Оқушылардың ғылыми-жаратылыстану сауаттылығын дамытуда атмосфера тарауы бойынша PISA халықаралық зерттеу тапсырмаларын қолдану

Кадралиева А.Х

PISA дегеніміз не?�

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымымен жүзеге асырылатын PISA (Programme for International Student Assessment)оқушылардың білім алу жетістіктерін бағалау жөніндегі Халықаралық бағдарлама.

PISA халықаралық зерттеуі барлық білім беру ұйымдарындағы 15-жастағы оқушылардың оқу,математика және жаратылыстанудан білім жетістіктерін анықтауды мақсат етіп қояды.

Зерттеу оқушылардың қабілеттерін емес ,ол оқу барысында меңгерген білімдері мен дағдыларын өмірлік жағдайларда қолдана білу ептіліктерін бағалауға бағытталған.

2

Өзектілігі:�

PISA халықаралық зерттеу тапсырмалары ,белсенді оқыту әдістері арқылы,оқушының белсенділігін арттыру,ізденуі мен зерттеу дағдыларын қалыптастыру және пәнге деген қызығушылығын ояту.

PISA жаратылыстанушылық-ғылыми сауаттылық дегеніміз не? �

• Жаратылыстанушылық-ғылыми сауаттылық мектеп түлегін ақпаратты өңдеу және практикалық проблемалар мен тапсырмаларды ақпараттық белгісіздік жағдайында шешу дағдыларына үйрететін және оған болашақта заманауи қоғамға толыққанды араласуға мүмкіндік беретін жалпы білім берудің мақсаты тәрізді қарастырылады.
• PISA зерттеуіндегі жаратылыстанушылық-ғылыми сауаттылық дегеніміз – жаратылыстану-ғылыми білімді сұрақ қоюға, жаңа білімді игеруге, жаратылыстанушылық-ғылыми құбылыстарды түсіндіруге және жаратылыстанушылық-ғылыми проблемаларға қатысты ғылыми дәлелдерге негізделген қорытындылар жасауға; жаратылыстанудың негізгі ерекшеліктерін адами танымның формасы ретінде түсінуге; жаратылыстану ғылымы мен технологияның қоғам өмірінің материалдық, интеллектуалдық және мәдени саласына ықпалы жайлы хабардар екенін көрсетуге; жаратылыстануға қатысты мәселелер бойынша белсенді азаматтық позициясын білдіруге пайдалану қабілеті.

4

PISA-2022 креативті ойлау дағдыларын бағалау �

Креативті ойлауды халықаралық бағалау білім беру саясаты мен педагогикалық саясатта оң өзгерістерге ықпал етеді.

Дамытуға болатын шығармашылық ойлау қабілетін бағалау және проблемалардың шығармашылық шешімін табу.

Идеяларды іздеуде және сипаттауда оқушылардың қаншалықты дәрежеде шығармашылық ойлауға қабілетті екендігін, бұл қабілеттің оқыту тәсілдеріне, мектептің қызметіне және басқа да білім беру жүйесінің ерекшеліктеріне қалай байланысты екендігін сипаттайды.

​

5

КРЕАТИВТІ ОЙЛАУ�

1. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) оқу жетістіктерін бағалаудың төртінші бағыты ретінде «Жаһандық құзыреттілік» бағытын енгізген.
2. PISA тесті 15 жастағы оқушылардың креативтілігін, сын тұрғысынан ойлау, көшбасшылық және алдын ала жобаланған стандартты емес жағдайға бейімделе білу қабілетін бағалайды.
3. Оқушылар өз бетінше шешім қабылдауды және таптаурын болған стереотиптерді ұстанбауды үйренуі керек.

​

• Назар аударуды қажет ететін маңызды мәселелер – автоматтандыру және жасанды интеллект, … компьютерлік ойлау тұжырымдамалары мен цифрлық технологияларды ұтымды қолдана білу.

Креативті ойлау �

күрделі жағдаяттан шығудың ерекше әрі тиімді жолдарына алып келуі ықтимал жаңа идеяларды ойлап табу,бағалау және жетілдіру.

ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТЕРІ:

Әр алуан идеяларды ойлап табу;

Креативті идеяларды ойлап табу;

Идеяларды бағалау және жетілдіру.

МАЗМҰНДЫ БӨЛІКТЕРІ:

Идеяны жазбаша жеткізу;

Идеяны визуалды түрде жеткізу;

Әлеуметтік проблемаларды шешу;

Ғылыми мәселелерді шешу.

PISA ​ зерттеулеріндегі креативтілікке арналған тапсырмалар ерекшелігі

Тапсырмалар көбіне келесі мәселелерге шоғырланған:​

• бұрыннан белгілі білімді қолдануда емес, жаңа идеяларды ұсыну процесі;
• ұсынылған тәсілдер мен шешімдердің басқаларға ұқсамайтын ерекшелігі (жауаптар маңызды және құнды болған жағдайда);​
• баламалы шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін және соған орай мәселені жақыннан қарастыруды және нақтылауды талап ететін ашық проблемалар;
• жауаптар емес, шешімін табу процесі мен тәсілдері.

​

8

Жаратылыстанушылық-ғылыми сауаттылық бойынша тапсырмалар мәтіннен, графиктен, кестеден және соған қатысты сұрақтардан тұратын проблемалық материалға құрылған. Өз кезегінде әлгі тапсырмалар құрамындағы әр сұрақ мына санаттар бойынша классификацияланады:

​

​

• Сұрақ қандай қабілетті бағалауға бағытталған;

​

• Сұрақта қозғалатын жаратылыстанушылық-ғылыми білімнің типі;
• Контекст;
• Сұрақтың танымдық деңгейі (немесе күрделілік деңгейі).

​

​

9

Жаратылыстанушылық-ғылыми сауаттылықтың құрылымына келесідей тақырыптар кіреді:�

• Заттың құрылымы мен қасиеттері;
• Атмосфералық өзгерістер;
• Физикалық және химиялық өзгерістер;
• Энергия және оны беру жолдары
• Күштер мен қозғалыстар;
• Экожүйелер;
• Әлем және жер;
• Географиялық өзгерістер

​

Оқушы тапсырмаларды орындау барысында талпынуға �тиіс:�

• Жаңа идея ойлап табуға (теріп жазу);
• ұсынылған идеяны жетілдіруге
• ғылыми мәселелерді шешуге,жеке немесе бірлесе құрастырылған сценарийлерге қатысуға,
• берілген сценарий негізінде ғылыми мәселелерді шешетін идеяларды ойлап табуға;
• берілген сценарийге сүйеніп,ғылыми мәселелерді шешетін идеяларды жетілдіруге;

Тапсырманың сипаттамасы және бағалау критерийлері (PISA):�География�«Тапсырыс бойынша жауған жаңбыр»

Атмосфералық жауын-шашын адамның шаруашылық өміріне айтарлықтай әсер етеді. Өзінің қалауы бойынша жаңбыр жауғызу – адам баласының бұрыннан бергі арманы. Алайда ғалымдар жасанды жаңбыр жауғызу мақсатында атмосфералық процеске белсенді әсер ететін әдісті тек ХХ ғасырдың ортасында ғана ойлап тапты.

​

14

Атмосфералық жауын-шашын – табиғаттағы су айналымының маңызды кезеңі. Олардың пайда болуы әртүрлі және бірнеше фактор әсер етеді. Бұл жайлы не білесіздер? Дұрыс және дұрыс емес тұжырымды көрсетіңіздер.

Тапсырма 2

Алматы оқушылары ауа райын тыңдаған соң, ауаның температурасы туралы пікір таласып отыр. «Бүгін радио бойынша сағат 12-де ауа температурасы -10°C деп айтқан. Бірақ бұл дұрыс емес. Абай даңғылынан жоғары тұратын ағам үйіндегі термометр -8°C көрсетті» -деді Досбол. Оған Әлия қарсы шықты: «Райымбек даңғылынан төмен тұрамын. Біздің термометріміз сағат 12-де -12°C көрсетті». Балалардың екеуі де дұрыс айтып тұр: Алматының әр түрлі жерлерінде орналасқан термометрлер бір уақытта әр түрлі температураны көрсетеді. Осыны қалай түсіндіре аласыңдар?

Жауап: суық ауа жылы ауадан ауыр. Қыста салқын ауа жоғарыдан төмен түседі, сондықтан төменде ауаның температурасы төмен болады. Қазастандағы Алматы қаласы Алатау етегінде орналасқан, сондықтан қаланың оң түстік жағы солтүстік жағынан жоғары орналасқан. Сондықтан бір уақытта Алматының әр түрлі жерінде әр түрлі температура байқалады.

15

Атмосферадағы көміртек диоксиді�

17

Тапсырма 4

Ауаның негізгі салмағы жер бетінің  төменгі таяу қабатына түседі. Атмосфераның бүкіл салмағының жартысы  5 км биіктікке дейінгі қалыңдығына тура келеді, сондықтан ауаның  қысымы биіктік бойынша өзгереді.Асқар ата-анасымен  Астана қаласына  ұшақпен баруды жөн көрді.Ұшақ  әуежайдан көтерілерде  стюардесса жер бетіндегі атмосфералық қысым 750 мм  екендігін  хабарлады.  Ұшақ  5000 м  биіктікке көтерілгенде  Асқар  ұшақ сыртындағы атмосфералық қысым енді қанша болды екен деп ойлады.Асқарға көмектесіңіз, ұшақ сыртындағы қысымды анықтаңыз  және  қорытынды шығарыңыз.�Әрбір пайымдауда  «Иә» немесе «Жоқ» жауаптарының бірін айналдыра сызыңыз.

​

Жауабы: 250мм, биіктік артқан сайын қысым төмендейді.

Жауабы: Ылғал жерге тек бұлттан ғана жаумайды,сонымен бірге тікелей ауадан да бөлініп тарайды.

�

​

19

19

Атмосфералық жауын-шашын Жаңбыр,қар,бұршақ Бұлттан жер бетіне түсетін сұйық немесе қатты күйдегі ылғалды атмосфералық жауын-шашын дейді. Жауын-шашынның түрлері: жаңбыр,қар,бұршақ. Сіз күз бен көктемде кей күндері мектепке келе жатып жер бетін қырау шалғанын, кей күндері электр желілерін қылау басқанын, ал жазда ерте тұрғаныңда ағаш жапырақтарын, шалғынды шық басқанын байқаған шығарсың. Егер жаңбыр, қар, бұршақ бұлттан пайда болса жауын-шашынның басқа түрлері қырау, қылау, шық қалай пайда болады?

Тапсырма 5

ТАПСЫРМА 6

Неге Арктиканы зерттейтін ғалым сынап термометрге қарағанда спирт термометрді қолдануды ұйғарады?

​

1.Себебі спирт термометр дәлірек көрсеткіштерді береді.

Иә/жоқ

2.Себебі сынаптың қатаю температурасы спирттің қатаю температурасынан төмен.

Иә/жоқ

3.Себебі спирттің қатаю температурасы сынаптың қатаю температурасынан төмен.

Иә/жоқ

Жауап: 1-жоқ; 2-жоқ; 3-иә

ТАПСЫРМА 7 Ғарышкерлерді ашық ғарышқа шыққанда күн көзінен бөлінетін зиянды сәулелерден және ғарыштық шаң-тозаңдардан бірнеше қабат тігілген скафандр сақтап қалады. Скафандрды құрамында нейлон, дакрон, кевлар деп аталатын үш түрлі жасанды матадан тігеді. Ғарышкер скафандрды кигенде неге (неліктен) терлеп кетпейді?

Жауабы: Скафандрдың ішінде ауа алмасып тұратындай жағдай жасалған.

ТАПСЫРМА 8

Ресейде түрлі транспорттан ауаға шығаратын ластаушы заттардың көлемі 17 млн т жылына, соның 80 % автокөліктен шығады екен. Автмобиль көлігінен шығатын қандай негізгі зат ауаны ластаушы зат болып табылады? Әр жолдан «Иә» немесе «Жоқ» жауаптарының бірін айналдыра сызыңыз.

Жауабы: Көмірқышқыл газы

Тапсырма 9

Гималай тауларының бөктеріндегі Черрапунджи елді мекенін құрлықтың «ең ылғалды жері» деп атайды. Бұл жерде жылына 12000 мм жауын-шашын түседі.

Сұрақ: бұл құбылыстың себебін қалай түсіндіруге болады?

​

Дүние жүзінде жауын-шашын мөлшері көп түсетін тағы қандай жерлерді білесіздер, атап шығыңыздар.

Тапсырма 10

​

ХХ-ғасырда  адамның шаруашылық әрекетінің  әсерінен  атмосфера үлкен мөлшерде  ластана бастады.Атмосфераның ластануымен күресу адамзаттың алдындағы аса маңызды  мәселелерге айналып отыр.

Ауаны көлік түрлерінің ішінде ластаушы көздердің  ең негізгісі қайсысы?

А. Автомобильдер

В. Темір жол көлігі

С.Ұшақтар

Тапсырма 11

​

Экологиялық ахуалдың нашарлауы ірі қалаларда ауадағы таза оттегі мөлшерінің 10-12%-дан артпауына алып келді.

Ауадағы таза оттегі мөлшері қанша пайызды құрағанда қалалықтар экологиялық ахуалдың жақсарғанын  көріп,сезінеді?

А. 100%

В. 51%

С. 21%

НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ!

26