1 of 42

İş Yerinde Kabalığın İş Yerinde Zorbalık ve Psikolojik İyi Oluş İçin Bir Risk Faktörü Olarak İncelenmesi: İsveçli Mühendislerden Oluşan Bir Örneklemde Mağdurlar ve Tanıklar Üzerine Boylamsal Bir Araştırma�

Hazırlayan: Ar. Gör. Dr. Enes Altuntaş

Danışman: Prof. Dr. Alp Ergör

3 of 42

GİRİŞ

İş yerinde kötü muameleye maruz kalmak mesleki bir risk faktörü

İş yerinde zorbalığa maruz kalmanın sonuçları;

-Depresyon, anksiyete ve stresle ilişkili şikâyetler

-Travma sonrası stres

-İntihar düşünceleri

-Kardiyovasküler hastalıklar ve tip II diyabet

-Hastalık izni…

4 of 42

İş yerinde zorbalık;

-Kişinin zaman içinde tekrar eden biçimde

-Taciz edilmesi, aşağılanması veya sosyal olarak dışlanması

-Hedef kişinin daha zayıf konumda olması

-Sistematik biçimde hedef olması

Zorbalık kötü muamelenin ciddi bir biçimi

5 of 42

Son yıllarda araştırmalar, daha düşük yoğunluklu iş yeri kötü muamelesinin de çalışanlar için mesleki risk oluşturup oluşturmadığına odaklanmakta

Yirmi yıl önce Andersson ve Pearson işyerinde kabalık (workplace incivility) kavramını ele alan önemli bir makale yayımlamış

Bu kavramı “hedefe zarar verme niyeti belirsiz olan düşük yoğunluklu sapkın davranış” olarak tanımlamış

6 of 42

İş yerinde kabalık, iş yerinde kişiler arası fark edilmesi zor bir kötü muamele biçimi

Küçümseyici veya aşağılayıcı yorumlar yapmak, başkalarının sözünü kesmek, dinlememek ya da küçümseyici beden dili kullanmak

Bir kişiye yönelik sistematik kötü muameleden ziyade tekil olaylar şeklinde ortaya çıkabilir

Hedef kişinin daha zayıf bir konumda olduğu bir durum söz konusu olmayabilir

7 of 42

İş yerinde kabalığın davranışa maruz kalanlar ve tanık olanlar için olumsuz sonuçları bulunmakta

Niyeti belirsiz ve düşük yoğunluklu kötü muamele bile çalışanların mesleki sağlığı açısından zararlı olabilmekte

İş yerinde kabalık düşük yoğunluklu olmasına rağmen müdahale edilmediği takdirde daha yoğun ve saldırgan davranışlara dönüşme riski taşımakta

Bu durum, iş yerinde kabalığın iş yerinde zorbalığın öncülü olabileceğini düşündürmekte?

8 of 42

Araştırmalarda bu iki kavram birbirinden ayırt edilemez biçimde ele alınmakta ve bu durum her bir kötü muamele türüne ilişkin çıkarımlar yapmayı zorlaştırmakta

İş yerinde kabalık ve zorbalık olayları birlikte ortaya çıkabilir

Kabalık bildiren bireylerin ölçülmeyen daha ağır kötü muamele biçimlerine de maruz kalmış olabileceği dikkate alındığında, iş yerinde kabalığın kendine özgü sonuçlarının neler olduğu konusunda bir bilgi boşluğu bulunmakta

9 of 42

İş yerinde kabalık ve iş yerinde zorbalık riski

İş yerinde kötü muamele tırmanan bir süreç olarak tanımlanmakta

Düşük yoğunluklu kötü muamele ile başlayıp zamanla daha ciddi kötü muamele biçimlerine dönüşebilir

10 of 42

İş yerinde kabalığın karşılıklı olumsuz davranışların birbirini tetiklediği bir “kısasa kısas” (tit-for-tat) döngüsü

Başlangıçta düşük yoğunluklu olumsuz davranışlar

Karşılıklı gerilim ve hayal kırıklığı arttıkça daha kasıtlı ve yoğun davranışlar

Dönüm noktasına ulaşılır ve artık istemsiz ya da belirsiz davranışlar olarak değil, kasıtlı saldırganlık olarak algılanmaya başlanır

11 of 42

İş yerinde zorbalık da zamanla giderek tırmanan bir süreç

Başlangıç aşaması: İşle ilgili çatışma ve gerginlik

İkinci aşama: Çatışma işten kişiye yönelir ve daha açık düşmanca davranışlar

Son aşama: Hedef kişi giderek insanlıktan çıkarılmış biçimde algılanır, kötü muameleyi hak ettiği düşünülür ve ciddi olumsuz davranışlara maruz kalır

12 of 42

Çok az sayıda çalışmada iş yerinde kötü muamelenin tırmanan bir süreç olabileceği doğrudan incelenmiş

Yapılan çalışmalar da bireylerin zaman içindeki değişimini incelememiş

H1: Deneyimlenen iş yeri kabalığı, zaman içinde zorbalığa maruz kalma ile anlamlı ve pozitif ilişkilidir (t1–t2 ve t2–t3 arasında)
H2: Tanık olunan iş yeri kabalığı, zaman içinde zorbalığa tanık olma ile anlamlı ve pozitif ilişkilidir (t1–t2 ve t2–t3 arasında).

13 of 42

İş yerinde kabalık ve psikolojik iyi oluş arasındaki ilişki

İş yeri kabalığı sağlık ve iyi oluş düzeylerini düşürmekte

Sık sık küçük stresli olaylara maruz kalmanın stres yaratabileceği ve zamanla yük oluşturabileceği öne sürülmekte

Yüksek yoğunluklu kötü muamele biçimleri (iş yeri zorbalığı) sağlık ve iyi oluş üzerinde açık ve olumsuz bir etkiye sahip

14 of 42

Çoğu çalışmada iş yeri kabalığı ve iş yeri zorbalığı ayrı değerlendirilmiş

Her iki yapıyı ölçmek için sıklıkla kullanılan ölçek maddeleri içerik açısından büyük ölçüde örtüşmekte

Deneyimlenen kabalık ile iyi oluş arasındaki anlamlı ilişkiyi bulan çalışmalar, ilişkinin gerçekten kabalığın iyi oluş üzerindeki etkisini mi ölçüyorlar yoksa istemeden zorbalığa maruz kalmayı mı ölçüyorlar?

Kabalık ile iyi oluş arasındaki ilişki, iş yeri zorbalığı gibi gözlemlenmemiş bir değişken tarafından etkilenmiş olabilir

15 of 42

Kabalığın zorbalığın ötesinde özgün varyans katkısı sağlayıp sağlamadığını test etmek, düşük yoğunluklu kötü muamelenin iş yerindeki gerçek sonuçlarını anlamak için gerekli

H3: Deneyimlenen iş yeri kabalığı, aynı modelde iş yeri zorbalığının katkısı kontrol edildiğinde, zaman içinde psikolojik iyi oluş ile anlamlı ve negatif ilişkili olacaktır (t1–t2 ve t2–t3 arasında)

16 of 42

AMAÇ

İş yerinde deneyimlenen ve tanık olunan kabalığın iş yerinde deneyimlenen ve tanık olunan zorbalık için bir risk faktörü olup olmadığını incelemek

Ek olarak çalışmanın bir diğer amacı; deneyimlenen iş yeri kabalığının psikolojik iyi oluş ile ilişkisinin, iş yerinde zorbalığın iyi oluş üzerindeki etkisinin ötesinde olup olmadığını araştırmak

17 of 42

YÖNTEM

İsveç’te mühendisleri örgütleyen büyük bir işçi sendikasıyla iletişime geçilmiş ve üyelerine bir yıl içinde üç farklı zamanda bir anket dağıtmaları istenmiş
Katılımcılar kolayda örnekleme (convenience sampling) yöntemi ile belirlenmiş
Sendikadan 5000 kişilik bir havuz seçmesi istenmiş
Anket, çalışma hakkında bir bilgilendirme mektubu ile birlikte her üç ölçüm zamanında katılımcılara e-posta yoluyla gönderilmiş
Ölçümler arasındaki zaman aralığı yaklaşık 6 ay

18 of 42

Toplam 1005 kişi anketi en az bir kez yanıtlamış
Katılımcıların ortalama yaşı 45 ve ortalama kıdem süresi 8.6 yıl

Katılımcıların;

341’i en az iki ankete yanıt vermiş
664’ü yalnızca bir ölçüm zamanında yanıt vermiş
111 kişi üç anketin tamamını doldurmuş

19 of 42

Ankette katılımcıların cinsiyeti, yaşı, mevcut iş yerindeki kıdem süresi, yönetici pozisyonunda olup olmamaları, meslek kategorileri ile ilgili bilgiler toplanmış

İkinci ve üçüncü ankette, katılımcıların önceki ölçümden sonra iş yerlerini değiştirip değiştirmediklerini belirlemek için bir soru eklenmiş

Çalışma sürecinde iş yeri değiştirdiğini bildiren katılımcılar (N = 23) analizlerden çıkarılmış

20 of 42

İş yerinde kaba davranış (deneyimlenen ve gözlemlenen)

The Workplace Incivility Scale’in İsveççe çevirisi kullanılmış

Gözlemlenen kaba davranışı ölçmek için ise sorular “deneyimlenen” yerine “gözlemlenen” davranışı değerlendirecek şekilde değiştirilmiş

Her iki ölçek de 7 maddeden oluşmakta

Katılımcılardan son bir ay içinde belirli davranışları ne sıklıkla deneyimlediklerini/gözlemlediklerini derecelendirmeleri istenmiş (1-5 puan)

21 of 42

İş yerinde zorbalık (deneyimlenen ve gözlemlenen)

Copenhagen Psychosocial Questionnaire’in İsveççe versiyonundan iki soruluk ölçüm kullanılmış
Zorbalığın tanımı yapılmış: “Zorbalık, bir kişinin sürekli olarak hoş olmayan veya aşağılayıcı muameleye maruz kalması ve kişinin kendini buna karşı savunmakta zorlanması anlamına gelir.”
Takiben sorular şu şekilde sorulmuş;

-“Son 12 ayda iş yerinizde zorbalığa maruz kaldınız mı?”

-“Son 12 ayda iş yerinizde birinin zorbalığa maruz kaldığını gördünüz mü?”

Yanıt seçenekleri: Hayır-Evet(birkaç kez/aylık/haftalık/günlük)

22 of 42

Psikolojik iyi oluş

WHO-5 Well-Being Index’ in İsveççe versiyonu kullanılmış

Ölçek 5 maddeden oluşmakta

Seçenekler 1 (hiçbir zaman) ile 6 (her zaman) arasında

23 of 42

t1-t2 ve t2-t3 anketlerinden tam verisi olanlar seçilmiş

Deneyimlenen/gözlemlenen iş yeri kabalığı

Deneyimlenen/gözlemlenen iş yeri zorbalığı

Deneyimlenen iş yeri kabalığı

İyi oluş

Hiyerarşik lojistik regresyon analizi

Hiyerarşik doğrusal regresyon analizi

24 of 42

Hiyerarşik modeller 2 aşamadan oluşmakta;

1)Zorbalık seviyeleri ve iyi oluş modele konulmuş (t1-t2/t2-t3)

H1ve H2 için zorbalığın otokorelasyonu, H3 için iyi oluşun otokorelasyonu yapılmış olur

2)Kabalık değişkenleri eklenir

Zorbalığın etkisi kontrol edildiğinde kabalığın katkısı test edilmiş olunur

25 of 42

Veri setindeki eksik verilerin tamamen rastgele olup olmadığını test etmek için Little’s MCAR (MCAR – Missing Completely At Random) testi kullanılmış

Verilerin rastgele dağıldığı bulunmuş ve Listwise deletion (Liste silme yöntemi) ile eksik verisi olan katılımcılar analizden tamamen çıkarılmış

Little’s MCAR

Dropout analiz

26 of 42

BULGULAR

Deneyimlenen zorbalık

t1:%9,9 t2:%9,4 t3:%9,5

Tanık olunan zorbalık

t1:%17,8 t2:%14,5 t3:%16,5

28 of 42

Etki büyüklüğü

Cohen;

0,20-küçük

0,50-orta

0,80-büyük

Cramer;

0,10-küçük

0,30-orta

0,50-büyük

Dropout-Retention grup arasında değişkenler açısından anlamlı fark yok

İş yerinde kabalığa daha fazla maruz kalan kişiler çalışmadan ayrılmaya daha yatkın olabilir

Zorbalık için sonuçlar tutarlı değil

2/3

1/2

29 of 42

Hipotez 1

Hipotez 2

Hipotez 2’yi desteklemiyor

Hipotez 1 desteklenmekte

Hipotez 2 kısmen desteklenmekte

Hiyerarşik lojistik regresyon modeli

30 of 42

Hiyerarşik doğrusal regresyon modeli

otokorelasyon

Hipotez 3’ü destekliyor

Kısmi eta kare değeri küçük

İyi oluşun %5’ini açıklar

Hipotez 3’ü desteklemiyor

Hipotez 3 kısmen desteklenmekte

Zorbalık iyi oluş ile ilişkili bulunmamış!

31 of 42

TARTIŞMA

Deneyimlenen iş yeri kabalığı, gelecekteki zorbalık için risk faktörü olarak bulunmuş

İş yeri kabalığına tanık olmak, zorbalığa tanık olma açısından kısmi bir risk faktörü olarak bulunmuş

Deneyimlenen iş yeri kabalığının, psikolojik iyi oluşu olumsuz etkilediği bulunmuş ancak sonraki ölçüm zamanında doğrulanmamış

32 of 42

Bulgular çatışmanın zamanla şiddetlenmesine dayanan tırmanma modelleri ile uyumlu bulunmuş;

-Kötü muamelenin daha belirsiz ve düşük yoğunluklu davranışlarla başlaması ve zamanla daha sistematik ve daha ciddi ihlallere dönüşmesi

Bulgular için bir diğer olası açıklama üçüncü değişken problemi

Hem kabalığın hem de zorbalığın ortaya çıkmasına neden olan ortak bir faktör bulunabilir

33 of 42

İş yerinde kabalık davranışlarının normalleşmesi

Saygı normlarının zayıflaması

İstismar edici davranışların normalleşmesi ve daha sık görülmesi

34 of 42

Düşük yoğunluklu kötü muamele bile çalışanların iyi oluşunu olumsuz etkileyebilmekte

İkinci ölçüm zamanında tekrar doğrulanmadığı için kabalığın iyi oluş üzerindeki uzunlamasına etkisine dair kanıtlar zayıf kalmış

35 of 42

İş yeri zorbalığı zaman içinde iyi oluşu anlamlı biçimde öngörmemiş?

Zorbalık mağdurları uzun süredir kötü muameleye maruz kalmış olabilir ve bu nedenle araştırma boyunca sürekli ama düşük seviyede iyi oluş göstermiş olabilirler

Zorbalığın iyi oluş üzerindeki etkisi anket ölçümlerinden önceki bir zamanda ortaya çıkmış olabilir ve araştırma sırasında iyi oluştaki değişim yakalanamamış olabilir

Kabalığın etkileri zaman içinde daha fazla dalgalanma gösteren düşük yoğunluklu davranışlar nedeniyle daha görünür olabilir

36 of 42

Kötü muamele davranışlarına erken aşamada müdahale edilmesi çok önemlidir

Kabalığı hedefleyen müdahaleler, aynı zamanda zorbalığı önleyici bir stratejidir

Yöneticiler açısından, kabalık davranışlarına hemen müdahale edilmesi önemlidir. Böylece çatışmanın büyümesi ve zorbalığa dönüşmesi engellenebilir

Kabalığın iyi oluş üzerinde bağımsız bir etkisi bulunduğu için, çalışan sağlığını korumak adına kabalığın ele alınması gereklidir

37 of 42

GÜÇLÜ YÖNLERİ

Longitüdinal araştırma tasarımı olması

Doğrulanmış ölçüm araçlarının kullanılması

Ayrıntılı dropout analizi yapılması

38 of 42

KISITLILIKLAR

Zorbalık ölçümü için tek maddelik bir ölçüm kullanılmıştır (self-labelling yöntemi)

Bu yöntem zorbalığı olduğundan az ölçmüş olabilir

NAQ-R gibi bir ölçek kullanılması durumunda çalışmada kullanılan incivility ölçeğiyle içerik örtüşmesi çok yüksek olacaktı

39 of 42

Üç zaman noktasında aynı katılımcılarla tam veri analizi yapmak mümkün olmamıştır. İş değiştiren katılımcılar çıkarıldığında yalnızca 99 kişi kalmıştır

Küçük örneklem nedeniyle modellerde kolineerlik(bağımsız değişkenlerin birbiriyle korelasyonu) sorunları ortaya çıkmıştır ve bazı parametre tahminleri hesaplanamamıştır

Küçük örneklem ve zorbalığın düşük görülmesi güven aralıklarının geniş olmasına sebep olmuştur

Gelecekte daha büyük örneklemlerle yapılan çalışmalar gereklidir

40 of 42

Dropout analizi kötü muameleye maruz kalan kişilerin çalışmadan ayrılmaya daha yatkın olduğunu göstermiştir

Bu durum sonuçların tam temsil edici olmayabileceğini ve bazı etkilerin eksik tahmin edilmiş olabileceğini düşündürmektedir

Üçüncü değişken problemi de göz önünde bulundurulmalıdır

Gelecek araştırmaların hem kabalığın hem zorbalığın ortaya çıkmasına neden olan ortak öncülleri incelemesi önerilmektedir

41 of 42

SONUÇ

İş yerinde kabalık gelecekteki zorbalık için bir risk faktörü olabilir

Deneyimlenen kabalık, zorbalığın etkisi kontrol edildiğinde bile psikolojik iyi oluş üzerinde olumsuz bir etkiye sahiptir

İş yerinde kabalık yalnızca zorbalık için bir risk faktörü olması sebebiyle değil, aynı zamanda psikolojik iyi oluş üzerinde bağımsız olumsuz etkisi olması nedeniyle ele alınmalıdır