EDEBİYAT NOTLARI���

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

TEKKE EDEBİYATI

DERS NOTLARI

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Hoca Ahmet Yesevi

• 11. yüzyılın sonlarında Türkistan'ın Sayram şehrinde doğan Ahmet Yesevi, kera­metleriyle ün yapmış Şeyh İbrahim'in oğludur. Yedi yaşında Yesi şehrine gelir, ilk eğitimini sufîlik çerçevesinde alır.
• Düşünceleriyle Sirderya çevresinde, Taşkent'te ve bozkırlarda göçebe olarak yaşayan Türkler arasında etkili olur, bu bölgede Müslümanlığın yayılmasına ve kökleşme­sine katkıda bulunur.
• Tekke edebiyatının kurucusu kabul edilir.
• Yetiştirdiği müridler Anadolu’ya gelerek Anadolu’nun İslamlaşmasına katkı sağlamışlardır.

​

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

• Ahmet Yesevi, iyi bir eğitim görmüş; Arapça, Farsça ve İslami ilimleri iyi öğrenmiş bir tasavvuf şairidir. Hikmetleriyle özellikle kırsal kesimde yaşayan halkın üzerinde etkili olmuştur. Ahmet Yesevi, İslâma yeni girmiş Türk boylarına İslamın esaslarını, tasavvufun inceliklerini öğretmek için "hikmet" denilen manzumeleriyle hitap etmiştir. Mesajlarını iletmek için şiiri bir araç olarak kullanmıştır.
• Türk edebiyatında tasavvuf düşüncesini şiir biçiminde aktaran ilk isim Ahmet Yesevi'dir.

​

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

DİVAN-I HİKMET

*"Hikmet" kavramı, "dinî-tasavvufî özlü söz" şeklinde açıklanabilir.

*XII. yüzyılda Türk tasavvuf edebiyatının şairi sa­yılan Hoca Ahmet Yesevi'nin yazdığı eserdir.

*İlahi konuların (peygamber sevgisi, ibadet...) iş­lendiği didaktik eser tasavvuf edebiyatının ilk ör­neğidir.

*İslamın esasları, şeriatın hükümleri, tasavvuf adabı şiirlerin ana konusudur.

*Koşma nazım biçimiyle ve hece ölçüsüyle yazılan eser Hakaniye Türkçesiyle ve sade bir dille kale­me alınmıştır.

*Genellikle 7'li (4+3) ya da 12'li (4+4+4) hece ka­lıpları kullanılmıştır.

​

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

DİVAN-I HİKMET

• *Uyak düzeni aaab / cccb / dddb şeklinde olan eserde yarım uyak ve redif kullanılmıştır.

​

• *Anadolu'da tasavvuf halk edebiyatının gelişme­sinde etkisi olmuş bir eserdir.

​

• *Hikmet, Anadolu'da görülen "ilahi"nin karşılığıdır.

​

• Hikmetler­de işlenen konular, tamamen dinî ve tasavvufî bir niteliktedir.

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

*İslâmiyet'in ve tasavvufun etkisiyle ortaya çıkmıştır.

​

*Dinî-Tasavvufî Türk edebiyatına Tekke edebiyatı da denir.

​

*Dini-Tasavvufi Türk edebiyatındaa asıl olan sanat yapmak değil, dini-tasavvufi düşünceyi yaymaktır.

​

*Tekke şairlerinin çoğu tarikatlarda yetişmiş şeyh ve dervişlerdir.

​

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

• İslamiyet'in temel ilkelerine dayanarak nefsi arıtıp ahlakı güzelleştirerek dini yaşama ve bu yolla Allah'a ulaşma düşüncesine tasavvuf denir.

​

• Tasavvuf kültürüyle yetişmiş aydınların oluşturduğu edebiyattır.

​

• Halkın anlayacağı bir dil kullanılmakla beraber Arapça ve Farsça sözcüklere yer verilmiştir.

​

• Şiirler, hem hece hem aruzla yazılmıştır.

​

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

• Nazım birimi dörtlüktür ama gazel biçiminde yazılan ilahiler de vardır.

​

• Allah aşkı ve Allah'ın görüntüsü olarak kabul edilen insan sevgisi konu edilmiştir.

​

• Allah sevgisi, doğruluk, ibadet, dünyanın gelip geçiciliği, Allah'a ulaşma yolları, insana değer verme ve tasavvufla ilgili konular tekke şiirinin ana temalarını oluşturur.

​

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

​

• İlahi, nefes, deme, şathiye, devriye, nutuk gibi nazım türleri vardır.

​

• Efsaneler, evliya menkıbeleri, tezkireler düzyazı türündeki eserlerdir.

​

• Dili aşık edebiyatına göre ağır, divan edebiyatına göre sadedir.

​

• Tasavvuf hareketi edebiyatımızda Türkistan'da Ahmet Yesevi ile başlamıştır.

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

• Yüzyıllara Göre Tekke Edebiyatının En Önemli Temsilcileri Şunlardır:
• 12.yy. : Hoca Ahmet Yesevi
• 13. yy. : Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Veli
• 14. yy. : Kaygusuz Abdal
• 15. yy. : Hacı Bayram-ı Veli, Eşrefoğlu Rumi
• 16. yy. : Pir Sultan Abdal, Aziz Mahmut Hüdai
• 17. yy. : Niyaz-ı Mısrî, Erzurumlu İbrahim Hakkı

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

• * İlahi, Allah’ı övmek, O’na dua etmek ve Allah aşkını belirtmek amacıyla yazılmış şiirlerdir

​

• *Kendine özgü bir ezgiyle okunur.

​

• *Hem koşma, hem semai biçiminde ve hem hece hem de aruz ölçüsüyle yazılmıştır.

​

• *Hece ölçüsünde 7, 8 ve 11 ‘li kalıplar tercih edilmiştir.

​

• *Dörtlüklerden oluşur. Dörtlük sayısı 3 ila 7 arasında değişir.

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

İLAHİ

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

​

• Sade halk dili ile yazılır.

​

• *Genelde şiirin içinde şairin mahlası geçer.

​

• *İlahi denince akla ilk gelen Yunus Emre dir.

​

• *Daha sonra Eşrefoğlu Rumi, Niyazi-i Mısri, Aziz Mahmut Hüdai, Yunus Emre’nin etkisinde kalarak ilahiler yazmışlardır.

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

Not:

•  İlahiler tarikatlara göre farklı isimler alır: Mevlevilerde 🡪 ayin
• Bektaşilerde 🡪 nefes
• Alevilerde 🡪 deme
• Gülşenilerde 🡪 tapuğ
• Halvetilerde 🡪 durak
• öteki tarikatlar da hur ya da ilahi gibi.

​

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

• 1238'de doğduğu 1320'de öldüğü tahmin ediliyor.

​

• -Yaşına ilişkin bilgiler sınırlıdır. Doğum ve ölüm yeri kesin olarak bilinmemektedir.

​

• -13. yüzyılın ortalarına doğru Moğol İstilası ve Selçuklu Devleti'nin yıkıldığı dönemde Anadolu'da yaşadığı sanılıyor.

​

• -Taptuk Emre'nin dergahında hizmet etti. Taptuk Emre'nin düşüncelerini yaymak için Anadolu'da köy köy kasaba kasaba dolaştı.

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

YUNUS EMRE 

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

•  -Şiirlerinde içli bir Allah aşkı ve derin bir insan sevgisi vardır.

​

• -Tüm şiirlerinde Allah'a ulaşma çabasıyla duyduğu mutluluk, O'na kavuşma isteğinin coşkusu ve kavuşamamanın verdiği acı vardır.

​

• -İlahi türünün en güzel örneklerini vermiştir.

​

• -Çoğunlukla hece ölçüsü kulllanmıştır. Risaletü'n Nushiyye adlı eserinde ise aruz ölçüsünü kullanmıştır.

​

• -Sade bir Türkçe ile söylemiştir. Halk dilinin deyiş ve özelliklerini de şiirlerinde kullanmıştır. Süsten uzak ve içten söylemiştir.

​

• -Tasavvufun çizgilerini ve felsefesini halka en iyi anlatan mutasavvıftır.

​

• Eserleri: Divan, Risaletü'n Nushiyye

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

• NEFES
• Bektaşi tarikatına bağlı şairlerin din ve tasavvufla ilgili konuları tarikatın bakış açısına ve dünya görüşüne göre işledikleri şiirlerdir.

​

• Nefeslerde Vahdet-i Vücut felsefesi anlatılır. Ayrıca Hz. Muham­met ve Hz. Ali'yi övmek için yazılmış nefesler de vardır.

​

• Nükteli ve alaylı bir üslup, nefeslerde belirgin olarak görülür.

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

• NUTUK
• Tarikat ehli kişilerin (pirlerin ve mürşitlerin), tarikata yeni giren dervişlere öğüt vermek, tarikat kurallarını ve adabını öğretmek, tarikat derecelerini göstermek amacıyla söyledikleri şiirlerdir.

​

• Daha çok Bektaşî ve Alevi ozanları tarafından kullanılan bir tür­dür.

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

• DEVRİYE
• İnsanın maddi dünyaya inişine "nüzûl", tekrar Tanrı'ya dönüşüne "urûc" denir. Bu inişi ve tekrar geri dönüşü anlatan şiirlere devriye adı verilir.

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

*Tekke-Tasavvuf - Dini Halk Şiiri

• ŞATHİYE
• "Şatıh", "şathiyat-ı sofiyâne" gibi adlarla da anılır.

​

• Bu şiirlerin en önemli özelliği anlamının kapalı olması, ilk okuyuşta anlatılmak istenenin kavranamamasıdır.

​

• Din ve tasavvufla ilgili ciddi bir konuyu gülmeceli ve alaylı bir üslupla anlatan bu şiirlerde, görünüşte saçma sanılan sözlerin, yorumlandığında ta­savvufla ve Kur'an-ı Kerim'in iç anlamıyla ilişkili olduğu görülür.

​

kaynak:derskonum /

Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

EDEBİYAT NOTLARI���

kaynak:derskonum / Hazırlayan: Mustafa ŞAHİN

TEKKE EDEBİYATI

DERS NOTLARI