CHÀO MỪNG CÁC EM �ĐẾN VỚI BÀI HỌC HÔM NAY!
KHỞI ĐỘNG
“Trò chơi về ánh sáng”
Chuẩn bị
Đèn pin
Gương phẳng
KHỞI ĐỘNG
“Trò chơi về ánh sáng”
Thực hiện: HS dùng đèn rọi lên gương để ánh sáng bị hắt lại vào điểm A lên tường.
Có phải bất kì tia sáng nào chiếu xuống mặt gương đều có thể hắt vào đúng điểm A? Cần phải điều chỉnh các yếu tố nào để đạt được mục đích này?
BÀI 13. SỰ PHẢN XẠ ÁNH SÁNG
NỘI DUNG BÀI HỌC
I. Sự phản xạ ánh sáng trên bề mặt các chất.
II. Định luật phản xạ ánh sáng
III. Ảnh của vật qua gương phẳng
IV. Dựng ảnh của một vật qua gương phẳng
I. SỰ PHẢN XẠ ÁNH SÁNG TRÊN BỀ MẶT CÁC CHẤT.
1. Các vật có bề mặt nhẵn bóng
Sự phản xạ là gì? Lấy ví dụ về sự phản xạ trên các vật có bề mặt nhẵn trong thực tế.
I. SỰ PHẢN XẠ ÁNH SÁNG TRÊN BỀ MẶT CÁC CHẤT.
1. Các vật có bề mặt nhẵn bóng
Trả lời
Phản xạ ánh sáng là hiện tượng xảy ra khi chiếu một tia sáng vào bề mặt nhẵn bóng và bị bề mặt nhẵn, bóng hắt trở lại môi trường cũ.
Ví dụ: nhìn ảnh của một vật qua gương, mặt nước.
Quy ước khi mô tả hiện tượng phản xạ ánh sáng
2. Các vật có bề mặt không nhẵn bóng.
Tìm hiểu nội dung SGK và trả lời câu hỏi:
Câu 1.
Phản xạ khuếch tán là gì?
Câu 2.
Phản xạ khuếch tán có đặc điểm gì?
Trả lời
Câu 1. Phản xạ khuyếch tán là hiện tượng xảy ra khi chiếu một tia sáng vào bề mặt nhám, gồ ghề, ánh sáng sẽ bị phân tán theo các hướng khác nhau.
Câu 2. Phản xạ khuếch tán thường không tạo ra ảnh của vật.
Quan sát hình 13.4, so sánh sự phản xạ của ánh sáng trong hai trường hợp phản xạ và phản xạ khuếch tán tại các bề mặt.
LUYỆN TẬP 1
Trả lời
Giống nhau:
Khi ánh sáng chiếu vào các bề mặt, đều bị bắt lại.
Khác nhau:
Chiếu chùm sáng song song tới bề mặt của vật, chùm phản xạ thu được là chùm song song
Phản xạ
Phản xạ khuyếch tán
Chiếu chùm sáng song song tới bề mặt của vật, chùm phản xạ thu được phân tán theo các hướng khác nhau.
EM CÓ BIẾT
Hiện tượng phản xạ khuyếch tán xảy ra khi ánh sáng gặp các vật nhỏ lơ lửng trong không khí, nước hoặc các chất lỏng trong suốt khác.
Chính vì thế, trên các sấn khấu, người ta phun sương để có thể nhìn thấy ánh sáng có màu sắc khác nhau.
Hãy lấy thêm ví dụ một số hiện tượng về phản xạ khuếch tán khi ánh sáng gặp các vật nhỏ lơ lửng trong không khí trong thực tế mà các em biết.
Trả lời:
Một số hiện tượng về phản xạ khuếch tán khi ánh sáng gặp các vật nhỏ lơ lửng trong không khí trong thực tế:
+ Nhìn được vệt nắng có các hạt bụi nhỏ
+ Nhìn được ánh sáng khi có thêm khói, bụi
+ Nhìn được ánh sáng có màu sắc khi phun khói trên sân khấu.
Resolution
Trong hình 13.10, có thể quan sát thấy ảnh của vật qua mặt ghế ở phần đã được đánh dầu bóng, còn ở phần chưa đánh dầu bóng thì không thấy. Hãy giải thích tại sao như vậy?
Trả lời
II. ĐỊNH LUẬT PHẢN XẠ ÁNH SÁNG
Nhận xét: Khi thay đổi phương của tia tới thì phương của tia phản xạ cũng thay đổi.
Vậy tia phản xạ được xác định như thế nào? Góc tới và góc phản xạ có quan hệ với nhau như thế nào? Hãy đưa ra dự đoán?
II. ĐỊNH LUẬT PHẢN XẠ ÁNH SÁNG
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1
Họ và tên:…………………..Lớp…….
Thí nghiệm tìm hiểu mối quan hệ giữa góc tới và góc phản xạ.
- Phương án tiến hành:……………...
- Dụng cụ:…………………………..
- Bố trí thí nghiệm:………………….
- Cách tiến hành:……………………
II. ĐỊNH LUẬT PHẢN XẠ ÁNH SÁNG
- Kết quả thí nghiệm:
STT | Góc tới | Góc phản xạ |
1 | 0o |
|
2 | 10o |
|
3 | 30o |
|
4 | 45o |
|
5 | 60o |
|
II. ĐỊNH LUẬT PHẢN XẠ ÁNH SÁNG
1. Trong thí nghiệm, tia phản xạ nằm trong mặt phẳng nào?
2. Số liệu thu được cho thấy góc tới và góc phản xạ có mối quan hệ như thế nào?
Định luật phản xạ ánh sáng: ………………………
Đáp án Phiếu học tập số 1
Thí nghiệm tìm hiểu mối quan hệ giữa góc tới và góc phản xạ.
- Phương án tiến hành:
+ Dùng đèn chiếu một tia sáng đến gương phẳng.
+ Thay đổi góc tới.
- Dụng cụ:
+ Gương phẳng
+ Thước đo góc
+ Đèn tạo ra chùm sáng hẹp (tia sáng)
Đáp án Phiếu học tập số 1
- Cách tiến hành:
+ Dùng đèn chiếu một tia sáng đến gương phẳng, quan sát tia phản xạ.
+ Thay đổi góc tới, đo góc phản xạ rồi ghi lại vào bảng.
Đáp án Phiếu học tập số 1
1. Trong thí nghiệm, tia phản xạ nằm trong mặt phẳng tới.
2. Số liệu thu được cho thấy góc tới bằng góc phản xạ.
Định luật phản xạ ánh sáng: Góc phản xạ bằng góc tới. Tia phản xạ nằm trong mặt phẳng chứa tia tới và pháp tuyến tại điểm tới.
- Kết quả thí nghiệm:
STT | Góc tới | Góc phản xạ |
1 | 0o | 0o |
2 | 10o | 10o |
3 | 30o | 30o |
4 | 45o | 45o |
5 | 60o | 60o |
Hình 13.7 vẽ một tia tới SI chiếu lên gương phẳng G.
a. Vẽ tia phản xạ.
b. Nếu giữ nguyên tia tới SI, làm thế nào để có tia phản xạ hướng theo phương thẳng đứng. Tiến hành thì nghiệm kiểm tra đề xuất của em.
LUYỆN TẬP 2
Trả lời
Trả lời
b. Nếu giữ nguyên tia tới SI, để có tia phản xạ hướng theo phương thẳng đứng thì phải xoay gương.
Để xác định được vị trí xoay chính xác ta thực hiện:
+ Vẽ tia phản xạ có phương thẳng đứng hướng xuống hoặc hướng lên.
+ Xác định góc hợp bởi tia tới và tia phản xạ.
+ Tia phân giác của góc hợp bởi tia tới và tia phản xạ chính là pháp tuyến.
+ Vẽ đường thẳng vuông góc với pháp tuyến. Đó chính là vị trí gương cần tìm.
I
R
S
Trường hợp 1
S
Trường hợp 2
Phương ngang
I
R
Vận dụng – trang 72
Kính tiềm vọng là một dụng cụ giúp nhìn thấy vật bị che khuất.
Hình 13.8 là sơ đồ cấu tạo một kính tiềm vọng đơn giản, bao gồm hai gương đặt nghiêng 45o so với phương ngang, có bề mặt phản xạ hướng vào nhau.
Em hãy vẽ sơ đồ cấu tạo kính tiềm vọng này vào vở và vẽ tiếp đường truyền của ánh sáng tới mắt để giải thích vì sao có thể sử dụng kính tiềm vọng để nhìn thấy vật bị che khuất.
45o
45o
Hình 13.8. Sơ đồ
kính tiềm vọng đơn giản
Trả lời
- Từ đường truyền của tia sáng ta thấy, sau khi qua gương phẳng thứ 1 ảnh của vật phản xạ lần 1 cho ảnh 1. Ảnh này bằng vật và là ảnh ảo, ngược chiều với vật.
- Ảnh ảo 1 gương phẳng 1 đến gương phẳng 2 lúc nào trở thành vật đối với gương phẳng 2, qua gương phẳng 2 cho ảnh ảo 2, ảnh ảo 2 lúc này ngược chiều so với ảnh ảo 1 nên cùng chiều với vật và lớn bằng vật.
45o
45o
KẾT LUẬN
Dựa vào nguyên lí như vậy thì con người có thể sử dụng kính tiềm vọng để quan sát các vật bị che khuất. Ứng dụng chủ yếu ở trong tàu ngầm.
III. ẢNH CỦA VẬT QUA GƯƠNG PHẲNG
Em hãy dựa vào kinh nghiệm sử dụng gương soi, nêu đặc điểm của ảnh của một vật qua gương phẳng.
Đặc điểm
Ảnh của vật qua gương phẳng là ảnh ảo
Cùng kích thước với vật
Khoảng cách từ một điểm của vật tới gương phẳng bằng khoảng cách từ ảnh của điểm đó đến gương.
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2
Họ và tên:…………………..Lớp…….
Thí nghiệm kiểm chứng tính chất của vật qua gương phẳng.
1. Ảnh ảo
- Dụng cụ:…………………………..
- Phương án tiến hành:……………...
- Bố trí thí nghiệm:………………….
- Kết quả thí nghiệm:……………….
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2
2. Ảnh có độ lớn bằng vật
- Dụng cụ:…………………………..
- Phương án tiến hành:……………...
- Bố trí thí nghiệm:………………….
- Cách tiến hành:……………………
- Kết quả thí nghiệm:……………….
.
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2
3. Khoảng cách từ một điểm đến gương bằng khoảng cách từ ảnh của điểm đó đến gương
- Dụng cụ:…………………………..
- Phương án tiến hành:……………...
- Bố trí thí nghiệm:………………….
- Cách tiến hành:……………………
- Kết quả thí nghiệm:……………….
.
Đáp án Phiếu học tập số 2
Thí nghiệm kiểm chứng tính chất của vật qua gương phẳng
1. Ảnh ảo
- Dụng cụ: Tấm kính có giá đỡ, hai viên phấn màu đỏ và vàng có cùng kích thước, một cái thước.
- Phương án tiến hành:
+ Đặt một viên phấn trước gương
+ Đặt một tấm bìa làm màn chắn ra phía sau gương.
+ Kiểm tra xem phía sau gương có thu được ảnh của vật trên miếng bìa không.
Đáp án Phiếu học tập số 2
Thí nghiệm kiểm chứng tính chất của vật qua gương phẳng
1. Ảnh ảo
- Kết quả thí nghiệm: Ảnh của một vật qua gương phẳng là ảnh ảo..
Đáp án Phiếu học tập số 2
2. Ảnh có độ lớn bằng vật
- Dụng cụ: Gương phẳng, tấm kính, hai miếng bìa giống hệt nhau, bút, thước.
- Phương án tiến hành:
+ Đặt một miếng bìa trước một tấm kính,
+ Dùng miếng bìa thứ hai giống hệt miếng bìa thứ nhất đưa ra sau tấm kính, đặt vào vị trí nhìn thấy ảnh của miếng bìa thứ nhất.
+ Kiểm nghiệm lại độ lớn của ảnh.
Đáp án Phiếu học tập số 2
2. Ảnh có độ lớn bằng vật
- Bố trí thí nghiệm (như hình)
- Kết quả thí nghiệm: Ảnh ảo không hứng được trên màn chắn và có độ lớn bằng vật.
Đáp án Phiếu học tập số 2
3. Khoảng cách từ một điểm đến gương bằng khoảng cách từ ảnh của điểm đó đến gương
- Dụng cụ: Gương phẳng, tấm kính, hai miếng bìa giống hệt nhau, bút, thước.
- Phương án tiến hành:
+ Đặt một miếng bìa hình vuông trước một tấm kính, dùng bút kẻ đường MN đánh dấu vị trí của gương.
+ Điểm A là một đỉnh của miếng bìa hình vuông đánh dấu ảnh A’ của điểm A qua tấm kính.
+ Nối A và A’ kiểm tra xem AA’ có vuông góc với MN không; A, A’ có cách đều MN không.
Đáp án Phiếu học tập số 2
3. Khoảng cách từ một điểm đến gương bằng khoảng cách từ ảnh của điểm đó đến gương
- Bố trí thí nghiệm (như hình)
- Kết quả thí nghiệm: Khoảng cách từ một điểm của vật đến gương phẳng bằng khoảng cách từ ảnh của điểm đó đến gương.
A’
A
M
N
Khoảng cách tử một điểm của vật đến gương phẳng bằng khoảng cách từ ảnh của điểm đó đến gương.
Ảnh ảo tạo bởi gương phẳng không hứng được trên màn chắn và lớn bằng vật
Kết luận
THẢO LUẬN NHÓM
Vì sao dòng chữ xe cứu thương (AMBULANCE) lại được viết trên xe như trong hình dưới đây? Hãy kiểm tra lời giải thích của em bằng thí nghiệm.
IV. DỰNG ẢNH CỦA MỘT VẬT QUA GƯƠNG PHẲNG
* Cách dựng ảnh của một điểm sáng:
S
.
S’
IV. DỰNG ẢNH CỦA MỘT VẬT QUA GƯƠNG PHẲNG
* Cách dựng ảnh của một điểm sáng:
Ảnh của một vật qua gương phẳng là tập hợp ảnh của tất cả các điểm trên vật.
Hãy dựng ảnh của vật AB có hình mũi tên trong hình 13.13 bằng cách đựng ảnh của điểm A và điểm B rồi nối chúng lại với nhau.
LUYỆN TẬP 3
Trả lời:
- Dựng ảnh A’ của A qua gương:
+ Từ điểm A vẽ hai tia sáng AI1 và AI2 tới gương phẳng
+ Vẽ hai tia phản xạ I1R3 và I2R1 tuân theo định luật phản xạ ánh sáng.
+ Kéo dài các tia I1R3, I2R1 ta được giao điểm A’ là ảnh của A.
- Dựng ảnh B’ của B qua gương phẳng:
+ Từ điểm B vẽ hai tia sáng BK1 và BK2 tới gương phẳng.
+ Vẽ hai tia phản xạ K1R4 và K2R2 tuân theo định luật phản xạ ánh sáng.
+ Kéo dài các tia K1R4, K2R2 ta được giao điểm B’ là ảnh của B.
- Nối 2 điểm A’ và B’, ta được ảnh của vật AB.
LUYỆN TẬP 3
Một học sinh cao 1,6 m, có khoảng cách từ mắt đến đỉnh đầu là 8 cm. Bạn học sinh này cần chọn một gương phẳng treo tường (hình 13.14) có chiều cao tối thiểu bằng bao nhiêu để có thể nhìn thấy toàn bộ ảnh của mình trong gương? Gương phẳng đã chọn cần được treo như thế nào?
Trả lời:
- Gọi AB là chiều cao của bạn học sinh đó, M là điểm đặt mắt.
- Khi đó A’B’ là ảnh của AB; M’ là ảnh của mắt (M).
- Để mắt có thể nhìn thấy ảnh A’B’ qua gương thì từ AB phải có tia sáng truyền đến gương và cho tia phản xạ đến mắt.
Nối M với B’; nối M với A’ cắt tường ở điểm I và J.
- Vậy khi đó IJ là chiều cao tối thiểu của gương.
B
M
A
I
B’
M’
A’
K
J
Trả lời:
B
M
A
I
B’
M’
A’
K
J
ĐƯỜNG LÊN ĐỈNH
OLYMPIA
Với mỗi câu hỏi, trong vòng 10s đội nào bấm chuông trước được giành quyền trả lời trước. Trả lời sai sẽ nhường quyền trả lời cho các đội còn lại.
Câu 1: Chiếu một tia sáng đến một gương phẳng. Biết tia phản xạ và tia tới hợp với nhau một góc 60o. Khi đó góc phản xạ có giá trị là
1
Answer
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
Phương án lựa chọn
A. 15o B. 30o
C. 45o D. 60o
2
Answer
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
Phương án lựa chọn
A. 0o B. 90o
C. 180o D. Không xác định được
Câu 2: Cho đường truyền tia sáng như hình 13.2. Góc phản xạ có giá trị nào sau đây?
Câu 3: Bề mặt nào dưới đây không thể xảy ra hiện tượng phản xạ ánh sáng?
3
Answer
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
Phương án lựa chọn
A. Mặt vải thô B. Nền đá hoa.
C. Giấy bạc D. Mặt bàn thuỷ tinh.
Câu 4: Phát biểu nào sau đây là sai khi nói về mối liên hệ giữa tia phản xạ và tia tới
4
Answer
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
Phương án lựa chọn
A. Tia phản xạ và tia tới nằm trong cùng một mặt phẳng.
B. Góc hợp bởi tia phản xạ và pháp tuyến tại điểm tới bằng đúng góc hợp bởi tia tới và pháp tuyến tại điểm tới.
C. Tia tới và tia phản xạ luôn vuông góc với nhau.
D. Tia phản xạ và tia tới luôn nằm về hai phía của pháp tuyến tại điểm tới.
Câu 5: Trong pha đèn pin người ta lắp một gương cầu lõm để phản xạ ánh sáng phát ra từ dây tóc bóng đèn. Vậy chùm sáng phản xạ là chùm tia gì để ánh sáng được chiếu đi xa mà vẫn rõ?
5
Answer
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
Phương án lựa chọn
A. Chùm tia hội tụ B. Chùm tia phân kì
C. Chùm tia song song D. Cả A hoặc C
VẬN DỤNG
Bài 1: Hãy giải thích vì sao trong các tiệm cắt tóc người ta thường bố trí hai cái gương: Một cái treo trước mặt người cắt tóc và một cái treo hơi cao ở phía sau lưng ghế ngồi.
Trả lời
Vì khi đó người cắt tóc có thể nhìn được cả phía trước và phía sau mái tóc của mình.
VẬN DỤNG
Bài 2. Hai gương G1 và G2 đặt vuông góc với nhau, mặt phản xạ quay vào nhau. Tia tới SI được chiếu lên gương G1 (hình 13.4) lần lượt phản xạ trên gương G1 rồi trên gương G2. Chứng minh tia tới SI song song với tia phản xạ cuối cùng trên gương G2.
VẬN DỤNG
HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
Ghi nhớ kiến thức trong bài.
Hoàn thành bài tập trong SBT.
Chuẩn bị Bài tập (Chủ đề 6).
CẢM ƠN CÁC EM ĐÃ CHÚ Ý LẮNG NGHE!