Miles Hermann
Athro Daearyddiaeth
Ysgol Gyfun Gwent Is Coed
Sesiwn 1 - Adolygu Gwanwyn 2024
Uned 2: Lleoedd Newidiol
Cynnwys
2.1.3 Newidiadau dros amser mewn nodweddion economaidd lleoedd
2.1.4 Newid economaidd ac anghydroddoldebau cymdeithasol mewn lleoedd trefol sydd wedi daddiwydianeiddio
2.1.5 Yr economi gwasanaethau (trydyddol) a’i effeithiau cymdeithasol ac economaidd
2.1.3 Newidiadau dros amser mewn nodweddion economaidd lleoedd
Cynradd - Pysgota, amaethyddiaeth, mwyngloddio
Eilaidd - Diwydiant e.e. Haearn, gwaith dur, creu dillad
Trydyddol - Sector gwasanaethau e.e. Siop, swyddfa, addysg, heddlu
Cwaternaidd - Uwch dechnoleg/ uwch wybodaeth e.e. Ymchwilydd gwyddonol
2.1.3 Newidiadau dros amser mewn nodweddion economaidd lleoedd
Cam 1 Cyn- diwydiannol: Ffocws ar y sector cynradd ac eilaidd
Cam 2 Diwydiannol: Sector eilaidd yn datblygu’n gyflym,sector cynradd yn dirywio
Cam 3 ôl-Diwydiannol: Dirywiad sector cynradd ac eilaidd, cynnydd yn y sector trydyddol a cwaternaidd
LIC (Gwlad Incwm Isel) : Ethiopia | MIC (Gwlad incwm canolig) : China | HIC (Gwlad incwm uchel) : Deyrnas Unedig |
Y sector cynradd yw’r sector cyflogaeth mwyaf yn Ethiopia . Mae 75% o bobl yn gweithio yn y sector hwn , yn bennaf yn gweithio mewn amaethyddiaeth ac fel ffermwyr cynhaliol sydd angen y bwyd i gynnal eu teuluoedd . Byddant yn aml yn gweithio oriau hir ac o dan amodau ffisegol llym i gynhyrchu dim ond digon o fwyd i'w teulu i oroesi. Mae ychydig o amaethyddiaeth masnachol, coffi yn tyfu yn bennaf sydd yn gnwd allforio mawr . Mae’r sector eilaidd yn fach iawn gyda dynion yn bennaf yn gweithio mewn ffatrïoedd yn derbyn ychydig iawn o gyflog . Buddsoddiad tramor sydd wedi creu'r swyddi hyn mewn ffatrïoedd tecstilau a lledr. Mae'r sector trydyddol yn cyfrif am tua 15 % o'r boblogaeth , dynion a menywod, sy'n gweithio yn y gwasanaethau gan gynnwys twristiaeth . | Y sector cynradd yw y sector cyflogaeth mwyaf yn China , ond yn wahanol Ethiopia mae hefyd yn cynnwys cloddio yn ogystal ag amaethyddiaeth. Mae dynion yn cloddio am lo, yn sylweddol a damweiniau mwyngloddio yn gyffredin ac yn adlewyrchu rheoliadau diogelwch gwan. Bydd menywod yn aml yn gweithio mewn amaethyddiaeth . Nid yw'r sector uwchradd mor fawr a'r sector cynradd, ond yn cynhyrchu'r mwyaf o arian gan yrru economi China . Mae dynion a menywod yn gweithio yn y sector hwn yn gweithgynhyrchu nwyddau sy'n cael eu gwerthu ar draws y byd . Mae'r oriau'n hir a'r amodau gwaith yn eithaf anniogel , ond mae'r tâl yn well na ffermio. Mae'r sector trydyddol yn un mor fawr a'r sector cynradd , fodd bynnag mae’r bobl sy'n gweithio yn y sector hwn a'r sector eilaidd yn ennill mwy o arian ac yn gallu ei wario ar wasanaethau a hamdden. Er bod yr oriau gwaith yn hir, mae'r amodau gwaith yn llawer mwy diogel na'r rhai a geir yn y sector eilaidd . | Mae'r sector cynradd yn cyfrif am tua 2% yn unig o'r strwythur cyflogaeth y DU . Ychydig iawn o bysgota neu fwyngloddio sydd ac mae mecaneiddio ar ffermydd yn golygu nad oes angen i gweithlu mawr ar ffermydd. Nid yw'r sector eilaidd 18% . Mae hyn o ganlyniad i dad-ddiwydiannu y DU ac adleoli diwydiannau traddodiadol . Er yna dal i bod rhai ffatrïoedd yn dal i fod yn y DU, maent yn defnyddio llawer o uwch-dechnoleg ac wedi eu awtomeiddio a felly yn lleihau'r angen am weithlu mawr. Y sector trydyddol sydd yn dominyddu yn y DU, Mae mwy na 2 filiwn o bobl yn hunangyflogedig ac yn gweithio o gartref , gan ddibynnu ar ffonau , y rhyngrwyd a 6 chyfrifiaduron . Mae'r dechnoleg hon wedi elwa llawer o bobl sy'n byw mewn ardaloedd gwledig. At ei gilydd , mae'r amodau gwaith yn y DU o safon uchel diolch i reoliadau diogelwch llym ac undebau llafur sy'n cynrychioli gweithwyr. Mae yna hefyd isafswm cyflog cenedlaethol a deddfau cyfle cyfartal er mwyn sicrhau nad oes unrhyw wahaniaethu ar sail rhyw, ethnigrwydd neu oed. |
Dirywiad y sector cynradd
Dirywiad y sector eilaidd
Ymarfer arholiad
Gwerth Model Clark Fisher
Sylwch NAD yw'r model yn dangos gwerth cymharol y pedwar sector gwahanol dros amser ond, yn hytrach, pa sectorau sy'n defnyddio'r gyfran fwyaf o weithlu'r wlad ar unrhyw adeg.
Mae'r newidiadau a welwch yn ymwneud yn bennaf â defnyddio peiriannau a phatrymau masnachu â gwledydd eraill. Nid pwysigrwydd neu lwyddiant gwahanol fathau o fusnes ac allbwn economaidd sy'n bennaf gyfrifol am y newidiadau.
Deillia'r gostyngiad mawr mewn cyflogaeth gynradd yn bennaf o fecaneiddio ffermio (e.e. defnyddio tractorau). Rydyn ni'n bwyta mwy o fwyd bellach, dim llai! Yn y DU, mae rhywfaint o'r gostyngiad yn deillio o gau pyllau glo, oherwydd y gellid mewnforio glo rhatach o dramor yn wreiddiol, ac yn fwy diweddar am fod glo'n cael ei ddiddymu'n gyfan gwbl fel ffynhonnell egni.
Erbyn yr 1800au, roedd y rhan fwyaf o oedolion y DU yn gweithio mewn swyddi gweithgynhyrchu cyflog isel. Ond symudodd y newid byd-eang lawer iawn o'r swyddi hyn dramor yn yr 1970au a'r 1980au. Er hyn, mae digonedd o ffatrïoedd a gweithdai yn dal i fodoli yn y DU – ond mae llawer yn dibynnu ar robotiaid ac awtomeiddio (gan ddefnyddio deallusrwydd artiffisial, neu AI). Mae'r nifer fach o swyddi gweithgynhyrchu sydd ar ôl sy'n cael eu gwneud gan bobl yn swyddi medrus a chyflog uchel (e.e. gwaith peirianneg tra medrus).
Er ei bod yn wir bod y rhan fwyaf o bobl bellach yn gweithio yn y sector trydyddol, mae llawer ohonyn nhw ar dâl eithaf gwael, er enghraifft, llenwyr silffoedd, glanhawyr a gyrwyr cludo nwyddau. Yng nghanol y grŵp hwn mae athrawon, nyrsys a gweinyddwyr swyddfa – gweithwyr proffesiynol y mae'r rhan fwyaf wedi cael eu haddysgu i lefel gradd. Mae lleiafrif o weithwyr trydyddol yn cael eu talu'n dda iawn yn wir (cyfreithwyr a bancwyr ar y lefel uchaf).
Gall gweithwyr cwaternaidd ddod yn gyfoethog iawn – yn filiwnyddion hyd yn oed – os ydyn nhw'n berchen ar yr hawlfraint ddeallusol i'r syniadau, y cynhyrchion, y gwefannau a'r crypto-cyfred (ymhlith pethau eraill) maen nhw'n eu creu.
Cwestiwn arholiad
Eglurwch y rhesymau dros y
gostyngiad yn y sector gynradd yn y DU [5]
Un rheswm dros ostyngiad yn y sector gynradd yw ddatblygiad glo oherwydd fod mewnforiadau yn rhatach sydd felly yn golygu llai o galw a llai o swyddi. Yn ychwanegol wnaeth Margret Thatcher cau’r pyllau glo e.e Pwll Mawr, De Ddwyrain Cymru yn y 80au, felly arweiniodd hyn at ddirywiad i’r sector. Rheswm arall dros hyn yw mecaneiddio oherwydd fod periainneg newydd mewn amaethyddiaeth yn gallu gwneud swydd 20 o bobl felly, mae llai o swydd ac yn arwain at ostyngiad yr sector. Yn ogystal, credaf fod newidiadau cymdeithasol addysg yn chwarae rol enfawr dros y gostngiad oherwydd cynnydd mewn swyddi trydyddol o ganlyniad i brifysgol yn cael ei gwthio i fwy o bobl ifanc, roedd 757,000 o geisiadau isreaddesdig yn 2023. Golyga hyn, fod llai o weithwyr yn y sector ac felly yn arwain at lai o arwain a gostngiad y sector.
2.1.4 Bae Caerdydd - Hanes
Daeth Caerdydd yn dref ddiwydiannol o ganlyniad i’r Chwyldro Diwydiannol y 1790au. Roedd twf cloddio am lo yng nghymoedd De Cymru wedi arwain at adeiladu Camlas Morgannwg yn 1794, a ddaeth â haearn a glo i lawr o'r cymoedd. Wrth i'r diwydiant hwn ehangu daeth yn amlwg bod angen ffurf fwy effeithlon o gludiant ac yn 1840 agorwyd Rheilffordd Dyffryn Taf.
Roedd y twf ym masnach haearn a glo yn cynyddu'n gyflym wedi arwain at nifer o ddociau gael eu hadeiladu yn ystod y 1830au. Y rhain yn cynnwys Doc Gorllewin Bute, a oedd y doc cyntaf i'w agor gan 2il Ardal Bute yn 1839 ac yn hysbys a'i fynedfa tua'r môr, y Basn Hirgrwn, mae'r Bute East Dock yn 1855, Basn y Rhath yn 1874, Doc y Rhath yn 1887 a Doc y Frenhines Alexandra yn 1907.
Yn ystod y cyfnod hwn, tyfodd Butetown a'r ardal ddociau o'i gwmpas yn gymuned gosmopolitan gyda morwyr o bob cwr o'r byd yn ymgartrefu yng Nghaerdydd. Amcangyfrifir bod pobl o leiaf 50 o genhedloedd wedi setlo yn yr ardal hon, a oedd yn ei adnabod fel 'Tiger Bay'. Roedd y mewnfudwyr wedi helpu i adeiladu'r dociau, gweithio ar y llongau gan helpu i wasanaethu'r ddinas ddiwydiannol a morwrol (122 o gwmniau llongau yn yr ardal).
Erbyn y 1880au, roedd Caerdydd wedi trawsnewid o un o drefi lleiaf yng Nghymru i'r mwyaf a'i phorthladd yn trafod mwy o lo nag unrhyw borthladd arall yn y byd. Ar drothwy'r Rhyfel Byd Cyntaf yn 1913, cyrhaeddodd allforion glo eu hanterth ar dros 13 miliwn tunnell. Roedd yna 620 o byllau glo dwfn yn ne Cymru yn danfon eu glo i’r arfordir i gael ei allforio tramor. Yn adeilad y Gyfnewidfa Lo llofnodwyd y siec £1 filiwn gyntaf y byd trwy werthu glo.
Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, fodd bynnag, disgynnodd y galw am lo gan wledydd tramor ar gyfer allforio o Gaerdydd. Wrth i wledydd eraill ddatblygu eu diwydiannau dur eu hunain disgynnodd y galw am lo. Roedd y mwynau haearn a glo yn dod i ben ac yn fwy costus i gloddio yn ddyfnach. Erbyn y 1960au roedd yr allforion glo wedi dod i ben bron yn gyfan gwbl. Collodd tua 10,000 o swyddi gydol y cyfnod, 3,200 ohonynt pan caewyd Gwaith Dur East Moors yn 1978.
Erbyn dechrau'r 1980au roedd Bae Caerdydd wedi dod yn dir diffaith wedi ei hesgeuluso gyda dociau segur a fflatiau llaid/mwd. Roedd yna eithrio cymdeithasol ac roedd lefelau uwch na'r cyfartaledd o ddiweithdra. Allfudodd llawer o’r boblogaeth. Roedd diffeithdra (dereliction) yn amlwg wrth i adeiladu cael eu gadael yn wag gan gynnwys stordai a hen weithfeydd. Gan nod oedd cymhelliant na unrhyw fuddsoddiad daeth y tir agored yn ddiffaith.
Gwelodd y 1960au dinistrio rhannau helaeth o'r Bae a chwalwyd y gymuned wrth iddynt gael eu disodli a’u hail gartrefi (os oeddent yn ffodus).
2.1.4 Dirywiad
Cwestiwn arholiad
Archwiliwch ganlyniadau colli diwydiannau traddodiadol ac eilaidd mewn ardaloedd trefol rydych wedi’i astudio [8].
MPLl:
Yr ardal rydw i wedi astudio yw Bae Caerdydd. Does dim amheuaeth fod effeithiau negyddol cymdeithasol o ddad-diwydaneiddio e.e. Y cylch amddigfadedd. O ganlyniad i 3,200 o bobl yn colli ei swyddi yn Gwaith Dur East Moors yn 1978. Cynyddodd diwethdra ac felly, tlodi. Hefyd, golyga lefelau tlodi uwch fod amodau byw yn gwaethygu, gwelwn yn Butetown yn 1969 ble roedd rbwel wedi adael ar Patrik Street ar ôl tai cael ei dymchwel. Pwsyleisiau hyn fod colli diwydiannau wedi bod yn drwg yn bennaf oherwydd fod Bae Caerdydd arfer bod yn canolfan allforio glo yn y 70au ac felly wrth i’r galw am lo leihau ar ôl yr ail rhyfel byd, fe wnaeth lefelau diwethdra Bae Caerdydd cynyddu o 13.4% i 23.3% o fewn ddwy mlynedd. Yn ychwnaegol, wnaeth y lefelau o ddiwethdra arwain at gynnydd mewn torgyfraith a gamblo gyda bocedi o ardaloedd gloau coch yn tyfu. Awgryma hyn fod y dad-diwydaneiddio yn ddrwg yn bennaf oherwydd fod pobl angen troi i dorgyfraith. Yn ogystal a hyn, wnaeth llawer o’r drigolion gwrthdrefoli oherwydd doedd dim cyfleoedd gwaith iddynt ac felly roedd yr ardal yn colli mwy o weithwyr. Does dim amheuaeth amdani fod colli diwydiannau wedi bid yn ddrwg yn bennaf oherwydd wnaeth arwain ar lefelau uchel yn amddifadedd a diwethdra.
⅞ - beth am y tai gwreiddiol? Beth am ddifyg sgiliau addas ar gyfer swyddi gwahanol?
2.1.4 Polisiau Menter
Ardaloedd Menter Llywodraeth Cymru
Ardaloedd Menter: Enghraifft Caerdydd
Manteision posibl
2.1.5
Y Stryd Fawr
Pam mae busnesau’n lleoli yn y CBD?
1. Crynhoad ac Agosrwydd (agglomeration and proximity)
Dyma brif fuddion lleoliad canol ddinas i fusnes ac adwerthu. Mae’r canol yn rhannu isadeiledd (heolydd, rheilffyrdd ac ati) y ddinas gyfan. Mae gan yr ardal drefol cronfa fawr o weithwyr y gallai cyflogwyr manteisio arnynt. Mae’r canol yn ardal lle all syniadau a gwybodaeth cael eu cyfnewid a’u gwerthu yn rhwydd, ac felly gwelwn fusnesau ariannu (finance), gyfreithiol a marchnata yn ennill yn fawr o’r ffactorau yma.
2.Hygyrchedd�Mae bod mewn ardal ganolog yn denu mwy o gwsmeriaid gan eu bod yn ymweld â busnesau yn y CBD wrth gwblhau busnes amrywiol yn y ddinas. Mae crynhoad siopau yn y CBD yn fanteisiol i gwsmeriaid gan eu bod yn gallu cymharu prisiau nwyddau ac mae mwy o ddewis ganddynt. Mae cysylltiadau cludiant da i ardaloedd canolog, felly maent yn agored i lawer o wahanol grwpiau.
3.Gweithlu Sgiledig
Mae gweithlu sgiledig yn denu busnesau i’r ardal sy’n rhoi cyfleoedd i bobl ennill cyflogau da mewn swyddi sgil uchel. Mae hyn, yn ei dro, yn denu pobl sgiledig i fyw yn yr ardal.
Boniddigeiddio
Mae ardaloedd o gartrefi Sioraidd neu Fictoraidd a oedd unwaith yn ddifreintiedig tu hwnt bellach yn gartrefi i deuluoedd neu gyplau ifanc dosbarth canol sydd am fanteisio ar fywyd canol dinas. Yn aml, daw’r rhain yn rai o’r ardaloedd mwyaf costus a ffasiynol i fyw ynddynt oherwydd ansawdd y bensaernïaeth (architechture) a’u bod yn agos i barciau a holl gyfleusterau’r CBD.
Brixton - Astudiaeth Achos
Yn nodweddiadol, bydd tai a arferai fod yn rhad – yr oedd pobl ar incwm is yn eu rhentu am bris rhesymol – yn cael eu gwerthu i fuddsoddwyr newydd pan fydd ail-drefoli a boneddigeiddio'n digwydd. O ganlyniad, rhaid i'r cymunedau sydd wedi'u dadleoli a arferai fyw yno chwilio am gartrefi newydd. Fodd bynnag, byddan nhw'n aml yn canfod nad oes unman y gallan nhw ei fforddio ar ôl yn lleol. Bydd rhai'n symud i ardal ratach o'r ddinas – gelwir hyn yn 'ardywallt’ (decanting).
Gall nifer fach o bobl ar incwm isel aros yn y gymdogaeth sydd wedi boneddigeiddio os yw'r llywodraeth leol yn gallu rhentu tai cymdeithasol (tai cyngor) iddyn nhw. Yn ardaloedd dinas fewnol y DU, lle mae lle'n brin, bydd hyn yn aml yn cynnwys blociau o fflatiau â dwysedd poblogaeth uchel sy'n eiddo i'r cyngor.
Mae rhai o'r bobl ar incwm is yn weithwyr allweddol, fel gweithwyr cartrefi gofal, cynorthwywyr addysgu a nyrsys. Mae'n hanfodol i gynaliadwyedd cymunedol fod tai fforddiadwy ar gael iddyn nhw. Fodd bynnag, mae'r rhai sy'n feirniadol o hyn yn dweud mai dim ond canran fach iawn o'r holl dai sy'n rhai fforddiadwy ac nad ydyn nhw'n gwneud iawn am yr holl dai rhad a gollir o ganlyniad i foneddigeiddio.
2021 - 800,000 pris cyfartaledd tai
2021- 6,400 diwaith 40% MBE, teimlo fel bod nhw yn cael ei gwthio mas, amddifadedd
Parciau adwerthu
Agorwyd nifer o barciau adwerthu/canolfannau siopa tu allan i drefi a dinasoedd ar draws Cymru e.e.Parc Trostre, Llanelli; Spytty, Casnewydd; Cribbs Causeway, Bryste. Mae’r rhain yn cynnwys nifer o siopau cadwyn e.e. M&S, Next, H&M,Tesco, a.y.y.b. Wrth i’r ardaloedd yma ddod yn fwyfwy poblogaidd gyda siopwyr, gwelwn ddirywiad mewn sawl CBD gyda llawer o siopau wedi symud mas.
Dyma rhai o fanteision parciau adwerthu ar gyrion y dref:
Awgrymwch resymau dros dwf parciau adwerthu (Defnyddiwch dystiolaeth o’r map)
Safle tir llwyd, tir diffaith yn cael ei datblygu
Hygyrch, agos at prif ffyrdd A48, cysylltiad i’r M4 i’r Gogledd
Agosrwydd at ystadau o dai, dalgylch eang
Amrywiaeth o siopau, pobl yn gallu mynd i’r arfarchnad a siopau cangen
Siopa ar-lein
Manteision | Anfanteision |
Cyfleus Siopa un clic Mwy o ddewis/ amrywiaeth o gynyrchion ‘Delivery’ yr un diwrnod/ o fewn dydd | Ddim yn cael eich nwydd ar y dydd Dim yn ymweld/ cefnogi’r stryd fawr Mwy tebygol o gefnogi busnesau mawr CTW Efallai mae’r nwydd ddim yn beth oeddech yn disgwyl Dirwyiad i’r stryd fawr, llai o ymwelwyr |
Beth am yr effaith ar ansawdd y stryd fawr?
Cwestiwn arholiad
Archwiliwch effeithiau newidiadau mewn patrymau adwerthu ar fywydau pobl [8]
Un effaith gall cael achosi, gall y symudiad pobl tuag at adwerthu ar y rhyngrywd yw fydd mwy a mwy o fusnesau lleol yn cau yn y CBD. Yn ôl y Guardian yn 2018 mi wnaeth 6,000 o siopau cau ar strydoedd mawr y D.U yn 2017. Felly yn achosi i’r nifer o weithwyr siop i leihau felly fydd mwy o bobl allan o swydd felly bydd yn arwain at ddiweithdra a chynnydd mewn galw am waith a thlodi yn yr ardaloedd yma. Yn ôl un erthygl wnaeth 11 siop agor y dtdd ar gyfartaledd i gymharu â 16 siop yn cau ar gyfartaledd. Felly mae llai o lefydd i bobl fynd i siopa a gwatio arwain felly fydd mwy o bobl yn dewis i siopa ar lein oherwydd mae dewis eang o nwyddau a gall siopa unrhyw le o’r tŷ yn gyfleus heb ffiniau. Effaith arall yw fydd llai o siawns i bobl cymdeithasou a datblygu sgiliau cymdeithasol a chwrdd a phobl newydd. Mae hyn fel achos o’r lleihad yn siopa mewn person er enghraifft gostgynodd gwariant ar ffasiwn ac esgidiau gan 2% yn y ddwy flynedd ddiwethaf yn ôl data gan Kanta. Gall y newid yma hefyd cynyddu swyddi yn y sectorau gyrru wrth i bobl prynnu ar-lein maen rhaid i bobl talu am ddosbarth cynhyrchion a all arwain at effaith negyddol amgylcheddol o fwy o dagfeydd.
6/8 - effaith ar leoedd? Pa leoedd? Parciau adwerthu? Y CBD? Pa siopau sydd wedi cau a symud ar lein?
Diolch yn fawr