Veri tabanları ve bilgi hizmetlerinde kullanımı

BBY154 Bilgi Hizmetleri (2023)

Sorular…

• Bilgi kaynağı olarak değerlendirilen veri tabanları nasıl oluşur?
• Kurumlar bu kaynaklara nasıl erişir?
• Bu kaynakların avantajları neler?
• Bu kaynakların dezavantajları neler?
• Adil kullanım kurallarının ihlali ne demek?
• Arşivleme sorunu ne demek?
• Hangisi/hangileri bibliyografik veri tabanı örneğidir?
1. ScienceDirect
2. Ulrichsweb
3. Scopus
• Atıf veri tabanı nedir? Ne tür veri tabanı türüne girer? En bilinen örnekler nelerdir?
• Etki faktörü nedir?
• Federe arama motoru nedir, bu tip bilgi keşfetme ve erişim araçlarının bilgi hizmetleri açısından avantajları nelerdir?
• Bibliyometrinin bilgi yönetimi açısından önemi nedir? Bilgi hizmetlerinin geliştirilmesi konusunda bibliyometrik araştırmalardan ne şekilde faydalanılabilir?
• Big deal ne demektir? Bilgi hizmetlerine etkisi nedir?
• Açık arşivler ile ilgili politika geliştirmenin önemi ve bilgi hizmetleri açısından yararı nedir?

Veri tabanı (database) nedir?

• TDK;
• Bilgisayar kullanımında çözüme erişmek için işlenebilir duruma getirilmiş bilgi ortamı.
• Bir konu ya da örgüte ilişkin verilerden oluşan ve genellikle bir veri tabanı dizgesi aracılığıyla bir bütün olarak yaşatılan veri kümeleri topluluğu.
• Cambridge Dictionary;
• Bir bilgisayar sistemi içinde depolanmış ve kolaylıkla görüntülenip değiştirilebilen büyük miktardaki bilgi…
• Ekşi Sözlük;
• Bilgi üssü
• Düzenli bilgiler topluluğu

Veri tabanı (database) - Tanım

• Büyük miktarda bilgiyi bir arada tutan ve istenildiğinde bu bilgilere erişmeyi mümkün kılan sistemler…

Bilgi kaynağı olarak veri tabanları

• Bilgi hizmetlerini ve “kütüphanecilik” mesleğinin tanımını değiştiren bir fenomen...
• Günümüzde güvenilir bilgiye erişmenin en kolay yolu. Neden?
• Bilgi miktarı çok fazla...
• Bilginin artış hızı çok fazla...
• Depolama
• Düzenleme
• Arama-bulma
• Tam metin
• Veri tabanları, çok büyük miktarda bilgiye çevrimiçi olarak erişimi sağlar.
• Makale, kitap, dergi gibi pek çok farklı türde kaynağa erişilebilir.

Üniversiteler ya da kurumlar veri tabanlarına nasıl erişirler?

Veri tabanları bilgiyi nasıl sunar?

araştırmacı/bilim adamı yayın üretir

bu yayınlar bir bilgi kaynağında yayımlanır

bu bilgi kaynaklarının kullanım ve dağıtım hakkını firmalar alırlar

firmalar bu bilgileri veri tabanlarına depolar ve araştırmacıların bulundukları kurumlara sağlarlar

kurumlar bu veri tabanlarını satın alır ya da abone olurlar

araştırmacı/bilim adamı/ öğrenci bu veri tabanlarını kullanarak bilgiye ulaşır

Avantajları

• Milyonlarca bilgi kaynağını
• herhangi bir yerden,
• günün herhangi bir saatinde ve
• dilediğiniz kadar kullanmaya izin verirler.

​

Dezavantajları??

Dezavantajları

• Kurumun aboneliği olmayan kaynaklara erişim sorunu
• “Adil kullanım” kurallarının ihlali
• Bir veri tabanında yer alan bilgi kaynaklarının kullanım hakkı veri tabanına abone olan kuruma aittir. Ancak fazla indirme, içerikteki dokümanların satışı ya da diğer kurumlar ile paylaşımı lisans anlaşmalarına, dolayısı ile de adil kullanım kurallarına genellikle aykırıdır.
• Arşivleme sorunu
• Abonelik bittiğinde abonelik süresince ücreti ödenmiş kaynaklara erişim mümkün olabilir de olmayabilir de.
• Internet bağlantısı zorunluluğu
• Elektronik ortam kullanım becerisi gerekliliği

Yaygın kullanılan veri tabanı türleri

• Bibliyografik veri tabanları
• Bibliyografik-atıf veri tabanları
• Tam metin (full-text) dergi veri tabanları
• Tam metin (full-text) kitap veri tabanları
• İstatistiksel veri tabanları
• Açık erişim veri tabanları

Bibliyografik veri tabanları

• Yayınlara ait bibliyografik bilgilere

(yazar adı, eser adı, yayın yılı, öz (abstrakt) vs.)

ulaşmayı olanaklı hale getirir.

• Ne tip soruları yanıtlayabilir?
• Kim, hangi konuda, hangi dergide, ne yazmış?
• Hangi makale nerede yayımlanmış?
• Beli bir konuda son yıllarda üretilmiş yazılar neler?
• X dergisinin yayıncısı kim?
• …
• Örnekler;
• Library, Information Science & Technology Abstracts (LISTA)
• Ulrichsweb Global Serials Directory
• ...diğer örnekler için bkz. https://library.hacettepe.edu.tr/e-kaynaklar/

Bibliyografik veri tabanları – LISTA (EBSCO)

.. Bibliyografik veri tabanları – LISTA (EBSCO)

• LISTA (Library, Information Science & Technology Abstracts)
• Kütüphane ve bilgi uzmanları için tasarlanmış bir veri tabanı: https://connect.ebsco.com/s/article/What-is-LISTA?language=en_US
• 1960’ların ortasıdan günümüze 60’tan fazla ülkede 20’den fazla farklı dilde yayımlanan 700’den fazla bilgi bilim dergisinde yer alan makalelerin, ayrıca kitap ve raporların bibliyografik bilgi ve özlerine erişim sağlar.
• Detaylı bilgi ve arama ipuçları için tıklayın.

Bibliyografik veri tabanları - Ulrichsweb Global Serials Directory

.. Bibliyografik veri tabanları - Ulrichsweb Global Serials Directory

• Dünya çapında 900’den fazla konu alanında 300.000’den fazla süreli yayının bibliyografik bilgilerini içerir.
• Akademik, ticari, kurumsal ve devletlere ait süreli yayınlar hakkında her tür bilgiye (yayıncı, çıkış sıklığı, türü, yayın değerlendirme biçimi, abonelik ve iletişim bilgileri vb.) ulaşılabilir.
• Detaylı bilgi; https://ulrichsweb.serialssolutions.com/

​

Bibliyografik atıf veri tabanları

• Bu veri tabanları geleneksel (basılı) atıf dizinlerinin (citation indexes) yerini almıştır, çok daha kapsamlı araştırmalar yapmaya olanak tanır.
• Bu kaynaklar yayınlara ait bibliyografik bilgilere (yazar adı, eser adı, yayın yılı, öz/abstrakt vs.) ulaşmayı olanaklı hale getirmenin yanı sıra, yazarların atıf yaptıkları yayınlar ve atıf yapılan yayınlarla ilgili bibliyografik bilgi verirler. Atıf sıklıkları ile ilgili görsel (grafik vb.) gösterimler yapmaya yardımcı olurlar.
• Hangi amaçlarla kimler tarafından kullanılabilir?
• Literatür taraması yapanlar
• (x konuda son 50 yılda neler yayımlanmış?)
• Araştırmacılar
• (hangi bilim adamı hangi yayını ile en fazla atıf almış?)
• Devlet kurumları
• (akademik yükselme, unvan alma, vb. amaçlarla başvuru yapan adaylar arasından seçim yapabilmek için: örn: hangi aday ne tür dergilerde yayın yapmış, atıf almış mı?..)
• Üniversiteler
• (hangi üniversite daha fazla yayın yapmış?)
• Örnekler;
• Web of Science
• Scopus

​

Bibliyografik atıf veri tabanları - �Web of Science (Clarivate)

H.Ü. Kütüphanesinin abone olduğu bir veri tabanıdır. Tarama yapabilmek için H.Ü. E-posta adresinizin (kullanıcı adı ve şifreniz) olması ve proxy ayarlarınızı yapmış olmanız gerekir.

.. Bibliyografik atıf veri tabanları - �Web of Science (Clarivate)

• Bölümleri (WoS Core Collection):

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

• Dünya çapında > 34,586 dergi + kitap, bildiri, patent ve veri seti
• “Etki faktörü” yüksek (!) dergilere ait bibliyografik bilgileri içerir.
• Etki faktörü (impact factor) ne demek?
• Detaylı bilgi; https://clarivate.com/webofsciencegroup/solutions/webofscience-platform/

Etki faktörü

• Etki faktörü (Impact factor-IF), bir dergide yayımlanmış çalışmaların başka çalışmalar tarafından ne kadar kaynak gösterildiğini ifade etmek üzere hesaplanır.
• Etki faktörü değeri, bir derginin belirli bir yılda aldığı atıfların, önceki iki yılda yayımlanan çalışmaların toplam sayısına bölünmesiyle elde edilir.

Bibliyografik atıf veri tabanları – Scopus (Elsevier)

H.Ü. Kütüphanesinin abone olduğu bir veri tabanıdır. Tarama yapabilmek için H.Ü. E-posta adresinizin (kullanıcı adı ve şifreniz) olması ve proxy ayarlarınızı yapmış olmanız gerekir.

.. Bibliyografik atıf veri tabanları – Scopus (Elsevier)

​

​

​

​

​

​

​

​

​

​

• Detaylı bilgi; https://www.elsevier.com/solutions/scopus/how-scopus-works/content

Tam metin dergi veri tabanları

• Dergilere ve dergilerde yayımlanmış tam metin makalelere erişim imkanı sağlar.
• Örnekler;
• ScienceDirect
• SpringerLink
• Wiley
• …

​

Tam metin dergi veri tabanları - �ScienceDirect (Elsevier)

H.Ü. Kütüphanesinin abone olduğu bir veri tabanıdır. Tarama yapabilmek için H.Ü. E-posta adresinizin (kullanıcı adı ve şifreniz) olması ve proxy ayarlarınızı yapmış olmanız gerekir.

Tam metin dergi veri tabanları – SpringerLink (Springer Nature)

H.Ü. Kütüphanesinin abone olduğu bir veri tabanıdır. Tarama yapabilmek için H.Ü. E-posta adresinizin (kullanıcı adı ve şifreniz) olması ve proxy ayarlarınızı yapmış olmanız gerekir.

Tam metin dergi veri tabanları – Wiley Online Library (Wiley)

H.Ü. Kütüphanesinin abone olduğu bir veri tabanıdır. Tarama yapabilmek için H.Ü. E-posta adresinizin (kullanıcı adı ve şifreniz) olması ve proxy ayarlarınızı yapmış olmanız gerekir.

Tam metin kitap veri tabanları

• Kitaplara tam metin erişim sağlar.
• Örnekler;
• EBSCO E-Book Collection
• Elsevier E-Books
• Emerald E-Books
• Springer E-Books
• …

​

2019

Tam metin kitap veri tabanları – EBSCO eBook Collection

H.Ü. Kütüphanesinin abone olduğu bir veri tabanıdır. Tarama yapabilmek için H.Ü. E-posta adresinizin (kullanıcı adı ve şifreniz) olması ve proxy ayarlarınızı yapmış olmanız gerekir.

İstatistik veri tabanları

• Otorite kurumlar tarafından üretilmiş istatistiki bilgileri sağlayan veri tabanları ya da veri bankaları.
• Örnekler;
• OECDiLibrary
• World Bank
• IMF
• …

​

İstatistiksel veri tabanları - OECDiLibrary

Açık erişim veri tabanları

• Açık Erişim?
• Teknik raporlar, tezler ve çalışma raporları, hakemli dergi makaleleri, konferans bildirileri, kitaplar, görseller, araştırma verileri vb. her tür materyal açık erişim veri tabanları/arşivleri aracılığı ile erişilebilir.
• Çoğu durumda bunların kullanımında kullanıcılar için lisans sınırlaması yoktur. Bu nedenle araştırma, öğretim ve diğer amaçlar için ücretsiz kullanılabilirler.
• Açık erişim veri tabanları, kaynakları genelde tam metin olarak sunarlar. Yalnızca bibliyografik bilgi veren açık erişim veri tabanları da bulunabilir.

.. Açık erişim veri tabanları

• Bu kaynaklara erişmek için kurumların/kişilerin herhangi bir ücret ödemesi, abonelik işlemi gerçekleştirmesi gerekmez.
• Genelde bilgi kaynaklarının tam metinlerine kimi zaman da yalnızca bibliyografik bilgilerine ücretsiz bir şekilde erişilebilen veri tabanlarıdır.
• «Open science», «open data» !
• Örnekler;
• Zenodo (https://zenodo.org/)
• DOAJ (https://doaj.org/)
• E-LIS (http://eprints.rclis.org/) (!)
• TR Dizin (https://trdizin.gov.tr/) (?!)
• ...

​

​

Açık erişim veri tabanları - TR Dizin

Açık erişim veri tabanları - DOAJ

Veri tabanları sağlayıcıları

• Veri tabanlarının kullanıma sunulma şekilleri göz önüne alındığında iki grup sağlayıcı olduğu söylenebilir:
• Yayıncı firmalar
• Servis sağlayıcılar

​

.. Veri tabanları sağlayıcıları

• Yayıncı firmalar
• Oxford, MIT ve Taylor & Francis gibi firmalardır. Dergi/kitap yayımlarlar ve bu kaynakları veri tabanlarından erişilebilir hale getirirler.
• Servis Sağlayıcılar
• EBSCO gibi firmalardır (örn. EbscoHost). Farklı yayın evlerinden dergi içeriklerini sağlar ve dergi paketleri oluştururlar.

​

İçerik yönetimi ve bilgi keşif araçları

• Bahse konu tüm veri tabanları temel arama mantığı ile (Google gibi) çalışmakta olup, aranılan bilgilere kolaylıkla ulaşılmasını sağlamaktadırlar.

​

• Eski “bilgi erişim” yöntemleri ile karşılaştırsak?...

.. İçerik yönetimi ve bilgi keşif araçları ..

• Veri tabanları – Arama Kolaylaştırıcılar
• Her kurumun abone olduğu veri tabanı sayısının artması ile birlikte birden fazla veri tabanını tek bir ara yüzle arama ihtiyacı ortaya çıktı.
• Tüm (ya da seçilen) veri tabanlarından tek seferde bilgi aramak için bütünleşik arama motorları oluşturuldu.
• Federe arama motorları
• «Discovery services»
• Okuyun: «Değişen Kullanıcı Alışkanlıkları Doğrultusunda Bir Web Keşif Aracı Model Önerisi» s. 44-55

​

.. İçerik yönetimi ve bilgi keşif araçları

• Bir kurumun erişim sağlayabildiği pek çok veri tabanını bir arada tarayabilen arama motorlarıdır. Pek çok üniversite kütüphanesinde kütüphanelerin web siteleri aracılığıyla kullanıma sunulan bilgi keşfetme (information discovery) araçlarıdır.
• Örnekleri;
• 360 Search (https://exlibrisgroup.com/products/360-management-services/)
• TDNet (http://www.tdnet.io)
• EBSCO Discovery Service (https://connect.ebsco.com/s/article/EBSCO-Discovery-Service-EDS-Information-Sheet?language=en_US)
• Exlibris Primo (https://exlibrisgroup.com/products/primo-discovery-service/)
• …

2012

Potansiyel iş alanları..

Veri tabanlarının bilgi hizmetlerine etkisi

• “Big deal” (“Büyük ticaret”/”Kârlı iş”)?
• Bilimsel yayınlara açık erişim modelleri (Y. Tonta, 2019)
• Kullanım analizi çalışmaları
• Bibliyometri?
• “Tam Metin Makale Kullanım Verilerinin Bibliyometrik Analizi” (http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/yayinlar/tonta-sempozyum2007-4.pdf)
• “Dergi Kullanım Verilerinin Bibliyometrik Analizi ve Koleksiyon Yönetiminde Kullanımı“ (http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/yayinlar/tonta-sempozyum2007-3.pdf)
• “Analysis of E‐book Use: The Case of ebrary” (http://yunus.hacettepe.edu.tr/~umutal/publications/elpub-2010.pdf)
• Açık arşivler ~ farkındalık yaratma çabaları

~ politika geliştirme

• Ulusal Açık Erişim Konferansları
• 3. Ulusal Açık Erişim Çalıştayı Sonuç Bildirgesi
• 4. Ulusal Açık Erişim Çalıştayı Sonuç Bildirgesi
• 7. Ulusal Açık Erişim Çalıştayı Sonuç Bildirgesi
• Sağlama politikalarındaki değişim
• E-kitap Sağlama Modellerinin Karşılaştırmalı Analizi: Hacettepe Üniversitesi Örneği (D. Yılmaz, 2019)

​

​

* İncelenmesi gereken kaynaklar ve önerilen okuma parçaları stayların içinde verilmiştir.

​

* Bu sunum, 2009-2010 öğretim yılı bahar döneminde BBY 104 dersi kapsamında Arş. Gör. Zehra Taşkın tarafından hazırlanan slaytların güncellenmiş versiyonudur.