1 of 10

Географиялық аудандастыру әдістері

10-сынып географиясы · § 6. Географиялық аудандастыру әдістері

Оқу мақсаттары: Географиялық аудандастыру әдістерін түсіну және қолдану

2 of 10

Сабақтың мақсаты мен жетекші ұғымдар

Сабақтың мақсаты

Географиялық аудандастыру әдістерін білу

Аудандастыру процесінің негіздерін түсіну

Әртүрлі әдістерді салыстыра білу

Жетекші ұғымдар

  • Ареал: Ұқсас табиғи немесе әлеуметтік-экономикалық белгілері бар аймақ
  • Жинақтамалы аудан: Төменнен жоғарыға қарай құрылған аймақ
  • Таңдамалы аудан: Жоғарыдан төменге қарай құрылған аймақ
  • Жетекші фактор: Аудандастыруды анықтайтын негіздеме
  • Беттестіру: Әртүрлі карталарды бір-біріне салыстыру әдісі

3 of 10

Ареалдың түрлері: Біртекті және Торапты

Біртекті ареал (Homogeneous Region)

  • Барлық бөлігінде ұқсас табиғи немесе әлеуметтік белгілері бар
  • Мысалы: Климаттық аймақтар, топырақ аймақтары
  • Ішінде айырмашылықтар аз

Торапты ареал (Nodal Region)

  • Орталық нүкте (ядро) және оның айналасындағы аймақтан тұрады
  • Мысалы: Қалалық аймақтар, экономикалық аймақтар
  • Орталықтан қашықтығына байланысты ықпалы төмендейді

4 of 10

В.Н. Холина бойынша аудандастыру қадамдары

Атау қою

Сипаттау

Аудандар

Карталау

Белгілеу

В.Н. Холинаның 5 қадамды әдіснамасы географиялық аудандастырудың ғылыми негізін қалайды және Қазақстан географиясында кеңінен қолданылады.

5 of 10

Жинақтамалы және Таңдамалы аудандастыру

Жинақтамалы аудандастыру

Synthetic Approach

  • Төменнен бастап жоғарыға қарай құрылады
  • Бөлшек аймақтарды біріктіре отырып, үлкен аймақтар құрайды
  • Ауылдар → Аудандар → Облыстар
  • Барлық факторларды ескеретін комплексті әдіс

Таңдамалы аудандастыру

Analytic Approach

  • Жоғарыдан төменге қарай құрылады
  • Үлкен аймақты бөлшек аймақтарға бөледі
  • Ел → Облыстар → Аудандар
  • Бір немесе екі факторға негіз болады

6 of 10

Жетекші фактор әдісі

Әдістің мәні

Аудандастыруды анықтайтын ең маңызды факторды таңдап, осы факторға негіз болып аудандарды бөлу. Басқа факторлар екінші орынға қойылады.

Жетекші факторлар мысалдары

  • Климат: Полярлық, умеральды, субтропикалық аймақтарды бөлу
  • Геология: Геологиялық құрылымға негіз болып аудандарды бөлу
  • Рельеф: Орография бойынша аудандастыру
  • Өндіріс: Экономикалық аудандастыруда өндіріс түрі жетекші болуы мүмкін

7 of 10

Беттестіру әдісі және Қазақстанның физикалық-географиялық аймақтары

Беттестіру әдісі (Overlay Method)

  • Әртүрлі карталарды бір-біріне салыстыру
  • Климат картасы + Топырақ картасы + Өндіріс картасы = Комплексті аудандастыру
  • Барлық факторларды ескеретін ең толық әдіс

Беттестіру әдісі Қазақстанның физикалық-географиялық аудандастыруында негізгі әдіс болып саналады.

Қазақстанның 9 физикалық-географиялық аймағы

Батыс Қазақстан (Прикаспий аймағы)

Орталық Қазақстан (Сарыарқа)

Солтүстік Қазақстан

Шығыс Қазақстан (Алтай аймағы)

Оңтүстік Қазақстан (Түркістан облысы)

8 of 10

Физикалық-географиялық аудандастыру әдістерінің салыстырмасы

Әдіс

Құрылу бағыты

Факторлар саны

Қолдану аймағы

Жинақтамалы

Төменнен жоғарыға

Көп факторлы

Комплексті аудандастыру

Таңдамалы

Жоғарыдан төменге

1–2 фактор

Тез аудандастыру

Жетекші фактор

Жоғарыдан төменге

1 негіздеме

Климат, геология аудандастыру

Беттестіру

Аралас

Барлық факторлар

Толық физикалық-географиялық аудандастыру

9 of 10

Сынақ сұрақтары — 1-бөлім

1

Біртекті және торапты ареалдың айырмашылығы қандай?

Жауап: Біртекті ареал барлық бөлігінде ұқсас белгілері бар (мысалы, климаттық аймақтар), ал торапты ареал орталық нүктеге (ядроға) негіз болып құрылады және орталықтан қашықтығына байланысты ықпалы төмендейді (мысалы, қалалық аймақтар).

2

В.Н. Холина бойынша аудандастыруның бірінші қадамы қандай?

Жауап: Атрибуттарды таңдау — аудандастыруға негіз болатын белгілерді анықтау: климат, рельеф, топырақ, өндіріс түрі және т.б.

10 of 10

Сынақ сұрақтары — 2-бөлім және қорытынды

3-сұрақ

Қазақстанның физикалық-географиялық аудандастыруында қандай әдіс ең толық болып саналады және неге?

Жауап: Беттестіру әдісі ең толық болып саналады, өйткені ол климат, топырақ, рельеф, өндіріс және басқа факторларды бір-біріне салыстыра отырып, комплексті аудандастыруды жүргізеді. Бұл әдіс барлық факторларды ескеретін ең ғылымды әдіс.

Сабақтың қорытындысы

Географиялық аудандастыру — табиғи және әлеуметтік-экономикалық факторларға негіз болып аймақтарды бөлу процесі

Әртүрлі әдістер әртүрлі мақсаттарға қызмет етеді

Қазақстанның физикалық-географиялық аудандастыруы ғылымды негіздеген және толық аудандастыру болып табылады