www.chemistry.ge/school

კლასი: 9

გაკვეთილი: 17

მარილები

მარილების თვისებები და გამოყენება

www.chemistry.ge/school

დღეს განვიხილავთ:

• მარილების თვისებები
• მარილების გამოყენება

www.chemistry.ge/school

2

მარილების თვისებები:

• ყველა მარილი კრისტალური ნივთიერებაა.

​

​

www.chemistry.ge/school

3

წყალში ხსნადი

მცირედ ხსნადი

პრაქტიკულად უხსნადი

წყალში ხსნადობის მიხედვით ისინი იყოფა:

This Photo by Unknown Author is licensed under CC BY-SA

მარილების თვისებები:

• წყალში გახსნისას მარილი მეტალის კატიონად და მჟავური ნაშთის ანიონად დისოცირდება:

​

​

​

​

​

www.chemistry.ge/school

4

ნატრიუმის ქლორიდის

კრისტალები

ჰიდრატირებული Na⁺ იონი

ჰიდრატირებული Cl^- იონი

წყალხსნარებში მარილთა თვისებებს მისი კატიონისა და ანიონის თვისებები განსაზღვრავს.

• სხვა მაგალითები:

ჰიდრატირებული - �წყლის მოლეკულებით გარშემორტყმული

მარილების თვისებები:

• ზოგიერთი მარილის მნიშვნელოვანი თვისებაა კრისტალჰიდრატების წარმოქმნის უნარი. კრისტალჰიდრატები მარილის დისოციაციის დროს ხსნარში გადასული იონების წყლის მოლეკულებითაა გარშემორტყმული (ამ პროცესს ჰიდრატაცია ეწოდება).
• მყარ ნივთიერებას, რომელიც შეიცავს წყლის მოლეკულების განსაზღვრულ რაოდენობას, კრისტალჰიდრატს უწოდებენ, ხოლო კრისტალჰიდრატის შედგენილობაში შემავალ წყალს კრისტალიზაციური წყალი ეწოდება.
• კრისტალჰიდრატის დასახელებისას მარილის სახელწოდებას ემატება ბერძნული რიცხვითი სახელით გამოსახული პრეფიქსი (მონო-, დი-, ტრი- და ა. შ.), რომელიც წყლის მოლეკულათა რაოდენობას გვიჩვენებს და სიტყვა „ჰიდრატი“.

​

CaCl₂∙2H₂O FeSO₄∙7H₂O CuSO₄∙5H₂O

www.chemistry.ge/school

5

კალციუმის ქლორიდის

დიჰიდრატი

სპილენძ(II)-ის სულფატის

პენტაჰიდრატი

რკინა(II)-ის სულფატის

ჰეპტაჰიდრატი

მარილების თვისებები:

• სპილენძ(II)-ის სულფატი თეთრი ფხვნილია, ხოლო თუ მას მცირე რაოდენობით წყალს დავამატებთ, ცისფერ ფხვნილს მივიღებთ, რომელსაც შაბიამნის სახელით ვიცნობთ.
• თუ შაბიამანს გავაცხელებთ, წყალი აორთქლდება და ისევ სპილენძის სულფატი მიიღება

www.chemistry.ge/school

6

CuSO₄ ∙5H2O → CuSO₄ + 5H₂O

CuSO₄ + 5H₂O → CuSO₄ ∙5H₂O

მარილების თვისებები:

• მარილები რეაქიაში შედიან აქტიურ მეტალებთან:

www.chemistry.ge/school

7

მარილი 2

აქტიური�მეტალი

მარილი 1

პასიური მეტალი

CuSO₄ + Fe → FeSO₄ + Cu

Cu²⁺

SO₄^2-

Fe

Fe

SO₄^2-

Cu²⁺

მარილების თვისებები:

• მარილები ურთიერთქმედებენ ტუტეებთან მარილისა და ფუძის მიღებით:

www.chemistry.ge/school

8

CuSO₄ + 2NaOH → Cu(OH)₂ + Na₂SO₄

M

Q

M

OH

M

OH

M

Q

M

მეტალი

Q

მჟავური ნაშთი

M

ტუტე მეტალი

მარილების თვისებები:

• მარილები რეაქციაში შედიან ძლიერ მჟავებთან:

www.chemistry.ge/school

9

CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + H₂CO₃

M

Q1

H⁺

Q2

M

Q2

H⁺

Q1

M

მეტალი

Q1

Q2

სუსტი მჟავას ნაშთი

ძლიერი მჟავას ნაშთი

H₂O + CO₂

მარილების თვისებები:

• მარილებს აქვთ უნარი რეაქციაში შევიდნენ მარილებთან თუ რეაქციის შედეგად ნალექი გამოიყოფა:

www.chemistry.ge/school

10

NaCl + AgNO₃ → NaNO₃ + AgCl

Na⁺

Cl^-

Ag⁺

NO₃^-

Ag⁺

Cl^-

Na⁺

NO₃^-

მარილების თვისებები:

• ზოგიერთი მარილი გახურების შედეგად იშლება:

www.chemistry.ge/school

11

მარილების გამოყენება:

• ვერცხლ(I)-ის ქლორიდი (AgCl) გამოიყენება ფოტოფირების, ფოტოქაღალდებისა და რენტგენის ფირების დასამზადებლად, რაც დაფუძნებულია ამ ნაერთის უნარზე, დაიშალოს სინათლის სხივების მოქმედებით:

2 AgBr → 2 Ag↓ + Br₂

• ამ დროს გამოყოფილი ვერცხლი ფირს ან ქაღალდს აშავებს. ამიტომ ფირზე ან ქაღალდზე არსებული ის ადგილები, რომლებზეც უფრო მეტი სინათლე მოხვდა, უფრო მეტად გამუქდება.

​

www.chemistry.ge/school

12

მარილების გამოყენება:

• სპილენძ(II)-ის სულფატის პენტაჰიდრატს (CuSO₄∙5H₂O) შაბიამნის სახელით ვიცნობთ.

​

• შაბიამანი კალციუმის ჰიდროქსიდთან ერთად გამოიყენება ბორდოს ხსნარის დასამზადებლად.

www.chemistry.ge/school

13

CuSO₄∙5H₂O

„ბორდოს ხსნარი“ ერთ-ერთ ყველაზე უვნებელ პესტიციდად ითვლება.

მარილების გამოყენება:

• კალციუმის სულფატის დიჰიდრატი (CaSO₄∙2H₂O) შესველების შემდეგ ადვილად იღებს სასურველ ფორმას და მალე მყარდება.
• ამ თვისების გამო ის გამოიყენება ტრავმატოლოგიაში მოტეხილობის დასაფიქსირებლად, ხელოვნების სფეროში - ქანდაკებების დასამზადებლად, მშენებლობაში - კედლების შესალესად.
• კალციუმის სულფატის დიჰიდრატს თაბაშირსაც ეძახიან.

www.chemistry.ge/school

14

მარილების გამოყენება:

• ნიტრატები და ფოსფატები (მაგალითად, KNO₃, NH₄ NO_3, (NH₄)₃ PO₄ და სხვ.) მინერალური სასუქების სახით გამოიყენება. მცენარისათვის უმნიშვნელოვანესი ელემენტებია კალიუმი, აზოტი და ფოსფორი.
• კულტურული მცენარეების მოსავლის აღების შემდეგ ნიადაგში ამ ელემენტების შემცველობა მცირდება, რის გამოც ის იფიტება.
• ნაყოფიერების გასაზრდელად ნიადაგში შეაქვთ ე. წ. მინერალური სასუქები, რომლებიც აღნიშნული ელემენტების შემცველ მარილებს წარმოადგენს.

www.chemistry.ge/school

15

სცადეთ დამოუკიდებლად

www.chemistry.ge/school

16

სავარჯიშო:

​

1. რომელი ოქსიდებია საჭირო შემდეგი მარილების მისაღებად?

ა) Na₃PO₄

ბ) K₂CO₃

გ) CuSO₄

დ) K₃PO₄

​

​

​

​

​

​

​

​

​

www.chemistry.ge/school

17

სავარჯიშოები:

2.წერტილების ნაცვლად ჩაწერეთ სათანადო ნივთიერებების ფორმულები

ა) SO₃ + …. → CaSO₄

ბ) Ca(OH)₂ + …. → CaSO₄ + H₂O

გ) N₂O₅ + …. → Ca(NO₃)₂

დ) P₂O₅ + …. → Ba₃(PO₄)₂

​

3. მაგნიუმის კარბონატი გახურებისას ორ ოქსიდად იშლება. შეადგინეთ ამ პროცესის ამსახველი რეაქციის ტოლობა.

​

​

www.chemistry.ge/school

18

სავარჯიშო:

​

4. ბორდოს ხსნარის დასამზადებლად ერთმანეთს ურევენ შაბიამნისა და კალციუმის ჰიდროქსიდის ხსნარებს. შეადგინეთ ამ დროს მიმდინარე რეაქციის ტოლობა. დაასახელეთ მიღებული ნაერთები.

​

​

5. მაგნიუმის ჰიდროქსიდის შემცველი ანტაციდი კუჭში არსებულ მარილმჟავას ანეიტრალებს. შეადგინეთ შესაბამისი რეაქციის ტოლობა.

​

www.chemistry.ge/school

19

www.chemistry.ge/school

20

გაქვთ კითხვები?

გმადლობთ ყურადღებისათვის!