12.- LURRA ETA LURRAREN DINAMIKA
2014-15
L.F
HORMIRUDIAK
Unibertsoaren sorrera eta bilakaera
Kosmologia xx.mendean
Kosmologia: unibertsoaren egitura eta jatorria aztertzen duen zientzia.
Hubbleren behaketak
- Oraingo nebulosak izarrez osaturiko galaxiak ziren lehen.
-Unibertsoa etengabe hedatzen ari da.
Unibertsoaren sorrerari buruzko teoriak
-Big Bang
-...
-Unibertsoak 12M urte ditu
-Materia, energia eta denbora gune batean metatuta
-Tª eta dentsitate oso handiak
-Eztanda: energia materia
-Unibertsoa handitu eta temp. jaisten
Unibertsoaren sorrerari buruzko teoriak
- Alan Guthek sortu, 1980ko hamarkadan ( Big Bang teoriaren osagarria)
- Unibertsoaren hasierako uneak argitu nahi
Inflazio-teoria - Stephen Hawkingen zulo beltzei buruzko lanetan oinarriturik
- Teoria honek proposatzen zuen: unibertsoa hasieran hedapen laburra izan
(abiadura argia baino azkarrago)
- zeuden atalak hain azkar banandu, tenperatuar eta adentsitatea mantendu
Unibertsoaren sorrerari buruzko teoriak
- Ernst Pikek proposatu zuen
- unibertsoaren grabitazio-indarra hedapena gelditu
Unibertso - unibertsoa berriro uzkurtu “jatorrizko atomoa” eratuz pultsagarriaren - azkenan beste Big Bang sortuko da teoria
- Bondi-k, Gold-ek eta Hoyle-k sortu, 1949 an
Egoera - Big Bang teoriaren ordezkoa geldikorraren - Printzipio kosmologiko perfektuaren teoria proposatu teoria - unbertsoa homogeneoa eta aldaezina da
- Gaur egun, teoriak ospe txara dauka
Planetesimalei buruzko hipotesia
1-Nebulosa baten gasa eta hauts kosmikoa astinduz, supernoba baten talka-uhinen eraginez
2-Protoeguzkiak eratu, materia eta partikulen grabitazio erakarpenaren ondorioz, hodeiaren materia biraka hasi eta metatu.
3-Eguzkia eta protoplanetarioa sortu, erreakzio-termonuklearrak sortu ,ondorioz izarrak argia eta beroa irradiatu,ondorioz eguzkia sortu.
4-Plantesimalak eratu, materia dentsoena nukleotik urbil eta arinenak urrun, materia metaketa handituz, gorputz planetasimal solidoak sortu.
5-Planetak sortu, planetasimalak elkarrekin talka egitearen onodrioz, suntsitu eta berriro elkartuz.
Planetesimalen etapak
Eguzki-sistemako planetak
2 mota:
-Barruko planetak (Harritsuak): Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte dira. Atmosfera mehea eta gehien bat harri solidozkoak dira.
-Kanpoko planetak (Gaseosoak): Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno dira. Tamaina hadikoak, Nukleo solidokoak, eta gas bildukin handikoak dira.
3.Lurraren azterketa
Lurraren egitura eta osaketa ulertzea lagungarria da horren dinamika eta ondorengo bilakaera ulertzeko, ikerketa horretarako bi mota:
zuzeneko
metodoak
Materialak eta egiturak zuzenean aztertu
hauen artean
lurrazaleko harriak behatu
Meatzeak
Zundaketak
Laborategiko esperientziak
barruan eraturiko harri asko berez azeleratu
sumendietako laba
mendikateen barrukoak
Mineralak ateratzeko indusketak
Laginak lortzeko lurpean egindako zuloa
lurrazarraren barruko tenperatura jakin
lurrazalaren gorengo geruza zehatz ezagutu
Lur barneko prozesuak eskala murrizktuan birsortu
Zeharkako metodoak
lurraren barruko ezaugarriak hipotesien bidez, frogarik ez
hauen artean
Metodo grabimetrikoa
metodo magnetikoa
grabitatearen azelerazio balioa neurtu (9’8m/s2)
kanpo nukleo urtua metalezko mineral asko dituen barne nukleoraen inguruan
alde deberdinetan aldatu
lurraren barruko harrien dentsitate eta osaketari buruzko informazioa
metalezko jariakinen mugimenduak eremu magnetikoa barne nukleoan
Zundaketa
meatzea
METEORITOEN IKERKETA
METODO GEOTERMIKOAK
Meteoritoak
Lurrera erortzen diren kanpoko espazioko gorputzak
-Osaketa eta tamaina aldakorrak
-Lurraren antzeko protoplanetaren zatiak
Planeta eratzean sortutako beroaren zati bat Lurrean kontserbatu
Jario geotermikoa
-ren bidez kanporatu, apurka-apurka
neurtu
Balio altuak
Balio baxuak
Bulkanismo handiko zonak
Lur-geruza meheko zonetan
Ozeano-hobietan
Lurrazal oso lodiko aldeetan
| Sideritoak | Siderolitoak | Aerolitoak |
Dentsitatea | Handia | Ertaina | Txikia |
Osaketa | Budin eta nikel-aleazioa | Ferronikel eta silikato ferromagnetikoak | Burdina eta aluminiozko silikatoak |
Antzeko osaera | Nukleoa | Mantua | Lurrazala |
Metodo Sismikoa
Lurrikarak sortzen dira
Lurreko tentsio estatikoaren ondorioz metatutako energia bat-batean askatzean.
Sortu
Uhinak
Motak:
Oinarrizkoak-P
Materialen hedapen eta uzkurdura sortu
Zizailakoak-S
Norabide perpendikularra, materialen deformazioa.
Lurrazalekoak
Raleigh-R
Uhinen mugimendu zirkularrak. Olatuen antzera.
Love-L
Mugimendu horizontalak sortzen ditu.
Zimentuen hondapena eragin.
Uhinen hedapenaren aldaketak ikertzen ditu metodo sismikoak. hauek, Lur barnearen material ezberdinak zeharkatzen dituztenean.
Uhin sismikoen jokabidea
P eta S uhinak
P eta S uhinek duten jokabideari esker jakin dezakegu nolakoa
den Lurraren barrualdea materialen egoeraren eta dentsitatearen
arabera.
4. Lurraren egitura
Eredu dinamikoa; lurraren barruko jokabide mekanikoa, dentsitatea eta fisiko-kimikoa erabiltzen ditu irizpidetzat.
Eredu geokimikoa; lurraren barrualdeko materialen osaketa kimikoa erabiltzen du irizpide
4.2. Gaur egungo eredua
· Eredu geokimikoa eta dinamikoa barruan hartu.
· Azala - Gainazaletik hurbilena - Mohorovicic-en etenuneraino - Solidoa eta gogorra - Osaketa, lodiera eta azalera aldagarria
· Bi azal mota: ozeanikoa eta kontinentala
· Azal ozeanikoak bi egitura:
Horizontala
Bertikala
- Ozeanoen hondoak eratu. (plataforma kontinentalak ez)
- Hiru eremu - Lautada abisalak - Dortsalak - Ertz kontinentalak
* 3-15 km-ko lodiera
* Bi alde - Azaletik hurbilena - Sakonena
Antzinatasuna: 180 milioi urtetik behera (oso gaztea, behin eta berriro sortu eta gero suntsitu)
Azal kontinentala : Kontinenteak + ozeano azpiko plataforma kontinentalak
Egitura horizontala -KRATOIAK Milioika urteko higiduragatik eremu leun eta handiak
- OROGENOAK Indar tektonikoek altxatu eta deformaturiko harri masak
Antzinako geruza da hau, 500 milio urtetik gorakoa
Azaletik urbil: harri sedimentario geruza
Egitura bertikala
Alde sakonean:harri metamorfiko eta magmatiko
30km inguruko lodiera , mendikate azpian 70km inguru
Egitura aldagarria, ez dago maila zehatzik
Mantua: Bolumen handiena duen geruza -Mohorovicic-en etenunetik Guthenberg-en etenunera(2900km) -Burdina eta olibin silikatozko harriak
Goiko
mantua Mohorovicic-en etenunetik 670km sakoneraino
Goi mantua + Azala = Litosfera(Solidoa eta hauskorra plaka litosferikoetan zatikatuta)
Litosfera azpian Plastikoagoa (Presio eta tenperatura altuak, uhin sismikoak moteldu)
670km sakoneratik aurrera
Beheko Harrien mineral trinkoagoak, dentsoagoak (uhin sismiko
mantua abiadura handia)
Harrien portaera plastikoa (Presio eta tenperatura altuak)
Lurraren Egitura (NUKLEOA)
Lurreko geruzarik sakonena da, Gutenbergen etenunetik (2900km) erdiguneraino (6371km). Bi eskualde bereizten dira: kanpo nukleoa eta barne nukleoa.
Egitura honek,( mugitzen ez den geruza likidoarekin inguraturiko barruko esfera) Lurraren eremu magnetikoa euskarritzen du.
5.1 Mendien eraketari buruzko hipotesiak
Mendien eraketari buruzko hipotesiak
Finkotasunean oinarrituta
Mugimenduan oinarrituta
Finkotasunean oinarrituta
Mugimenduan oinarrituta
Kontinenteen jitoa: Lur guztiak kontinente bakarrean, Wegenerrek formulatu zuen.
Ozeano hondoa hedatzeari buruzko eredua: Dortsal ozeanoen ondoan hasi eta hobietan ozeanoen hondoa murriztu
Plaken teoria tektonikoa: Wilsonek plaka litosferikoak aurkitu eta McKenziek eta Pichon gaur egun nagusi den teoria proposatu zuten.
Mugimenduan oinarrituriko hipotesiak euskarritzen dituzten froga nagusiak
- Hego Amerikako eta Afrikako lerroek bat egin, puzzle baten piezak bezala.
- Gaur egun ozeanoek banatutako mendikate eta harri-eraketen jarraitasuna.
- Oraindela 300 miloi urteko glaziazioaren jarraipena bata bestetik kilometrora dauden harrietan aurkitu.
Mugimenduan oinarrituriko hipotesiak euskarritzen dituzten froga nagusiak
- Fosil berdinak kontinente desberdinetan aurkitu.
- Narrastiek ozeanoa zeharkatu ezin zuenez, kontinenteak batuta egon behar ziren.
- Harri magmatikoak solidotzean, mineral magnetikoak polorantz orientatuta geratzen dira.
- Orientazio desberdina dagoenez, kontinenteak lekualdatu dira.
6.1 Plakak eta plaka motak
Plaka ozeanikoak litosfera ozeanikoa soilik; Ozeano Barekoa, adibidez
Litosfera-motaren Gehienak dira.
arabera Plaka mistoak Litosfera ozeaniko eta litosfera kontinentalez osatuak
Adibidez, Eurasiako plaka
*Plaka kontinentalak gaur egun ez dira handirik existitzen baina existitu ziren
eta existituko dira.
Zazpi plaka nausiak Ipar Amerikakoa, Hego Amerikakoa, Afrikakoa, Eurasiakoa,
Indoaustraliakoa, Antartikoa eta Bareakoa.
Tamainaren Tamaina ertaineko sei plakak Karibekoa, Nazcakoa, Filipinetakoa, Arabiakoa,
arabera Cocosekoa eta Scotiakoa.
Beste plaka txikiagoak Juan de Fuca plaka
6.1Plakak eta plaka motak
Plaka litosferiko gogorrak mantu plastikoaren gainean apurka muitzen dira
Plaken elkarreragina Plaken tamaina eta forma etengabe aldatzen dira
Plakak elkarreragina dute, batez ere ertzetan
Plaken Ertzak
Dibergenteak
Eraldatzaileak
Konbergenteak
(litosfera berria sortzen da)
(litosfera suntsitzen da)
Plakak ertzen arabera
(ertzen araberakoa)
Ertz dibergenteen dinamika
Ertz dibergenteak
Dortsal ozeanikoak
Kontinenteen barruko riftak
-itsaspeko mendilerro luzeak dira
-Bi mendilerro bereizten dira, erdian hobi tektoniko edo rift bat dutelarik
-Riftetik magma ateratzen da, eta horrela litosfera ozeanikoa sortzen da, ertz konbergenteetan suntsitzen den bitartean.
kontinenteen barruko riftak
kontinenteen barruan sortutako riftak dira, geroago dortsal ozeaniko bihurtuko direnak.
Ertz konbergenteen dinamika (II)
Ertz motak
-...
-Ozeano-kontinente
-Kontinente-kontinente
- Plaka dentsoena, ozeani- koa, kontinentalaren azpian
-Subdukzioko beroaren ondorioz mantuko harriak urtu eta kontinenteak mendi bolkanikoak sortu
-Ez da ezer mantuan subduk- zionatzen, biak antzeko dentsi- tatea
-Sedimentuetan oinarritutako orogenoak; hau da, mendikateak
Ertz konbergenteen dinamika
Bulkanismoa: Marruskadura tenperatura igo harriak urtu eta magama atera.
Sumendi-uharteak
Faila eraldatzaileen dinamika
- 100km-tan behin ebakitzen dute
- Jarduera sismiko handia daukate (marruzkadurarekin lorturiko energiaren ondorioz)
- Gehienak hondo ozeanikoan daude, baina batzuek litosfera kontinentalan dute eragina
- Kaliforniako San Andres faila
Plaken barrualdeko dinamika
- adinaren arabera antolaturiko uharte ozeaniko
bolkaikoen artxipielagoak (Hawaii)
- Plaken tektonikoetan gune beroak daude (mantu sakonetik
iritsitako material beroen gorakada)
- Gune beroek uharte bolkanikoak sortzen dituzte
- Plaka tektonikoak gune beroaren gainena mugitzen dira, beste
uharte bat sortzen
- Dezplazaturik eta gazteagoa
7-Plaken eragilea
-Mantua jariakorra eta kobekzio-korronteak ditu
-Korronteak plaka litosferiokoaren bekaldetik bultzatuz plakak flotatu.
-Konbentzio-korronteak dortsaletik igo eta subduzio zonatik jaitsi
-Eredua baztertu , mantua ez zelako hain jariokorra
Konbekzioa
Konbekzioaren eredua
Astenosferaren eredua
Geruza sublitosferikoa dago(astenosfera).
konbekzio-korronteak astenosferan geratzen dira.
dortsalean urturiko harriak gora.
harriak solidotu eta plakak albotik bultzatu eta mugitzen ditu.
litosfera ozeanikoasn osatu eta subdukzio-zonetan hondoratu.
eredua hau baztertu astenosfera es dagoelako.
Astenosfera
Sakoneko subdukzioaren eredua
Gaur egun gehienek onartzen duten eredua da.Mantu osoan eragina duen konbekzio-korrontea planteatzen du. 2 jario mota:
-Beheranzko jarioa: Subdukzio zonetan. Litosfera ozeaniko dentsoaren subdukzioa. Nukleoaren eta mantuaren arteko mugaraino heltzen da.Plakatik tiratu eta mugimendua eragiten du.
-Goranzko jarioa: Gune beroetan. Material oso beroen igoera, litosferaraino. Dortsala litosfera apurtzean sortzen da, ez da eragilea.
Litosferaren dinamikaren ondorioak
Plaken tektonikak
Prozesu geologikoak
endogenoak
lurraren barnealdean (adb.harrien deformazioa)
Exogenoak
harrien eta atmosferaren arteko elkarrerabinengatik
hidrosferan
erliebea modelatu
konpresioko esfortzua
zizailkako esfortzua
distentzioko esfortzua
Tolestura
8.1.litosferaren deformazioa
plaken dinamikaren ondorizko indarrak/bultzadak
lurrazaleko harriak tolestu, apurtu, altxatu
Distentzioazkoak
zizailkakoak
indar dibergenteak, lurra luzatu eta mehetu
indar korbengenteak, lurra laburtu eta loditu
aurkako noranzkodun indar paraleloak, harria deformatu
3 motatakoak
Mendikateak
konpresiozkoak
Esfortzuak
deformazio plastikoa eta tolesturak
def. elastikoak
hausketak
Tolesturak
konpresio esfortzuekin lotuta (iraunkorrak, ez oso handiak)
harri eraketa bigunetan eragin, harri sedimentarioetan
estratu lauak bihurritu
formaren arabera
gorantz: antiklinalak (A)
beherantz: sinklinala(U)
Harriek halkoren bat jasanez gero
HAUSKETAK
Failak
Diaklasak
konpresio- eta distentzio-esfortzuak (erresistentzia gainditu → apurtu)
harri-eraketa gogorretan
jarduera sismikoa (energia bat-batean askatu)
blokeak ez dira lekualdatzen
bloke bat bestearekiko mugitu
DEFORMAZIO ELASTIKOA
distentzio-esfortzuak
konpresio-esfortzuak
zizailkako-esfortzuak
aldi baterako deformazioa (amaitzean, forma berreskuratu)
errebote elastikoak lurrikarak sortu
subdukzio-zonetan, uhin sismikoek zeharkatzean