BEŞERİ SİSTEMLER
Şehirlerin fonksiyonları
Şehirlerin fonksiyonları
Dünya üzerinde farklı özelliklere sahip pek çok şehir konumu, hinterlandı ve fonksiyonları sonucunda oldukça gelişmiş önemli şehirler arasında yer almıştır.
Bu özellikleri ile küreselleşen ekonominin ve diğer bazı faaliyetlerin kontrol merkezleri haline gelmiştir.
Şehirlerin Etki Alanları
e-cografya.blogspot.com
2
Şehirlerin fonksiyonları
Şehirlerin dünya coğrafyasında önem kazanmasında etkili olan faktörler arasında şunlar gösterilebilir;
Dünyayı etkileyen şehirlerin özellikleri
e-cografya.blogspot.com
3
Orta kuşakta yer alırlar
İklim koşullarının elverişli olması
Deniz kıyısında kurulmuş olup hinterlantlarının geniş olması
Tarihi süreçte önemlerinin fazla olması
Şehirlerin fonksiyonları
Şehirlerin dünya coğrafyasında önem kazanmasında etkili olan faktörler arasında şunlar gösterilebilir;
Dünyayı etkileyen şehirlerin özellikleri
e-cografya.blogspot.com
4
Önemli ve stratejik ulaşım yolları üzerinde bulunmaları
Sanayi ve ticaretin yoğunlaştığı yerler olmaları
Doğal güzellikleriyle insanları cezbederek etki alanı oluşturmaları
Şehirlerin fonksiyonları
Çoğunlukla tarım ve hayvancılık dışında ekonomik faaliyetlerin yoğunlaştığı, onbinin üstünde nüfusu bulunan, toplumsal ve yönetimsel bütünlüğe sahip olan yerleşmelere şehir (kent) denir.
Şehir (Kent) Nedir?
e-cografya.blogspot.com
5
Şehirlerin fonksiyonları
Şehirler ve diğer yerleşmeler
Yerleşmenin Şehir Olup Olmadığının Belirleyen Kriterler
e-cografya.blogspot.com
6
Nüfus büyüklüğü
Nüfus yoğunluğu
Mekânsal olarak kapladığı alan
Ekonomik fonksiyonlar
Ekonomik ve sosyal organizasyon
İş gücü talebi ve arzı
İdari merkez olması
Şehirlerin Fonksiyonları
Şehirler farklı ekonomik fonksiyonların yürütüldüğü yerlerdir.
Bazı şehirler aynı anda birden fazla fonksiyona sahip olabilir.
Şehirlerin fonksiyonları yerel, bölgesel veya küresel ölçekte olabilir.
e-cografya.blogspot.com
7
Şehirlerin Fonksiyonları
Yerel fonksiyonlu şehirler
e-cografya.blogspot.com
8
Şehirlerin Fonksiyonları
e-cografya.blogspot.com
9
e-cografya.blogspot.com
10
Şehirlerin Fonksiyonları
Şehirlerdeki başlıca fonksiyonlar tarım, sanayi, madencilik, ticaret, ulaşım ve turizmdir. Hiçbir şehirde tek bir fonksiyon özelliği görülmez.
e-cografya.blogspot.com
11
Şehirlerin Fonksiyonları
Her şehirde diğer fonksiyonların yanı sıra ticaret de yapılmaktadır. Bu nedenle şehirlerde birden fazla fonksiyon etkilidir. Bazı şehirlerde bu fonksiyonlardan biri ön plana çıkmıştır.
Şehirler, ön plana çıkan fonksiyonlarına göre sanayi, ticaret, madencilik ve turizm gibi sıfatlarla anılmaktadırlar.
Şehirlerin Fonksiyonları
e-cografya.blogspot.com
12
Şehirlerin Fonksiyonları
Bu şehirlerin büyüklüğünü tarımsal alanın genişliği ve verimliliği etkilemektedir.
Bu yerleşim birimlerinde, çevredeki kır yerleşmelerinden gelen ihtiyaç fazlası tarımsal ürünlerin pazarlandığı, ham maddelerin basit sanayi tesislerinde yarı işlenmiş ve işlenmiş hale getirildiği ve çoğunlukla atölye tipi tesislerin yer aldığı (demirci, çeşitli tamirhaneler) şehirlerdir.
Şehirlerin Fonksiyonları
Tarım Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
13
Şehirlerin Fonksiyonları
Ülkemizde küçük kent gruplarının hemen hemen tamamı tarım kenti olmakla birlikte göçün besleyicisi konumunda bulunmaktadırlar.
Tarım şehirlerinin büyüyüp gelişmesi;
Tarım Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
14
Şehirlerin Fonksiyonları
Bir ve daha fazla sanayi kolunun (ağır sanayi, madencilik, petrokimya, tekstil vs.) faaliyet gösterdiği ve sanayiye bağlı olarak kurulup gelişen şehirlere denilir.
Bu şehirlerin büyük bir bölümü, ham maddenin üretildiği sahalarda merkezileşmişlerdir.
Demir-çelik sanayi, demir ve kömür yataklarının bulunduğu sahalarda gelişmiş ve buna bağlı olarak şehirler kurulmuştur.
İthalat ve ihracatın fazla olduğu şehirlerdir
Sanayi şehirlerinde aynı zamanda ulaşım ve ticaret de gelişmiştir.
Sanayi Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
15
Şehirlerin Fonksiyonları
Sanayi Şehirlerinin Dağılışı
e-cografya.blogspot.com
16
Şehirlerin Fonksiyonları
Sanayi devriminden sonra madenlerin önemi daha da artmıştır. Madenlerin hem hammadde hem de enerji kaynağı olarak kullanılması madenlerin çıkarıldığı ve işlendiği merkezler, madencilik faaliyetlerine bağlı olarak nüfusu artmakta ve madenciliğe dayalı fonksiyonlar ağır basmaktadır.
Maden Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
17
Şehirlerin Fonksiyonları
ABD’de Appalaş kömür havzasına kurulmuş Pittsburg ve Youngtown, Güney Afrika Cumh. Johannesburg
Almanya'nın Essen şehri
Petrol sahalarında
Azerbayca (Bakü),
Orta Doğu’da Irakta Musul ve Kerkük
İranda Abadan
Maden Şehirleri ve Dağılışı
e-cografya.blogspot.com
18
Maden şehirleri diğer şehirler gibi uzun ömürlü değildir. Maden ocaklarında verim düştüğünde veya kapandığında maden kenti önemini önemli ölçüde kaybetmektedir.
Maden
e-cografya.blogspot.com
19
Geniş bir sahayı etkisi altında bulunduran ve dini hizmetler sunan şehirlerdir. Bu tür şehirlere dini görevini yerine getirmek isteyen çok sayıda insan gelmektedir.
Dini Şehirler
e-cografya.blogspot.com
20
Bazı şehirler, belirli dinlerin merkezi hâline gelmiş ve dinî şehir özelliği kazanmıştır.
Roma, Hristiyanlığın merkezi olmuştur.
Mekke ve Medine, Müslümanlığın önemli şehirleridir.
Kudüs ise Yahudiler, Hristiyanlar ve Müslümanlar için dinî bakımdan kutsal bir şehirdir.
Dini Şehirler
e-cografya.blogspot.com
21
Çeşitli mal ve ürünlerin toptan pazarlandığı şehirlere denir.
Bu şehirlerde hem şehirde üretilen hem de yakın çevreden gelen çeşitli ürünler pazarlanır.
Böyle merkezler genel olarak geniş bir hinterlanda sahip olup, karaların iç kısımlarında yolların düğümlendiği yerlerde ve limanlarda kurulmuşlardır.
Ticaret ve Liman Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
22
Marsilya
New York (ABD), Asya’da Singapur (Singapur Cumh.), Bangkok (Tayland),
Kuzeybatı Avrupa’da Bremen, Hamburg (Almanya), Amsterdam ve Rotterdam (Hollanda),
Akdeniz kıyılarında İskenderiye (Mısır), Barselona (İspanya), Marsilya (Fransa) birer liman ve ticaret şehri özelliğindedir.
Ticaret ve Liman Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
23
Hinderlant, bir limanı ekonomik olarak besleyen, limanla etkileşim içinde olan alandır. Ard bölge de denir.
Liman Şehirleri
Art Bölge
e-cografya.blogspot.com
24
Liman Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
25
İthal ve ihraç ürünlerimizin deniz yoluyla geldiği limanlara sahip şehirlerdir.
Bir limanın ticari bakımdan gelişerek büyüyebilmesi, büyük ölçüde art bölgesine bağlıdır.
Bir limanın ya da liman şehrinin ortaya çıkması ve gelişmesi genel de aşağıdaki şartlara bağlıdır:
Liman Şehirleri
Liman Şehirlerinin Ortaya Çıkması
e-cografya.blogspot.com
26
Art ülkesindeki yer şekillerine,
Art ülkesinin genişliğine,
Art ülkesinin iyi bir ulaşım ağına sahip olmasına,
Art ülkesindeki tarım alanlarının genişliğine, ürün çeşidine ekonomik gelişmeyi sağlayacak
Bir limanın ya da liman şehrinin ortaya çıkması ve gelişmesi genel de aşağıdaki şartlara bağlıdır:
Liman Şehirleri
Liman Şehirlerinin Ortaya Çıkması
e-cografya.blogspot.com
27
Kaynakların varlığına,
Coğrafi konumuna yani uğrak yeri olup olmamasına,
Limanın iş hacmine yani gemileri barındırma kapasitesine.
Uluslararası öneme sahip ulaşım yolları üzerinde bulunan ve önemli bir kavşak noktası olan şehirlerdir. Bu tür şehirler genelde küresel etkiye sahiptirler.
Ulaşım Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
28
Üniversite, çeşitli bilim dallarında eğitim-öğretim ve araştırmanın yapıldığı ve bu nedenle on binlerce öğrenci ve binlerce araştırmacının toplandığı merkezlerdir. Gerçek üniversite şehirleri, dünya ölçüsünde ünlü birer bilim merkezleridir. Uluslararası ölçüde ün yapmış ve gerçek anlamda üniversite şehirleri Oxford ve Cambridge (İngiltere) Türkiye’de ise Eskişehir, İstanbul ve Ankara örnek olarak verilebilir
Eğitim Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
29
Bir ülkenin idaresi ile ilgili olarak idari ve siyasi otoritenin yer aldığı merkezdir.
Burada ülkenin, bir eyalet veya ilin tüm idari işleri yürütülmektedir.
İdari Şehirler
e-cografya.blogspot.com
30
Washington (ABD), Ankara (Türkiye), Londra (İngiltere), Madrid (İspanya), Lizbon (Portekiz), Berlin (Almanya), Paris (Fransa), Moskova (Rusya), Roma (İtalya), Bağdat (Iğrak), Riyad (Suudi Arabistan), Hartum (Sudan), Bakü (Azerbaycan), Tiflis (Gürcistan), Kahire (Mısır) gibi şehirler örnek olarak verilebilir.
İdari şehirler
İdari Şehirlerin Dağılışı
e-cografya.blogspot.com
31
Çok sayıda turistin doğadan faydalanmak, sportif faaliyetler yapmak, dinlenmek ve tarihi eserleri ziyaret etmek amacıyla geldikleri merkezlerdir. Böyle merkezlerde ulaşım, ticaret, bankacılık gibi hizmet sektörlerinin de canlanması ile turizm şehirleri ortaya çıkmıştır.
Turizm Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
32
Roma (İtalya), Londra (İngiltere), Paris (Fransa), Singapur (Singapur Cumh.), New York (ABD), Dubai (BAE), Kuala Lumpur (Malezya), Bangkok (Tayland), Luksor (Mısır) şehirleri
Turizm Şehirleri
Turizm Şehirlerinin Dağılışı
e-cografya.blogspot.com
33
Bilgi ve İletişim Teknolojilerinin geliştirildiği ve ticarileştirildiği şehirlerdir.
Bu şehirlerde sanayi, üniversite, devlet ve finansal kurumlarla işbirliği çok daha kolay ve etkin olabilmektedir.
Bu kentlerin lokasyonları, ulaşılabilirlik, yaşam, kaynak temini ve gerçek ortam denemeleri bakımından büyük önem taşımaktadır
Teknoloji Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
34
Japonya doğal kaynakları yetersiz olmasına rağmen yüksek teknoloji kullanan bir ülkedir. Bu tür faaliyetlerin gelişmesinde büyük bir ticari, siyasi ve kültürel merkez olan Tokyo ‘nun varlığı önemli bir rol oynamaktadır. Tokyo ileri düzey teknolojilerin kullanıldığı bir şehirdir.
Washington (ABD), Cambridge (İngiltere), Helsinki (Finlandiya) gibi.
Teknoloji Şehiri
Tokyo ve diğer şehirler
e-cografya.blogspot.com
35
Türk toplumlarında şehirsel yerleşmelerin ilk olarak 8. yüzyılda ortaya çıkmıştır
İnsanların ticaret ve zanaatla uğraştığı ilk Türk yerleşmelerinden olan Beşbalık şehrinin etrafı güvenlik gerekçesiyle surlarla çevrilmiştir.
Mevlâna’nın doğduğu yer olan Belh’de ise hem şehrin etrafı hem de sahip olunan tarım arazileri surlarla çevrilerek saldırılara karşı korunaklı hâle getirilmiştir.
Türk-İslam Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
36
İslamiyet’in kabulüyle Türkler tarafından göçebe yaşam tarzı yavaş yavaş terk edilmeye başlanmış ve bu doğrultuda 9. yüzyıldan itibaren Taşkent, Fergana, Buhara, Semerkant ve Tebriz gibi önemli Türk-İslam şehirleri ortaya çıkmaya başlamıştır.
Türk-İslam Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
37
Bu şehirlerde ticaretin kalbinin attığı alanlar olan çarşılar oldukça gelişmiştir. Bu dönemde şehir hayatının içerisinde önemli bir yer teşkil eden dericilik, demircilik, terzilik ve ayakkabıcılık gibi mesleklerin icra edilmesi sosyal, kültürel ve ekonomik hayatın da geliştiğinin önemli bir göstergesidir.
Bu şehirlerin İpek Yolu güzergâhında kurulması, ticari faaliyetlerin gelişmesinde oldukça etkili olmuştur.
Türk-İslam Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
38
Maveraünnehir Bölgesi’nde yer alan Semerkant ve Buhara, sahip olduğu verimli topraklar ve İpek Yolu üzerinde yer almasından dolayı sürekli olarak saldırılara maruz kalmıştır. Büyük Selçuklular Dönemi’nde şehirleşme oldukça gelişmiş ancak 13. yüzyılda Moğol saldırıları sonucu bölgedeki şehirler yıkılarak şehir yerleşim alanları dağılmıştır. 14. yüzyılda Timur tarafından alınan bu şehirler, yeniden inşa edilerek eski görüntülerine tekrar kavuşturulmuştur. İlerleyen süreçte Timur Devleti’nin başkenti olan Semerkant; Uluğ Bey Dönemi’nde bilim, sanat ve kültür alanlarında gelişen bir şehir hâline gelmiştir. Bu gelişmede Uluğ Bey tarafından yaptırılan rasathanenin büyük bir etkisi olmuştur
Türk-İslam Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
39
Türklerin Anadolu’ya göç etmesiyle bu topraklarda birçok şehir kurulmuş ya da mevcut şehirlerin gelişmesi sağlanmıştır. Bursa, Konya ve Kayseri bu şehirlere örnek verilebilir.
Bahsedilen şehirlerin merkezlerindeki cuma camilerinin yakınlarında kurulan bedesten ve çarşılarda başta tekstil olmak üzere birçok ürünün ticareti yapılmaktaydı.
Anadolu’daki Türk-İslam şehirlerinin ekonomik yönden gelişmesinin temelinde kervan ticaretinin önemi büyüktür.
Konya, 12. yüzyılda etrafı surlarla çevrili küçük bir şehirken 14. yüzyılda nüfusu artan ve zanaatçılar için ayrı ayrı çarşıların kurulduğu bir şehir hâline gelmiştir. Yapılan bu faaliyetler ticaret hayatının gelişmesine ciddi anlamda katkı sunmuştur.
Türk-İslam Şehirleri
e-cografya.blogspot.com
40
Bir Sonraki Konu
BEŞERİ SİSTEMLER
e-cografya.blogspot.com
Beşbalık
Beşbalık, Turfan havzası ile Çungarya havzası arasında uzanan Tanrı dağlarının (Tien Şan) doğu kanadı Bogda dağlarının (5445 m.) kuzey eteklerinde, bu silsileden inen akarsuların yığdığı bir piedmont ovasında, buzullarla beslenen ırmakların suladığı vahalarda kurulmuş şehirlerden biri idi.
Çevresinde eski sulama tesislerinin kalıntıları vardır.
Beşbalık hakkında en eski bilgilere Çin kaynaklarında, Göktürk yazıtlarında ve bazı Uygur eserlerinde rastlanmaktadır.
e-cografya.blogspot.com
42