• MAVZU: Quyosh energiyasida ishlovchi biogaz qurilmalari.

​

​

MAVZU REJASI

• 1.Biomassa manbalari.
• 2.Biogaz qurilmasining tuzilishi va ishlashi.
• 3.Quyosh energiyasi hisobida ishlovchi biogaz qurilmasining texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlari.

​

��

Biomassadan energiya manbai sifatida foydalanishga qiziqish eng avvalo, biomassani har yili qaytadan paydo bo’lishi; biogazda yig’ilgan energiyani saqlanishi va uzoq muddat davomida xohlagan holatda ishlatilishi mumkinligi; bu energiyani boshqa turdagi energiyaga o’tkaza olish mumkinligi; ba’zi mintaqalarda esa issiqlikni bu manbai,tabiiy issiqlik manbalaridan arzonroq turishi; biogazni ekalogik toza issiqlik manbai bo’lganligi; undan foydalanganda atrof-muhitga oltingugurtni zaharli oksidlari paydo bo’lmasligi; atmosferadagi karbonat angidridi balansi o’zgarmasligi va boshqa qator sabablar bilan uzviy bog’liqdir

BIOGAZ TО‘G‘RISIDA QISQACHA MA’LUMOT

Biogaz tabiiy gaz kabi quyidagi jarayonlarda ishatilishi mumkin:

• ovqat tayyorlash;

• elektr va issilik energiya (issik suv va uy-joylarni isitish);

• avtomobil yonilgi sifatida.

Biogaz ishlab chikarish jarayoni koldiqlaridan yuqori sifatli gung xosil buladi.

Biogazni nafaqat mollari, parrandalari kup bulgan fermer xujaliklarda, balki xususiy xujaliklarda ham olish mumkin.

Biogaz tabiiy gazga nisbatan torrok portlash chegaralariga ega: 6% dan 12% gacha (5-15% urniga). Hujjatlarda 300 m³ gacha hajmga ega imoratda 1 soatda sakkiz karra kup havo almashtiruvchi ventilyatsiya nazarga olinishi kerak.

Reaktorning о‘lchamini tanlash

Reaktorning ulchami mavjud uy hayvonlarining sonini xisobga olib, har bir xujalik uchun aloxida belgilanadi. Quyidagi jadvalda reaktorning ulchamini xisoblash uchun ma’lumotlar keltirilgan.

Uy hayvonlari gо‘ngining sutkalik miqdori

​

• Substratni qo’lda quyish va aralashtirishga hamda bioreaktor ichida substratni qizdirishga ixtisoslashtirilgan biogaz uskunasi sxemasi.
• 1- suv qizdiriladigan qozonxona; 2- substrat yuklanadigan bunker; 3- aralashtiruvchi moslama; 4-bioreaktor; 5- suvli zatvor; 6- gaz chiqishi; 7- qayta ishlangan substratni quyib oluvchi bunker; 8- qayta ishlangan substrat (bioo’g’it) saqlanadigan joy; 9- quyib olish quvuri.

Turli xil xomashyo tiplaridan biogaz chiqishi va undagi metan miqdori

Hajmi aniq hisoblangan reaktorni g‘isht, beton yoki metaldan foydalanib qurish mumkin. Eski metall sisternalar va idishlardan (“Sanoatkontexnazorat”) talabiga javob beradigan sharti bilan) foydalanish ancha arzonroq bо‘ladi.

​

• Reakgorning germetikpigini ta’minlash
• Beton, gisht yoki tosh reaktorli biogaz kurilmani barpo etishda reaktorning gaz va suv utkazib yubormasligiii ta’minlash kerak. Reaktorning ichini 60°S gacha xaroratga chidamli, organik kislota va vodorod sulfitga chidamli modda bilan koplash zarur.

Biogazni noorganik qo’shimchalardan tozalash

• Biogaz qurilmasidan chiqadigan gaz avval aytib o’tilganidek aralashma bo’lib hisoblanadi. Biogazni asosiy tarkibiga to’xtalsak, yana bir bor 50-70% metandan (CH₄), shuningdek 30-40% CO₂, ozroq miqdorda H₂S, NH₃, H₂, CO bo`lgan gazlar aralashmasidan iborat. Biogazda qo’shimchalarni bo’lishi, ayniqsa CO₂ ni miqdori ko’pligi biogazni yonishiga halaqit beradi.

• Yana biogaz tarkibida qo’shimcha sifatida uchraydigan H₂S oz miqdorda bo’lsa ham juda katta hajmdagi biogaz qurilmasidan chiqayotgan biogazda uning miqdori ko’payib ketadi. H₂S kislotalik xossasini namoyon qilib, po’latdagi temir metali bilan ta’sirlashib uni yemirilishiga, tez korroziyaga uchrashiga sabab bo’ladi. Bu albatta biogaz ishlab chiqarishda ma’lum noqulayliklarni vujudga keltiradi va qo’llaniladigan mashina, jihozlarni umrini qisqartiradi. Hamda bu gazni yonishidan hosil bo’lgan oltingugurt oksidlari atmosferani zaharlaydi.

• Buning uchun biogazni qo’shimchalardan tozalash suvli zatvor o’rnatdik. Buning uchun oddiygina ishlatish uchun yaroqsiz propan gaz ballonini olib, unga yuqoridan tubigacha ichki qismiga quvur mahkamladik, bu quvur reaktordan keladigan biogaz aralashma gaz quvurga mahkamlanadi va ustki qismidan ichki tarafga ozgini kirgizgan holatda yana quvur mahkamlanadi. Bu tozalangan gaz uchun chiqish hisoblanadi. Propan ballon (suvli zatvor) ichiga 3/2 qismiga suv to’ldiriladi. Reaktordan keladigan biogaz aralashmasi kiruvchi quvur orqali propan ballon ichidagi suvga ochiladi va biogaz gazi suvda ma’lum miqdorda qo’shimcha gazlardan tozalanib, zatvor yuqorisiga suv bilan to’lmagan qismida to’planadi. Bu to’plangan biogaz H₂S, CO₂, NH₃ dan anchagina yaxshi tozalangan holatda bo’ladi va CH₄ qo’shimchalardan yuqori darajada tozalangan bo’ladi. Biogazni H₂S, CO₂, NH₃ lardan tozalashda bu gazlarning suvda eruvchanligini hisobga olinadi, xolos. Bu gazlarni suvda eruvchanligini ko’rib chiqamiz.

• CO₂ (karbonat angidridi )- 20 ⁰С 100 ml suvda 87,8 ml eriydi
• H₂S (vodorod sulfit)- 20 ⁰С 100 ml suvda 2,58 ml eriydi
• NH₃(azot) - 20⁰С 100 ml suvda 52,6 ml eriydi.

• Erigan gazlarga boyigan suv chiqindi sifatida tashlab yuborilmaydi, balki qishloq xo’jalik ekinlari sug’oriladi. Sabab bu suvda erigan holatda NH3 ammiakdagi azot o’simliklarni o’sish rivojlanishi uchun juda foydali hisoblanadi.