Milczące przez dzień cały, grające z wieczora.�Jeden staw, co toń jasną i brzeg miał piaszczysty,�Modrą piersią jęk wydał cichy, uroczysty;�Drugi staw, z dnem błotnistym i gardzielem mętnym,�Odpowiedział mu krzykiem żałośnie namiętnym;�W obu stawach piały żab niezliczone hordy,�Oba chory zgodzone w dwa wielkie akordy.�Ten fortissimo zabrzmiał, tamten nuci z cicha,�Ten zdaje się wyrzekać, tamten tylko wzdycha;�Tak dwa stawy gadały do siebie przez pola,�Jak grające na przemian dwie arfy Eola.

Koncert wieczorny

24 of 58

Pan Tadeusz- Koncert Jankiela

25 of 58

Koncert Jankiela

Jankiel swym geniuszem muzycznym przypomina nieco postać Orfeusza, bowiem: „zawsze patrzył w niebo, czekając natchnienia”. I on „uderzył” w struny dwoma drążkami, a „Uderzenie tak sztuczne, tak było potężne,/ Że struny zadzwoniły jak trąby mosiężne/ I z trąb znana piosenka ku niebu wionęła” Trąby te mogą być aluzją do starotestamentowych rogów baranich, których dźwięk zburzył mury Jerycha.

26 of 58

Koncert Jankiela

Ma swoje zwiastuny:

dźwięk zegara, którego kurant wygrywa w soplicowskim dworze Mazurka Dąbrowskiego. Jest to zarazem pierwszy dźwięk, jaki pojawia się w całym Panu Tadeuszu,
długą, bo trwającą przez niemal całą XI i całą XII księgę ciszę

Jankiel przyśpiesza i gra crescendo /stopniowo zwiększa głośność/, by następnie wprowadzić dysonans. Mickiewicz pisze o „fałszywym akordzie”, a potem o „zdradzieckiej strunie”, mając na myśli wprowadzenie dźwięku dysonansowego w stosunku do tonacji poloneza

27 of 58

Polonez

Poloneza czas zacząć. — Podkomorzy rusza,�I z lekka zarzuciwszy wyloty kontusza�I wąsa pokręcając, podał rękę Zosi,�I skłoniwszy się grzecznie w pierwszą parę prosi.

Za Podkomorzym szereg w pary się gromadzi;�Dano hasło, zaczęto taniec, — on prowadzi.

28 of 58

Polonez

Zosia tańczy wesoło: lecz choć w pierwszej parze,�Ledwie widna z daleka. Na wielkim obszarze�Zarosłego dziedzińca, w zielonej sukience,�Ustrojona w równianki i w kwieciste wieńce,� Śród traw i kwiatów krąży niewidzialnym lotem,�Rządząc tańcem, jak anioł nocnych gwiazd obrotem.�Zgadniesz, gdzie jest, bo ku niej obrócone oczy,�Wyciągnięte ramiona, ku niej zgiełk się tłoczy.�Darmo się Podkomorzy zostać przy niej sili,� Zazdrośnicy już z pierwszej pary go odbili;�I szczęśliwy Dąbrowski niedługo się cieszył,�Ustąpił ją drugiemu, a już trzeci śpieszył,�I ten zaraz odbity, odszedł bez nadziei.�Aż Zosia już strudzona, spotkała z kolei� Tadeusza i, dalszej lękając się zmiany�I chcąc przy nim pozostać, zakończyła tany.�Idzie do stołu gościom nalewać kielichy.

29 of 58

Polonez

Jest ostatnim akcentem muzycznym „Poloneza czas zacząć”...

O muzyce poloneza nie ma ani słowa - nie wiemy nawet, czy gra go Jankiel, czy orkiestra wojskowa, która tak uprzejmie ustąpiła mu miejsca. Opis tego poloneza to opis tańczących par, które swymi ruchami zdają się rozmawiać, komunikować ze sobą.

„Wre taniec, brzmi muzyka, oklaski i zdrowia!”

Wyłamuje się jedyny niezadowolony, który wprowadza element dysharmonii. Odrzucony zalotnik Sak „świsnął mazurka”

30 of 58

Polonez

31 of 58

Pan Tadeusz- „Muzyczny dzwon"

Najbliższe skojarzenie wiąże się tu z uderzeniem, najbardziej sakralnego z instrumentów, dzwonu – niezwykle ważnego dla Mickiewicza, gdyż, jak prawił Hrabia w Panu Tadeuszu: „gdy spiż z dala ryknie,/ Wszystko miesza się, zrywa, mąci się i niknie!” (III, 666-667).

32 of 58

Janko Muzykant

Miejsce	Dźwięki, które słyszał Janek
Podczas pracy w polu
W sadzie
Podczas rozrzucania gnoju
W kościele
Nocą
Przed karczmą

33 of 58

Janko Muzykant

Muzyka była związana z życiem, łączyła się z tańcem i śpiewem

„Będziem jedli, będziem pili, będziewa się weselili” – słychać dobiegające z karczmy śpiewy – „Jak Bóg dał! Jak Bóg dał!”

34 of 58

Janko Muzykant

Chłopiec słyszy muzykę wszędzie, a muzyka – zwłaszcza ta zinstrumentalizowana – działa na jego zmysły wyjątkowo mocno: „do kościoła matka nie mogła go brać, bo jak, bywało, zahuczą organy lub zaśpiewają słodkim głosem, to dziecku oczy tak mgłą zachodzą, jakby już nie z tego świata patrzyły…”

35 of 58

Janko Muzykant

(Zakazany) instrument to skrzypce, które są jakby kluczem do świata muzyki. Pełnią one podwójną funkcję:

prawdziwe skrzypce są świętością, nie tak jak te niedoskonałe i wątłe jak on sam i które sam dla siebie zrobił,
pozostawione w kredensie znajdowały się tym samym poza granicą wyznaczoną przez mury domu i jego drzwi czy okna

36 of 58

Nowy �Janko Muzykant

https://youtu.be/hKzISB2JXe0
przeniesienie losów Janka do współczesnych czasów.
Jan Lenica /1960/ kpi sobie trochę z tego schematu i przenosi Janka do świata przyszłości i zastanawia się, jak zachowa się zdolny chłopski grajek w konfrontacji z osiągnięciami najnowszej techniki.
"Nowy Janko Muzykant" - science-fiction polskiej animacji

37 of 58

Katarynka

Konflikt sztuki wysokiej i niskiej?

Prus nie był pobłażliwy dla technicznych niedomagań tych instrumentów i nie widział w nich szansy na upowszechnienie muzyki wśród ludzi, którzy nie trafią nigdy na koncert ani do opery.