หน่วยการเรียนรู้ที่ 2�ระบบร่างกายของมนุษย์

แผนผังหัวข้อ�หน่วยการเรียนรู้

• ระบบหายใจ
• ระบบขับถ่าย
• ระบบหมุนเวียนเลือด
• ระบบประสาท
• ระบบสืบพันธุ์

ระบบหายใจ

1

ระบบหายใจ ทำหน้าที่นำออกซิเจนเข้าสู่ร่างกายเพื่อนำไปใช้ในเซลล์ และกำจัดแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ออกจากร่างกาย

ความสำคัญ�ของระบบหายใจ

• นำแก๊สออกซิเจนจากภายนอกร่างกายเข้าสู่ร่างกาย เพื่อขนส่งไปยังเซลล์ต่าง ๆ ทั่วร่างกาย
• นำแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์จากเซลล์กำจัดออกนอกร่างกาย
• ให้พลังงานที่สิ่งมีชีวิตต้องใช้เพื่อการเคลื่อนที่ การเจริญเติบโต และซ่อมแซมส่วนที่สึกหรอของร่างกาย

อวัยวะและหน้าที่ของอวัยวะในระบบหายใจ

กระบวนการ�ในการหายใจ

1. กระบวนการเกี่ยวข้องกับการสูดลมหายใจ
2. กระบวนการแลกเปลี่ยนแก๊สระหว่างพื้นที่ผิวของปอดกับเลือด
3. กระบวนการแลกเปลี่ยนแก๊สระหว่างเลือดกับเซลล์ในร่างกาย

การสูดลมหายใจเกิดขึ้นเมื่ออากาศผ่านจมูก เข้าสู่โพรงจมูก ท่อลม ขั้วปอด และเข้าสู่ปอด เมื่อมีการแลกเปลี่ยนแล้ว แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ออกจากปอดสู่บรรยากาศ

กลไกในการหายใจเข้า

ขณะที่กระดูกซี่โครงยกสูงขึ้น กะบังลมเลื่อนต่ำลง ทำให้ปริมาตรช่องอกมีมากขึ้น ความดันอากาศลดลง อากาศภายนอกจึงผ่านเข้าสู่ปอด เป็นจังหวะหายใจเข้า

กลไกในการหายใจออก

ขณะที่กระดูกซี่โครงเคลื่อนต่ำลง กะบังลมเลื่อนสูงขึ้น ทำให้ปริมาตรของช่องอกลดลง ความดันอากาศภายในช่องอกสูงขึ้น อากาศภายในจึงไหลออกจากช่องอก เป็นการหายใจออก

การแลกเปลี่ยนแก๊สระหว่างพื้นที่ผิวของปอดกับเลือด

การแลกเปลี่ยนแก๊สออกซิเจนกับแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ จะเกิดขึ้นที่บริเวณถุงลมในปอดกับหลอดเลือดฝอยรอบ ๆ ถุงลม และระหว่างหลอดเลือดฝอยกับเนื้อเยื่อ

การแลกเปลี่ยนแก๊ส�ระหว่างเลือดกับเซลล์

โรคที่เกี่ยวข้อง�กับระบบหายใจ

โรคภูมิแพ้ เกิดจากการหายใจนำฝุ่นละอองเข้าสู่ปอดติดต่อกันเป็นเวลานาน ทำให้เกิดอาการจาม ไอ คัดจมูก เจ็บคอ

โรคที่เกี่ยวข้อง�กับระบบหายใจ

โรคมะเร็งปอด เกิดจากสารเคมีปนเปื้อนจากการสูบบุหรี่ อาการเบื้องต้น คือ หายใจฝืด ไอเรื้อรัง มีเสมหะและเลือดออก หายใจเหนื่อย เบื่ออาหาร

โรคที่เกี่ยวข้อง�กับระบบหายใจ

โรคถุงลมโป่งพอง ส่วนใหญ่เกิดจากการสูบบุหรี่ เนื้อเยื่อในปอดถูกทำลาย ทำให้การแลกเปลี่ยนแก๊สออกซิเจนลดลง

การดูแลรักษา�อวัยวะในระบบหายใจ

• รับประทานอาหารให้เพียงพอครบ 5 หมู่
• ออกกำลังกายสม่ำเสมอ
• อยู่ในบริเวณที่มีอากาศบริสุทธิ์
• ไม่สวมเสื้อผ้า เครื่องแต่งกาย ที่รัดแน่นเกินไป
• ไม่สูบบุหรี่หรืออยู่ในบริเวณที่มีการสูบบุหรี่
• ไม่หายใจทางปาก
• รักษาร่างกายให้อบอุ่นอยู่เสมอ

ระบบขับถ่าย

2

ระบบขับถ่าย ทำหน้าที่ขับของเสียของร่างกาย ได้แก่ น้ำ แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ และยูเรียออกจากร่างกายทางอวัยวะต่าง ๆ

ความสำคัญ�ของระบบขับถ่าย

• ควบคุมความเป็นกรดต่าง ๆ ในร่างกายให้เหมาะสม
• ควบคุมปริมาณน้ำในร่างกายให้สมบูรณ์
• ควบคุมปริมาณสารที่เป็นพิษต่อร่างกาย
• ควบคุมปริมาณสารที่มีมากเกินความต้องการ

อวัยวะขับถ่ายของเสีย

การกำจัด�ของเสียทางไต

ไต ทำหน้าที่กำจัดของเสีย เช่น ยูเรีย แอมโมเนีย กรดยูริก รวมทั้งสารที่ร่างกายไม่ต้องการออกจากเลือด และควบคุมสารที่มีมากหรือน้อยเกินไป เช่น น้ำ โดยขับออกมาในรูปของปัสสาวะ

การกำจัด�ของเสียทางผิวหนัง

ผิวหนังทำหน้าที่กำจัดของเสีย เรียกว่า เหงื่อ โดยถูกลำเลียงผ่านหลอดเลือดในชั้นผิวหนังแท้ มารวมกันเป็นต่อมเหงื่อ และระเหยออกจากร่างกายทางรูเหงื่อ

การกำจัด�ของเสียทางปอด

แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์กับน้ำ ซึ่งเกิดจากการเผาผลาญภายในเซลล์และแพร่เข้าสู่เลือด จากนั้นถูกลำเลียงไปยังปอด ซึ่งแก๊สคาร์บอนไดออกไซด์จะแพร่จากเลือดเข้าสู่ถุงลมในปอด และถูกขับออกโดยการหายใจออก

การกำจัดของเสียทางลำไส้ใหญ่

อาหารที่เหลือจากการย่อยและ �ดูดซึมแล้วจะเข้าสู่ลำไส้ใหญ่ที่บริเวณนี้น้ำ แร่ธาตุ วิตามิน และกลูโคสจะ�ถูกดูดซึม ทำให้กากอาหารข้นขึ้น�จนเป็นก้อน จากนั้นถูกกำจัดออกมาผ่านทวารหนัก ที่เรียกว่า อุจจาระ

แนวทางการปฏิบัติตนที่ช่วยให้ระบบขับถ่ายทำหน้าที่ปกติ

• เลือกรับประทานอาหารที่เหมาะสม
• รับประทานอาหารที่สะอาดและมีสารอาหารต่าง ๆ ในปริมาณที่พอเหมาะ
• รับประทานอาหารที่มีกากใย
• เคี้ยวอาหารให้ละเอียด
• ดื่มน้ำสะอาดให้เพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย
• ขับถ่ายให้เป็นเวลา

ระบบหมุนเวียนเลือด

3

ระบบหมุนเวียนเลือด ทำหน้าที่นำอาหารและแก๊สออกซิเจนไปยังเซลล์ต่าง ๆ ในร่างกาย

ความสำคัญของระบบหมุนเวียนเลือด

• ลำเลียงแก๊สออกซิเจนและสารอาหารที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิต
• ขนส่งน้ำ สารอาหาร แร่ธาตุ ฮอร์โมน สารภูมิคุ้มกันไปสู่เซลล์
• รับสิ่งขับถ่ายจากเซลล์หมุนเวียนไปยังอวัยวะขับถ่าย

อวัยวะในระบบหมุนเวียนเลือด

หัวใจ

ทำหน้าที่สูบฉีดเลือดไปยังส่วนต่างๆ ของร่างกาย เกิดการแลกเปลี่ยนแก๊ส หลังจากนั้นเลือดไหลกลับเข้าสู่หัวใจตามเดิม

หลอดเลือด

หลอดเลือด แบ่งเป็น 3 ประเภท

หลอดเลือดอาร์เตอรี เป็นหลอดเลือด ที่นำเลือดออกจากหัวใจ

หลอดเลือดเวน เป็นหลอดเลือดที่ นำเลือดเข้าสู่หัวใจ

หลอดเลือดฝอย เป็นหลอดเลือดที่เชื่อมระหว่างปลายหลอดเลือดอาร์เตอรีเล็กกับปลายหลอดเลือดเวนเล็ก

เลือด

• พลาสมา หรือ น้ำเลือด เป็นของเหลวประกอบด้วยน้ำเป็นส่วนใหญ่
• เซลล์เม็ดเลือด ประกอบด้วย เซลล์เม็ดเลือดแดง ทำหน้าที่ลำเลียงออกซิเจน และเซลล์เม็ดเลือดขาว ทำหน้าที่กำจัดเชื้อโรค
• เพลตเลต หรือเกล็ดเลือด ทำหน้าที่เกี่ยวข้องกับการแข็งตัวของเลือด

เลือด ประกอบด้วย

การหมุนเวียนเลือดผ่านหัวใจ

ความดันเลือด

เกิดจากการบีบตัวของหัวใจ ค่าความดันเลือดจะสูงมากในหลอดเลือดอาร์เตอรีที่ใกล้หัวใจ จะลดลงเมื่อออกห่างจากหัวใจ

​

การวัดค่าความดันเลือดจะวัดความดันของเส้นเลือดอาร์เตอรีที่ต้นแขน โดยค่าความดันที่วัดได้ในหน่วย มิลลิเมตรปรอท จะมี 2 ค่า เช่น 120/80 มิลลิเมตรปรอท

ชีพจร

ชีพจร คือ จังหวะการหดตัวและคลายตัวของหลอดเลือด ซึ่งสอดคล้องกับการเต้นของหัวใจ โดยสามารถวัดได้จาก หลอดเลือดอาร์เตอรีที่อยู่ตื้น ๆ

​

อัตราเต้นของชีพจรของเพศชายประมาณ 70 ครั้งต่อนาที และเพศหญิง ประมาณ 75 ครั้งต่อนาที อัตราการเต้นของชีพจรจะแตกต่างกันในแต่ละบุคคล

การดูแลรักษาอวัยวะในระบบหมุนเวียนเลือดให้ทำงานได้อย่างปกติ

• เลือกรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ต่อร่างกาย ไม่ควรรับประทานอาหารที่มีไขมันสูง
• ดื่มน้ำในปริมาณที่เหมาะสมต่อร่างกาย
• ออกกำลังกายสม่ำเสมอให้เหมาะสมกับวัย
• หลีกเลี่ยงการสูบบุหรี่
• พักผ่อนให้เพียงพอ
• ทำจิตใจให้ร่าเริงแจ่มใส
• หมั่นตรวจสุขภาพเป็นประจำ โดยการพบแพทย์

ระบบประสาท

4

ระบบประสาท ทำหน้าที่ควบคุมระบบต่าง ๆ ในร่างกายให้แสดงพฤติกรรมตอบสนองต่อสิ่งเร้า

ความสำคัญ�ของระบบประสาท

• ควบคุมให้ระบบต่าง ๆ ทำงานประสานกัน เพื่อให้ร่างกายอยู่ได้อย่างปกติ
• ออกคำสั่งให้กล้ามเนื้อไปควบคุมการทำงานของอวัยวะต่าง ๆ ประมวลข้อมูลที่ได้จากประสาทสัมผัสทั้ง 5 ของร่างกาย และออกคำสั่งให้อวัยวะต่าง ๆ ทำกิจกรรมอย่างเต็มที่และเป็นปกติ
• ควบคุมสุขภาพการเจริญเติบโตและพัฒนาการของมนุษย์

อวัยวะในระบบประสาท

สมอง

สมอง แบ่งเป็น 2 ซีก ซีกซ้ายควบคุมการทำงานของอวัยวะซีกขวา และซีกขวาควบคุมการทำงานของอวัยวะซีกซ้าย

​

สมองแบ่งเป็น 3 ส่วนใหญ่ ๆ คือ สมองส่วนหน้าควบคุมความจำ เชาวน์ ปัญญา และการรับความรู้สึก สมองส่วนกลางควบคุมการมองเห็นและได้ยิน และสมองส่วนท้ายควบคุมและประสานงานเกี่ยวกับการทำงานของกล้ามเนื้อให้ทำงานอย่างละเอียดอ่อน

ไขสันหลัง

ไขสันหลัง ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางการเคลื่อนไหวต่าง ๆ ที่ตอบสนองการสัมผัสทางผิวหนัง

การส่งกระแสประสาท

การส่งกระแสประสาทระหว่างเซลล์ต้องอาศัย

เซลล์ประสาทที่ประกอบด้วย ตัวเซลล์ แอกซอน เดนไดรต์

​

• ส่งกระแสประสาทผ่านจุดประสานที่อยู่ปลาย เดนไดรต์ ที่เรียกว่า ไซแนปส์
• กระแสประสาทเคลื่อนมาถึงปลายแอกซอน
• ถุงบรรจุสารสื่อประสาทจะเชื่อมกับเยื่อหุ้มเซลล์ ก่อนไซแนปส์ แล้วหลั่งสารสื่อประสาทออกมา
• กระตุ้นให้เกิดกระแสประสาทที่ปลายเดนไดรต์ อีกเซลล์หนึ่ง
• เกิดการถ่ายทอดกระแสประสาทไปเรื่อย ๆ

การทำงานของระบบประสาท ไขสันหลัง และสมอง

การดูแลรักษาระบบประสาท�ให้ทำงานได้อย่างปกติ

• ป้องกันการเกิดอุบัติเหตุ หรือการกระทบกระเทือนที่มีผลกระทบบริเวณศีรษะ
• บำรุงร่างกายให้แข็งแรงสมบูรณ์ โดยรับประทานอาหารที่มีคุณค่าทางโภชนาการครบ 5 หมู่
• งดอาหารที่หวานจัด เค็มจัด และอาหารมัน
• ดูแลสุขภาพสม่ำเสมอ และตรวจสอบอวัยวะที่เกี่ยวข้องกับอวัยวะรับความรู้สึกของระบบประสาท
• หลีกเลี่ยงการรับประทานยากล่อมประสาทที่มีผลต่อการทำงานของเซลล์ประสาทหรือระบบประสาท

ระบบสืบพันธุ์

5

ระบบสืบพันธุ์ คือ ระบบของอวัยวะในร่างกายของสิ่งมีชีวิตที่ทำงานร่วมกัน ทำหน้าที่สืบพันธุ์ เพื่อเพิ่มจำนวนสิ่งที่มีชีวิตให้มากขึ้น

การสืบพันธุ์ของมนุษย์ต้องอาศัยเซลล์สืบพันธุ์เพศชายและเพศหญิง ปฏิสนธิกันได้ไซโกต และเจริญเติบโตเป็นเอ็มบริโอ

เซลล์อสุจิ + เซลล์ไข่ 🡪 ไซโกต 🡪 เอ็มบริโอ

เซลล์สืบพันธุ์

เซลล์อสุจิ เป็นเซลล์สืบพันธุ์เพศชายที่เคลื่อนที่ได้ สร้างจากอวัยวะภายในร่างกายของเพศชาย

เซลล์ไข่ เป็นเซลล์สืบพันธุ์เพศหญิงที่สร้างจากอวัยวะภายในร่างกายของเพศหญิง เคลื่อนที่ไม่ได้

ความสำคัญ�ของระบบสืบพันธุ์

สิ่งมีชีวิตทุกชนิดต้องสร้างสิ่งมีชีวิตตัวใหม่ที่เหมือนตัวเองเพื่อไม่ให้สูญพันธุ์ ระบบนี้เป็นสมบัติที่ขาดไม่ได้ เพื่อการดำรงเผ่าพันธุ์ไม่ให้สูญหายไปจากโลก

อวัยวะสืบพันธุ์เพศชาย

• อัณฑะ ทำหน้าที่ สร้างเซลล์สืบพันธุ์และสร้างฮอร์โมนควบคุมลักษณะเพศชาย
• ถุงอัณฑะ ทำหน้าที่ ปรับอุณหภูมิของอัณฑะให้ต่ำกว่าอุณหภูมิของร่างกาย ประมาณ 2-3 องศา
• ต่อมสร้างน้ำเลี้ยงเซลล์อสุจิ ทำหน้าที่ สร้างอาหารให้เซลล์อสุจิ
• ต่อมลูกหมาก ทำหน้าที่ สร้างสารที่เป็นเบสอย่างอ่อน เพื่อลดความเป็นกรดในท่อปัสสาวะในระบบสืบพันธุ์เพศชาย
• ต่อมคาวเปอร์ ทำหน้าที่ สร้างเมือกเมื่อได้รับการกระตุ้นทางเพศ
• หลอดเก็บเซลล์อสุจิ ทำหน้าที่ เก็บและเป็นที่พักของเซลล์อสุจิ

อวัยวะสืบพันธุ์เพศชาย

อวัยวะสืบพันธุ์เพศหญิง

• รังไข่ ทำหน้าที่ สร้างเซลล์สืบพันธุ์ และสร้างฮอร์โมนควบคุมลักษณะเพศหญิง
• ท่อนำไข่ ทำหน้าที่ เป็นทางผ่านของเซลล์ไข่ที่ออกจากรังไข่สู่มดลูก
• มดลูก ประกอบด้วยเนื้อเยื่อ 3 ชั้น ชั้นในสุดจะสร้างรกเพื่อเป็นแหล่งแลกเปลี่ยนแก๊ส สารอาหาร และของเสียระหว่างแม่กับลูกขณะตั้งครรภ์ ชั้นกลาง ขยายตัวได้หลายเท่าขณะตั้งครรภ์ และชั้นนอกสุด ทำหน้าที่เป็นที่ฝังตัวของตัวอ่อนจนถึงกำหนดคลอด

อวัยวะสืบพันธุ์เพศหญิง

ฮอร์โมนเพศชาย�และฮอร์โมนเพศหญิง

การเปลี่ยนแปลงทาง�ร่างกายเมื่อเข้าสู่วัยหนุ่มสาว

• น้ำหนักและส่วนสูงมีอัตราเพิ่มสูงขึ้น
• กล้ามเนื้อและกระดูกแขนขามีอัตราเพิ่มสูงขึ้น
• การเจริญเติบโตของอวัยวะสืบพันธุ์ และการเกิดลักษณะของเพศ ได้แก่ การเจริญเติบโตของอวัยวะเพศ มีขนรักแร้ เพศหญิงมีประจำเดือน หน้าอกขยาย สะโพกผายออก เอวคอด เสียงเล็กแหลม เพศชายมีหนวดเครา กล้ามเนื้อใหญ่ขึ้น อกผาย เสียงแตกห้าว

การปฏิสนธิและการเคลื่อนที่ของเอ็มบริโอ

การเจริญของตัวอ่อนมนุษย์

แนวทางการดูแลรักษา�ระบบสืบพันธุ์

• ดูแลรักษาความสะอาด โดยการอาบน้ำทำความสะอาดอวัยวะสืบพันธุ์ และเช็ดให้แห้งหลังอาบน้ำ
• ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
• งดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์
• รับประทานอาหารครบ 5 หมู่
• ไม่สำส่อนทางเพศ

การคุมกำเนิด คือ เทคนิคหรือวิธีการที่ใช้ในการป้องกันการตั้งครรภ์หรือขัดขวางการตั้งครรภ์ โดยอาศัยกลไกในการป้องกันหลายกลไก

ประโยชน์ของ�การคุมกำเนิด

• เพื่อป้องกันการตั้งครรภ์ที่ไม่พึงประสงค์
• เพื่อสุขภาพของพ่อแม่ที่มีลูกแล้ว ได้มีโอกาสพักฟื้นร่างกายให้กลับมาแข็งแรงก่อนมีลูกคนต่อไป
• เพื่อสุขภาพของลูก การที่ผู้หญิงมีลูกถี่เกินไปทำให้เกิดปัญหากับลูกที่ต้องเลี้ยงดูอยู่เดิม และลูกที่กำลังจะคลอดมา

การคุมกำเนิด�แบบชั่วคราว

การคุมกำเนิดแบบชั่วคราว คือ การคุมกำเนิดที่มีประสิทธิภาพได้ชั่วคราว เมื่อหยุดใช้จะกลับมาตั้งครรภ์ได้ ซึ่งเหมาะกับบุคคล ดังนี้

• พ่อแม่ที่ยังไม่พร้อมจะมีลูก แต่ต้องการมีลูกในอนาคต
• พ่อแม่ที่มีลูกแล้วแต่ต้องการมีลูกอีกในอนาคต
• พ่อแม่ที่มีลูกพอแล้ว แต่ลูกยังเล็กอยู่ ต้องการรอให้เจริญเติบโตก่อน จึงหยุดการมีลูกชั่วคราว

วิธีการคุมกำเนิดแบบชั่วคราว

การคุมกำเนิด�แบบถาวร

การคุมกำเนิดแบบถาวร คือ การคุมกำเนิดที่มีประสิทธิภาพตลอดชีวิต ไม่สามารถกลับมาตั้งครรภ์ได้อีก ซึ่งเหมาะกับบุคคล ดังนี้

• พ่อแม่มีลูกเพียงพอแล้ว
• พ่อแม่ที่ไม่ต้องการมีลูกตลอดชีวิต

วิธีการคุมกำเนิดแบบถาวร

ผลกระทบของการตั้งครรภ์ก่อนวัยอันควร

• มีผลกระทบด้านสุขภาพ ร่างกาย และจิตใจ และส่งต่อไปยังลูกที่เกิดมา
• มีผลกระทบด้านสังคม ทำให้เกิดแม่เลี้ยงเดี่ยว
• ก้าวสู่การเป็นแม่ก่อนวัยอันควร
• โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์

แบบสอบปรนัยเพื่อพัฒนาทักษะกระบวนการทางวิทยาศาสตร์�หน่วยการเรียนรู้ที่ 2�ระบบในร่างกายของมนุษย์

1. อวัยวะในข้อใดทำหน้าที่ได้หลายระบบ

2. ในขณะหายใจออก อากาศผ่านทางเดินหายใจเรียงตามลำดับข้อใด A ขั้วปอด B โพรงจมูก C หลอดลม D ถุงลม E แขนงขั้วปอด

3. ค่าความดันเลือดที่วัดได้ 120/80 มิลลิเมตรของปรอท ได้จากการวัดที่บริเวณใด

4. การหายใจเข้าเกิดจากการทำงานของอวัยวะในข้อใด

5. ปริมาณสารต่างๆ ในน้ำเลือด 100 cm³ เมื่อผ่านไตจะมีการดูดกลับเข้าสู่หลอดเลือดฝอย สารชนิดใดมีการดูดกลับน้อยที่สุด

6. ข้อใดไม่ใช่ลักษณะหน้าที่ของเซลล์เม็ดเลือดแดง

7. หัวใจของมนุษย์ห้องใดมีขนาดใหญ่และมีผนังหนาที่สุด

8. การปฏิสนธิของเซลล์ไข่กับเซลล์อสุจิในมนุษย์เกิดที่บริเวณในข้อใด

9. นางสาวป้อมมีประจำเดือนวันที่ 10 ตุลาคม 2550 หลังจากนั้น

จึงพบว่าตั้งครรภ์ นางสาวป้อมควรจะคลอดทารกในช่วงวันใด

เมื่อการตั้งครรภ์เป็นไปตามปกติ

10. พิจารณาสมการต่อไปนี้ แล้วตอบคำถาม

กลูโคส + แก๊สออกซิเจน น้ำ + แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ + พลังงาน

สมการนี้เกี่ยวข้องกับระบบของร่างกายยกเว้นข้อใด

เซลล์

เอนไซม์