5 of 104

Dzieło Komisji Edukacji Narodowej

Komisja Edukacji Narodowej Korony Polskiej

i Wielkiego Księstwa Litewskiego,

(wł. nazwa: Komisja nad Edukacją Młodzi Narodowej Szlacheckiej Dozór Mająca, w literaturze najczęściej pod nazwą; Komisja Edukacji Narodowej),

najwyższa władza nad całym szkolnictwem Rzeczypospolitej, utworzona w Warszawie w dniu 14 października 1773 r. z inicjatywy króla Stanisława Augusta, w wyniku likwidacji przez papieża Klemensa XIV zakonu → jezuitów na podstawie Breve z 21 lipca 1773 r.

Początkowo siedzibą Komisji był Zamek Królewski, a następnie Pałac pod Królami przy ul.

Daniłowiczowskiej.

Złożona z reprezentantów izby poselskiej i senatu, podporządkowana Sejmowi. Pierwotnie składała się z ośmiu, a od 1776 r. – dwunastu komisarzy (duchownych i świeckich), działających kolegialnie.

6 of 104

Skład KEN

Prezesem KEN został najmłodszy brat króla, biskup płocki Michał Jerzy

Poniatowski, a w jej skład w 1773 r. weszli: autor pierwszego projektu

organizacji szkolnictwa Franciszek → Bieliński, podkanclerzy litewski

Joachim Chreptowicz, komendant → Szkoły Rycerskiej Adam Kazimierz

Czartoryski, Hugo → Kołłątaj, bp wileński Ignacy Massalski, Jacek

Małachowski, Ignacy → Potocki i kanclerz wielki koronny Andrzej

Zamojski.

Spośród innych wielce zasłużonych członków KEN należy wymienić nadto:

posła poznańskiego Antoniego Ponińskiego, Juliana Ursyna Niemcewicza,

rektora → Akademii Krakowskiej Feliksa Oraczewskiego, profesora prawa,

ks. Antoniego → Popławskiego, matematyka Andrzeja Gawrońskiego,

prawnika Hieronima Stroynowskiego.

7 of 104

Podział kraju na wydziały szkolne; jednolity system szkolny

1781.

W 1781 r. terytorium kraju podzielono na

15 wydziałów szkolnych (9 w Koronie i 8 na Litwie),

zmniejszając ich liczbę w 1783 r. do w 5 w Koronie i 4 na Litwie,

działających pod kierunkiem uniwersytetów jagiellońskiego i wileńskiego.

Pod opieką Komisji znalazły się wszystkie szkoły za wyjątkiem → Szkoły Rycerskiej w Warszawie, pozostającej pod bezpośrednim nadzorem króla.

KEN wprowadziła jednolity system szkolny ze → szkołami parafialnymi, szkołami powiatowymi (w liczbie 39) oraz szkołami wojewódzkimi (22) i dwoma → akademiami (Kraków, Wilno).

8 of 104

Pierwsze reformy KEN

Od 1774 r. wszedł w życie Przepis do szkół parafialnych, opracowany przez bpa wileńskiego Ignacego Jakuba Massalskiego, w którym wykorzystano myśl pedagogiczną J. Locke’a, szczególną wagę przywiązując do upoglądowienia nauczania początkowego.
Program szkoły parafialnej zakładał naukę w języku ojczystym czytania, pisania i rachowania oraz religii i moralności.
Do treści nauczania włączono elementy wiedzy rolniczej, ogrodniczej i hodowli (szkoły wiejskie) oraz handlu i rzemiosła (szkoły miejskie).
Przepis… zalecał wspólną edukację dzieci plebejskich i szlacheckich, zwracając uwagę nauczycielom na równe traktowanie dzieci obydwu stanów.

9 of 104

KEN o wychowaniu

W wychowaniu moralnym, mocno wspieranym przez cechy wychowania religijnego, szczególną uwagę zwracano na takie wartości jak: patriotyzm, tolerancja, pracowitość, życzliwość, szacunek wobec drugiego człowieka, gospodarność, lojalność wobec prawa.
W wychowaniu podkreślano potrzebę wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego.

10 of 104

Education w rozumieniu KEN

Cały proces edukacyjny podporządkowano celom utylitarnym: wiadomości z zakresu higieny, zachowanie się wobec pożaru, powodzi, napadu, umiejętność pisania listów.
Liczba szkół parafialnych na Litwie w czasach KEN niestety uległa zmniejszeniu.
W z polskim językiem nauczania szkoły podzielono na wydziałowe, kierowane przez → rektora, gdzie realizowano program szkoły sześcioklasowej w ciągu siedmiu lat i prefekta oraz podwydziałowe, kierowane przez prorektora, gdzie istniały trzy dwuletnie klasy (łącznie sześć lat nauki).
Program szkoły średniej oparto na filozofii F. → Bacona oraz wskazówkach z Wielkiej encyklopedii francuskiej.

11 of 104

C. K. Norwid o miejscu kultury antycznej

12 of 104

Modele kształcenia ogólnego �w koncepcjach KEN

Razem z historią nauczano geografii, ogrodnictwa, rolnictwa, zoologii i botaniki. W grupie nauk ścisłych na pierwszym miejscu znalazła się matematyka z arytmetyką, algebrą oraz geometrią wraz z miernictwem.
W wykształceniu humanistyczno-filologicznym realizowane były zajęcia z retoryki i poetyki (utwory poetów rzymskich i francuskich).
Gramatyki nauczano według specjalnego podręcznika napisanego przez Onufrego Kopczyńskiego, gdzie podkreślono, że „w gramatyce pisanej dla Polaków pierwsze miejsce ma polszczyzna, a drugie łacina”, (cyt. za: EP/II/684-685).

13 of 104

Działania KEN

KEN wniosła kapitalny wkład w dzieło upowszechnienia → języka polskiego. Łacina stała się jednym z przedmiotów nauczania. Szkoła średnia realizowała nauczenie języka niemieckiego, a w większych miastach – francuskiego.
W stosunku do czasów przedrozbiorowych liczba szkół średnich zmniejszyła się z około 100 do 74, bowiem część z nich znalazła się w granicach państw zaborczych: 33 szkoły nosiły charakter tzw. akademickich, 41 były to szkoły prowadzone przez zgromadzenia zakonne.
→ Rok szkolny, ustanowiony przez KEN, trwał od 29 listopada do 23 kwietnia, zaś w niedziele wakacyjne odbywała się nauka powtarzania.

14 of 104

Szkolnictwo wyższe w dziele KEN

Komisja zajęła się również reformą szkół wyższych.
W 1776 r. reformę → Akademii Krakowskiej powierzono Hugo → Kołłątajowi, który przygotował dokument pt. O wprowadzeniu dobrych nauk do Akademii Krakowskiej i założeniu Seminariów Nauczycielów szkół wojewódzkich. W latach 1782-1786 był on → rektorem Akademii i wówczas przyjęła ona nazwę → Szkoły Głównej Koronnej w Krakowie. Z programu nauczania usunięto filozofię scholastyczną, wprowadzając analityczną metodę prowadzenia zajęć. Na Wydziale Filozoficznym prowadzono zajęcia z retoryki, historię filozofii i historię starożytną.
W 1780 r. w Akademii utworzono cztery nowe kolegia: teologiczne, medyczne, prawnicze i fizyczne. Kadra tej uczelni doskonaliła swoją wiedzę na uniwersytetach europejskich.
W podobnym stylu reformy Akademii Wileńskiej dokonał Marcin Poczobut-Odlanicki, zmieniając jej nazwę na Szkołę Główną Wielkiego Księstwa Litewskiego w Wilnie. Utworzono tam nowy wydział medyczny, kładąc szczególny nacisk na nauki matematyczno-fizyczne i przyrodnicze

15 of 104

KEN w sprawie szkolnictwa wyższego

W odróżnieniu od szkoły krakowskiej, w Wilnie

zatrudniano przede wszystkim cudzoziemców.

KEN doprowadziła do zdemokratyzowania życia

i autonomii obydwu szkół wyższych i średnich.

Rektora szkoły głównej, wydziałowej i podwydziałowej wybierano co cztery lata podczas ogólnych zgromadzeń akademickich, a przypadku szkół wyższych powiększone o przedstawicieli studentów.
Na posiedzenia rad wydziałów szkół wyższych i wydziałowych zapraszani byli emerytowani profesorowie i nauczyciele.

16 of 104

Nowoczesny kodeks oświatowy KEN

W latach 1780-1783 KEN opracowała nowoczesny kodeks systemu oświatowego pn. Ustawy KEN dla stanu akademickiego i na szkoły w krajach Rzeczypospolitej przepisane, wydane w 1783 r.
Dokument zawierał 25 rozdziałów: I – „Stan akademicki”, XIV – „Nauczyciele”, XV – „Klasy i nauki”, XVII – „Egzamin i popisy”, XVIII – „Uczniowie”, XX- „Dyrektorowie”, XXI – „Czas wolny od nauki. Szkół otwarcie”, XXIV – „Sąd, kary i nagrody”, XXV – „Edukacja fizyczna”.

Zalecono w nim m. in. unikanie karcenia dzieci w szkole, stosując natomiast szeroki wachlarz środków motywacyjnych, spośród których uwagę zwracają fundowane przez króla złote i srebrne medale Diligentiae.

17 of 104

Podręczniki szkolne w czasach KEN

Od 10 lutego 1775 r. KEN współpracowała z utworzonym Towarzystwem do Ksiąg Elementarnych, którego celem opracowywanie programów nauczania, podręczników szkolnych oraz pomocy metodycznych dla nauczycieli.
Na cele Towarzystwa stał Ignacy Potocki, choć faktyczne kierownictwo spoczywało w rękach jego sekretarzy: Grzegorza Piramowicza (1775-1787) i Franciszka Zabłockiego (1788-1792).
Już w 1775 r. Towarzystwo przygotowało i ogłosiło Obwieszczenie Komisji względem napisania książek elementarnych. Cechą dobrego podręcznika – zdaniem Towarzystwa – ma być przystępność treści, stopniowanie trudności, rzetelność naukowa oraz społeczna i indywidualna użyteczność.
Podręczniki wychodziły spod pióra indywidualnych autorów według zatwierdzonego przez Towarzystwo konspektu, przy czym honorarium wypłacane było dopiero po zatwierdzeniu całego podręcznika. W ten sposób do 1792 r. wydano 29 tytułów podręczników szkolnych.

18 of 104

Kadry nauczycielskie w dziele KEN

W celu przygotowania kadry pedagogicznej do szkół parafialnych w 1775 r. założono pierwsze seminarium nauczycielskie w Zakręcie pod Wilnem, a ok. 1786 r. (z inicjatywy prymasa M. J. Poniatowskiego) – w Łowiczu. Nauczycieli do szkół średnich kształcono w powołanych przy obydwu szkołach głównych Seminariach dla Profesorów Narodowych: w Krakowie w 1780 r., w Wilnie – 1783 r.
Studia w seminariach trwały pięć lat, z czego trzy lata poświęcano studiowaniu przedmiotów teoretycznych, dwa – praktyce pedagogicznej w szkole wojewódzkiej.
Podręcznikiem dla nauczycieli były Powinności nauczyciela mianowicie zaś w szkołach parafialnych i sposoby ich dopełniania, przygotowane przez Grzegorza Piramowicza, a wydane w Warszawie w 1787 r. Podręcznik ten określał m. in. cechy dobrego nauczyciela, zakres treści kształcenia oraz zasady współpracy z domem rodzicielskim ucznia.
Komisja zajmowała się także organizacją i nadzorem kształcenia dziewcząt.

19 of 104

G. Piramowicza pragmatyka zawodu

20 of 104

Grzegorz Piramowicz (1735-1801) – �spiritus movens KEN

jezuita, pisarz, pedagog i działacz oświatowy, działacz Komisji Edukacji Narodowej, sekretarz Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych. Był nauczycielem kolegiów jezuickich, a po kasacie zakonu, korzystając z przyjaźni kasztelana lwowskiego Józefa Potockiego, został aktywnym członkiem Komisji Edukacji Narodowej.
W latach 1773-1794 był sekretarzem KEN, współtwórcą ustawodawstwa szkolnego i sekretarzem Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych (1775-1787). Delegowany do tego ostatniego w dniu 13 maja 1774 r., nazwany został „akademikiem”. Zapraszał uczonych z innych do krajów do ogłaszanych przez Towarzystwo konkursach na podręczniki i prospekty szkolne. Utrzymywał liczne kontakty krajowe i zagraniczne w sprawie organizacji szkół, programów nauczania oraz podręczników szkolnych. Był propagatorem utylitaryzmu dydaktycznego. Zajmował się głównie sprawami → szkół elementarnych i parafialnych.
W swoim dziele pt. Powinności nauczyciela mianowicie zaś w szkołach parafialnych i sposoby ich dopełnienia. Dzieło użyteczne pasterzom, panom i ich namiestnikom o dobro ludu troskliwym, rodzicom i wszystkim edukacyą bawiącym się (1787) zaprezentował nowy model nauczyciela szkoły ludowej i najważniejsze oświeceniowe tendencje pedagogiczne: wychowanie w duchu obywatelskim i patriotycznym oraz przygotowanie do życia w różnych zawodach.
Książka składa się z czterech części: sylwetka wzorowego nauczyciela szkoły parafialnej, wychowanie fizyczne dzieci, sprawy wychowawcze.

21 of 104

G.P. (2)

P. uważał, że nauczyciel powinien ciągle doskonalić się tak pod względem poziomu moralnego, jak i kompetencyjnego poprzez ciągle dokształcanie się. Ma to być osoba o wielkiej wewnętrznej kulturze i humanitarnym, nasyconym wrażliwością pedagogiczną, stosunkiem do ucznia.

Podręcznik, napisany w języku polskim, w jakimś stopniu zastępował dopiero powstające szkoły dla nauczycieli szkół parafialnych (→ seminaria nauczycielskie) i zyskał duże uznanie, stąd w XIX wieku był kilkakrotnie przedrukowywany.

Do jego sformułowań odwoływała się także → Izba Edukacyjna Narodowa w latach Księstwa Warszawskiego.

Na pytanie: „Jak sobie ma nauczyciel postępować względem rodziców, uczniów, swoich przełożonych i inszych osób, z którymi może mieć do czynienia?”, odpowiedział: „Nie pogardzać rodzicami, choć niewiadomymi i prostakami. Świadczyć im przyjaźń i oświecać ich. Łagodność z przyzwoitą powagą łączyć. Jak się ma sprawować względem pasterzów, których gorliwość około wychowania ludu przewodniczką dla niego będzie”, (Ź/I/618).

22 of 104

GP (3)

Nauczanie powinno mieć charakter wychowujący, stąd procesu wychowawczego, zdaniem P., nie można oddzielić od kształcenia. P. przeciwstawiał się nauczaniu pamięciowemu i stosowaniu w szkole → kar cielesnych.

Gorąco popierał poglądowe metody w nauczaniu oraz więź wychowania moralnego z umysłowym i fizycznym.

Stawiał na osobisty przykład nauczyciela w wychowaniu, system współzawodnictwa oraz pochwał i nagród.

Był autorem znakomitych podręczników dla szkół parafialnych, m.in. wydanego w 1785 r. Elementarza dla szkół parafialnych narodowych, zawierającego naukę czytania, pisania, rachunków, obyczajów i religii oraz podręczników metodycznych dla nauczycieli.

Elementarz ten w 1786 r. wzbogacił Nauką obyczajową dla ludu. Wcześniej, w latach 1777-1780, opublikował Wypisy z autorów klasycznych na kl. 1-2.

23 of 104

G.P. (4)

W 1779 r. wydał dzieła Nicolasa Furgaulta (1705-1794), stanowiące tłumaczenie z języka francuskiego pt. Dykcyonarz starożytności przez Grzegorza Piramowicza (...) ułożony według pierwiastkowey 1779 warszawskiey edycyi, z dołożeniem w swoich mieyscach przydatków od samegoż Autora na końcu jey położonych, i omyłek znacznieyszych poprawieniem, nowo przedrukowany.
W Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych był także autorem podręczników dydaktyki, m. in. podręcznika do retoryki pt. Wymowa i poezja dla szkół narodowych oraz wygłaszanych w latach 1776-1788 Mowy miane w Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych (wyd. 1889).
W „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych” w latach 1771-1776 publikował wiersze okolicznościowe. W 1797 r. został aresztowany przez Austriaków i internowany w Krakowie. Po uwolnieniu, ze względu na zły stan zdrowia, prawie pozbawiony wzroku, oprócz pracy duszpasterskiej w Kurowie, napisał jeszcze Książeczkę pożyteczną dla ludu, stanowiącą rodzaj podręcznej encyklopedii, której rękopis darował → Towarzystwu Przyjaciół Nauk, którego z kolei był członkiem od 1800 r.
Jego Powinności nauczyciela oraz wybór mów i listów w opracowaniu Kamili Mrozowskiej, ogłoszone zostały w 1959 r.

24 of 104

Nadzór nad szkolnictwem

Nadzór na szkołami głównymi sprawowali sami komisarze KEN, zaś nad szkołami wydziałowi – wizytatorzy generalni mianowani przez Komisję według kompetencji określonych w Instrukcji dla wizytatorów.
Wizytacja generalna obejmowała kontrolę pracy dydaktyczno-wychowawczej nauczycieli, postępy uczniów w nauce, sposób dokumentowania pracy szkoły oraz organizowane popisy publiczne z udziałem okolicznych mieszkańców.
W wyniku wizytacji sporządzany był raport, który dołączano do raportów powizytacyjnych Komisji, z których corocznie powstawał raport generalny o stanie szkolnictwie w Polsce.

25 of 104

Résumé

KEN istniała do połowy kwietnia 1794 r. (od 14 X 1773 r.)

Historyk literatury, prekursor romantyzmu i profesor → Uniwersytetu Warszawskiego, Kazimierz Brodziński (1791-1835), dokonując oceny KEN, napisał: „Była ona kotwicą, która okręt ojczyzny nad przepaścią zatrzymała”, zaś francuski historyk Ambroise Jobert w pracy La Commision d’Education Nationale en Polone (wyd. pol. 1979) uznał, iż „Komisja Edukacyjna przyczyniła się do uchwalenia Konstytucji 3 Maja i do odrodzenia dawnej Rzeczypospolitej. Jej dzieło przyniosło owoce jeszcze po rozbiorach”.

Najwcześniejszą monografią KEN jest Historia szkół w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim od najdawniejszych czasów aż do roku 1794 Józefa Łukaszewicza (Poznań T. 1-4: 1849-1852).

Dzieje KEN zawiera m. in. praca Łukasza Kurdybachy i Mieczysławy Mitera Dobrowolskiej Komisja Edukacji Narodowej (1973).

SWPW Filia Uława

26 of 104

Postscriptum

„Medal Komisji Edukacji Narodowej”
Za szczególne zasługi dla oświaty i wychowania nauczycielom i innym osobom nadawany jest „Medal Komisji Edukacji Narodowej". Medal nadaje minister właściwy do spraw oświaty i wychowania (art. 51, ust. 1-2 KN). Szczegółowe zasady nadawania tego Medalu, tryb przedstawiania wniosków, wzór medalu, tryb jego wręczania i sposób noszenia, z uwzględnieniem wymogów, jakie powinny spełniać wnioski o jego nadanie określa Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 września 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad nadawania „Medalu Komisji Edukacji Narodowej, trybu przedstawiania wniosków, wzoru medalu, trybu jego wręczania i sposobu noszenia .
Wnioski dotyczące Medalu KEN należy przekazywać do MEN w terminie do 31 marca każdego roku.

27 of 104

Czasy zaborów

28 of 104

O polskich reformach - ogólnie

Pierwszą reformę oświaty w Polsce należy wiązać z powstaniem i ogromnym dziełem Komisji Edukacji Narodowej z 1773 r.
Reformy oświatowe na ziemiach polskich w XIX stuleciu wprowadzane były z dużą ostrożnością przez rządy państw zaborczych.
W Księstwie Warszawskim w 1808 r. powołano do życia Izbę Edukacji Publicznej, która wydała przepisy pn. Urządzenie szkół miejskich i wiejskich elementarnych. Dokument nakazywał zakładanie szkoły w każdej wsi i mieście. Izba wprowadziła obowiązek szkolny, a nad jego realizacją czuwać miały tzw. dozory szkolne (miejscowe, powiatowe i departamentowe).

29 of 104

Nauczyciele

Dla kształcenia nauczycieli założono dwa seminaria nauczycielskie. Poza istniejącymi już szkołami wydziałowymi i departamentowymi Izba utworzyła szkoły podwydziałowe, stanowiące niższy stopień kształcenia pomiędzy szkołą elementarną a wydziałową o trzyletnim (w porównaniu do czteroletniego w przypadku wydziałowych) cyklu kształcenia.
Szkołom podwydziałowym zapewniono drożność kształcenia w szkołach wydziałowych.

30 of 104

Szkoły departamentowe

Szkoła departamentowa kształciła w zakresie języka polskiego i łaciny, dwóch w nowożytnych przedmiotów matematyczno-przyrodniczych, historii Polski i powszechnej oraz elementów prawa i logiki.
W czasach Królestwa Polskiego problemami edukacji zajmował się ustanowiony przez cara Aleksandra I Komitet Reform oraz Wydział Oświecenia.

31 of 104

W zaborze rosyjskim na pocz. XIX wieku

W zaborze rosyjskim początkowo Polacy posiadali znaczne swobody oświatowe. Adam Jerzy Czartoryski, Stanisław Kostka Potocki, Tadeusz Czacki, Jan Śniadecki i Jędrzej Śniadecki nawiązywali w swoich działaniach na rzecz edukacji do dokonań Komisji Edukacji Narodowej.
Na przełomie XVIII i XIX kluczowym ośrodkiem edukacyjnym na tym obszarze był Uniwersytet Wileński. W 1805 Tadeusz Czacki we współpracy z Hugonem Kołłątajem zorganizował Liceum Krzemienieckie.
Sprawami oświaty w Księstwie Warszawskim zarządzała utworzona w 1807 Izba Edukacyjna, w 1812 przemianowana na Dyrekcję Edukacji Narodowej. Wiodącymi działaczami oświatowymi byli wówczas Stanisław Kostka Potocki i Stanisław Staszic^]
Do czołowych osiągnięć Izby Edukacyjnej należało uchwalenie ustawy z 12 stycznia 1808 r. o urządzeniu szkół miejskich i wiejskich elementarnych^.

32 of 104

Ustawa Urządzenie szkół miejskich i wiejskich elementarnych �z 12 stycznia 1808 r.

, gdzie postanowiono m. in., iż „1. Żadne miasto, miasteczko, ani wieś, nie ma zostawać bez potrzebnej dla siebie szkoły. 2. Wieś, która sama nie jest w stanie utrzymanie szkoły, połączona być ma do szkoły najbliższej, przez położenie dla siebie najdogodniejszej. (…) 5. Żadne dziecię, jakiejkolwiek bądź religii są jego rodzice, nie jest wyłączone od tej szkoły. 6. Wszyscy miasta lub wsi mieszkańcy jakiegokolwiek bądź stanu składają tak nazwane towarzystwo szkolne. 7. Opieka i dozór nad szkołą towarzystwa należeć będzie do rady tegoż towarzystwa…”, (TŹ/180). Wieś, która nie była w stanie sama utrzymać szkoły, miała być włączona do innej, najbliższej wsi. Opieka i dozór nad szkołami spoczywała na → dozorach szkolnych oraz tworzonych „towarzystwach, czyli parafiach szkolnych”.
Ustawa określała też → obowiązek szkolny, w rozróżnieniu na dzieci na wsi i w mieście. „Dozór szkolny spisze wszystkie dzieci obojej płci, tj. w mieście od lat 6, a na wsiach od lat 8. Dziecię do szkoły ma chodzić póty, póki nie nabędzie wiadomości potrzebnych, czyli pospolicie do 11-go lub 12-go roku życia”,

33 of 104

Ustawa dla szkół parafialnych w guberniach wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej z 1807 r.

dokument wydany przez cara na wniosek Tadeusza Czackiego, zastępcy kuratora Wileńskiego Okręgu naukowego. Ustalała obowiązek szkolny dla wszystkich dzieci, który jednak nie mógł być w pełni realizowany z powodu rzadkiej sieci szkół. Ustawa określała dwa rodzaje szkół parafialnych (elementarnych) dla wsi i miast. Szkoła miejska była 2-klasowa o dwóch nauczycielach, z 4-letnim planem nauczania, szkoła wiejska 1-klasowa o jednym nauczycielu z 2-letnim planem nauczania.
Program szkół obejmował przedmioty ogólne: nauka czytania i pisania, arytmetykę, katechizm i naukę moralną, a ponadto wiadomości praktyczne z geografii i przyrody, ogrodnictwa, rolnictwa oraz muzykę i śpiew. Inny program realizowano w szkołach elementarnych dla dziewcząt: czytanie, pisanie, rachunki, katechizm i nauka moralna, zajęcia domowe i gospodarcze. Osobne szkoły elementarne tworzono dla dzieci żydowskich.
Nauczyciele do szkół elementarnych mieli być kształceni w 8-letnich zakładach wychowawczych, do których przyjmowano wyróżniających się absolwentów szkół elementarnych. Tam, oprócz obszernego wykształcenia ogólnego wraz językiem → łacińskim, program przewidywał wiadomości praktyczne z rolnictwa, ogrodnictwa, weterynarii, mechaniki, budownictwa, śpiewu i muzyki oraz elementów prawa i chemii. Osobne zakłady wychowawcze przygotowywały nauczycieli do szkół elementarnych żydowskich.

34 of 104

Po Kongresie Wiedeńskim 1815 r.�- szkolnictwo wyższe

Po kongresie wiedeńskim (1815) powstał w 1816 r. Uniwersytet Warszawski, złożony z 5 wydziałów (do wybuchu powstania listopadowego miał 1254 absolwentów).
Centralnym organem administracji oświatowej Królestwa Polskiego była Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W 1821 na jej czele stanął Stanisław Grabowski. Inną ważną postacią Komisji Rządowej był Józef Kalasanty Szaniawski. W okresie ich rządów dokonywał się upadek szkolnictwa elementarnego.
Stanisław Staszic przyczynił się do rozwoju szkolnictwa zawodowego, co było elementem jego planów uprzemysłowienia kraju. Staszic zainicjował powstanie w 1816 r. w Kielcach Szkoły Akademiczno-Górniczej.
W 1818 r, założono Szkołę Szczególną Leśnictwa, a w 1819 w Marymoncie k. Warszawy Instytut Agronomiczny i Instytut Weterynaryjny.
W 1826 r. w Warszawie powstała Szkoła Architektury Cywilnej^.

35 of 104

KRWRiOP

W 1816 r. powołano Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na czele ze Stanisławem Kostką Potockim.
Swoje działania Komisja oparła o doświadczenia Komisji Edukacji Narodowej oraz Izby Edukacyjnej Publicznej z czasów Księstwa Warszawskiego.

36 of 104

Szkolnictwo wyznaniowe i inne

W 1820 r. na terenie Królestwa Polskiego zorganizowano pierwsze szkoły dla dzieci żydowskich wraz z oddzielnym nadzorem.
Zmiany nastąpiły także szkolnictwie średnim: szkoły podwydziałowe zamieniono na szkoły wydziałowe poprzez dodanie do trzyletniego cyklu kształcenia dwuletniej klasy czwartej. szkołach departamentowych
Przedłużono naukę w, nazywając je odtąd wojewódzkimi (licea), wprowadzając do nich w 1816 r. maturę.

37 of 104

Lata 1816-1863

W okresie 1816-1831 system szkolnictwa składał się z:

szkół elementarnych,
s. cyrkułowych,
s. początkowych żydowskich,
s. wydziałowych,
s. wojewódzkich,
s. wyższych kształcących (poza Uniwersytetem Warszawskim) w jednej dyscyplinie.
Po upadku powstania listopadowego w 1831 r. Rosjanie zahamowali wszelkie zmiany w edukacji, a w 1851 r. znieśli nawet obowiązek szkolny.

38 of 104

Po powstaniu listopadowym 1830/31 r.

W następstwie powstania listopadowego władze carskie zamknęły w 1831 Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Wileński, w szkołach elementarnych i średnich wprowadziły rosyjski język wykładowy.
Wdrożono stanowcze działania rusyfikacyjne. Zlikwidowano wiele szkół. Jednak w 1841 ze względów pragmatycznych otwarto w Warszawie Szkołę Realną, w 1857 Akademię Medyko-Chirurgiczną.
Wznowiono też działalność Instytutu Agronomicznego w Marymoncie.

39 of 104

Ustawa szkolna z 1833 r.

ustawa normująca głównie funkcjonowanie szkół elementarnych, „czyli parafialnych” w Królestwie Polskim. Usunęła ogólne cele szkolnictwa, wniesione przez Izbę Edukacyjna Publiczną w deklaracji wstępnej z 1808 r. Ustawa zalecała szkołom elementarnym rozwijać „najpierwszą staranność swoją ku oświeceniu tej najliczniejszej części narodu, która mądrością największego ludów prawodawcy do praw obywatelskich przywrócona, stać się ma równie szanowaną, jak pożyteczną własnemu i Ojczyny dobru”.
Każda szkoła miała wyznaczonego opiekuna, którym najczęściej był miejscowy proboszcz. Ilość tych szkół była jednak niewielka, w 1838 r. na 22.600 wiosek Królestwa, istniało tylko 435 szkół elementarnych.
Władze carskie wydawały zezwolenie na powstanie szkoły tylko pod warunkiem, iż miejscowa ludność zapewni środki na utrzymanie budynku i nauczyciela. Ustawa wprowadzała reorganizację szkół średnich według wzorów rosyjskich. Utworzono 8-letnie gimnazja oraz 4-letnie szkoły powiatowe, odpowiadające czterem pierwszym klasom gimnazjum.

40 of 104

Ustawa szkolna z 1839 r.,

wprowadzona prze rządy rosyjski na obszarze Królestwa Polskiego. Narzucała najbardziej restrykcyjne zasady selekcji szkolnej.
Do gimnazjów mieli wstęp wyłącznie synowie szlachty, urzędników oraz kapitalistów. Dzieciom niższych warstw społecznych pozostały jedynie do dyspozycji → szkoły elementarne oraz szkoły powiatowe o praktycznym nachyleniu programowych.
W tej sytuacji powstały dość licznie prywatne szkoły żeńskie: niższe – 2-letnie, wyższe – 4-letnie.

41 of 104

Ustawa szkolna z 1859 r.,

regulacja prawna, której celem była całkowita unifikacja szkolnictwa w Królestwie Polskim ze szkolnictwem w carskiej Rosji.
Nadto zahamowała rozwój → szkolnictwa elementarnego, poprzez zwolnienie dzieci z → obowiązku szkolnego, a gmin z tzw. składki szkolnej. Gimnazja na wzór rosyjski dzieliły się na dwa rodzaje: przygotowujące do studiów wyższych oraz przysposabiające do zawodów urzędniczych i wojskowych.
Ograniczono liczbę młodzieży polskiej na uniwersytetach.

42 of 104

Epoka A.Wielopolskiego

Na czele utworzonej w 1861 Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego stanął jako dyrektor Aleksander Wielopolski.
W 1862 władze rosyjskie wydały ustawę o wychowaniu publicznym w Królestwie Polskim. Przywróciła ona w szkołach polski język wykładowy i przyznała im częściową autonomię. Wprowadzony przez nią nowy ustrój szkolny powoływał 4-klasowe gimnazjum niższe i 7-klasowe gimnazjum wyższe.
Utworzono 2 uczelnie wyższe: Szkołę Główną Warszawską oraz Instytut Rolniczo-Leśny w Puławach.

43 of 104

Reformy Wielopolskiego

Próbę spolonizowania szkolnictwa w zaborze rosyjskim podjął w 1861 r. Aleksander → Wielopolski. W tym celu wskrzeszona została → Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
W 1862 r. car zatwierdził projekt → Ustawy o wychowaniu publicznym w Królestwie Polskim.
Reformie Wielopolskiego przeświecała zasada, iż cała edukacja jest prawem i obowiązkiem każdego człowieka. Ustawa dzieliła szkolnictwo na: szkoły elementarne i średnie (powiatowe i gimnazjalne).

44 of 104

Ustawa o wychowaniu publicznym w Królestwie Polskim z 1862 r. (1)

Przygotowana przez Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, kierowaną przez Aleksandra Wielopolskiego na czele z Józefem Korzeniowskim (1796-1863), i zatwierdzona przez cara w dniu 20 maja 1862 r. Ustawa nawiązywała do wielu rozwiązań organizacyjnych podjętych przez Izbę Edukacyjną Publiczną z czasów Księstwa Warszawskiego, przy czym wyróżniała się daleko idącą autonomią oświatową w Królestwie.
Nałożyła na całą ludność Królestwa Polskiego podatek na utrzymanie szkół elementarnych. Ustalała organizację w każdej gminie przynajmniej jednej szkoły. Pozwalała na organizację szkół początkowych osobom fizycznym.
Szkoły elementarne podlegać miały nadzorowi ze strony miejscowego dozoru szkolnego, złożonego z przedstawicieli gminy i rad powiatowych.
Ustawa znosiła różnice wyznaniowe w szkole. Przyczyniła się do upowszechnienia i spolonizowania szkolnictwa.

45 of 104

Ustawa w 1862 r. (2)

Mimo wybuchu powstania styczniowego w 1863 r. ilość szkół elementarnych w porównaniu do roku 1862 r. nieznacznie spadła (z 1.093 do 1.040), zwiększyła się natomiast, z 91 do 105, ilość szkół rzemieślniczo-niedzielnych.
Nie wprowadziła jednak obowiązku szkolnego, zlikwidowanego w 1851 r., a jedynie zapowiadała jego przywrócenie.
Reformowała szkolnictwo średnie, którego celem miało być przygotowanie „do rozmaitych powołań życia i do słuchania wykładów”, przywracając mu charakter filologiczny poprzez wprowadzenie pięcioletnich szkół powiatowych (z uzawodowieniem ostatniej klasy) i siedmioletnich gimnazjów.

46 of 104

Ustawa z 1862 r. (3)

W gimnazjach nauczano pięciu języków obcych: rosyjskiego, niemieckiego, francuskiego, → łaciny i greki.
Szkolnictwo dla dziewcząt pozostawiła w rękach prywatnych. W zakresie przygotowania zawodowego projektowała tworzenie szkół rolniczych, rzemieślniczych i handlowych, a także szkół dla majstrów murarskich i ciesielskich.

47 of 104

Ustawa z 1862 r. (4)

Utworzyła dwie szkoły wyższe: Szkołę Główną w Warszawie (Szkoła Główna Warszawska, Uniwersytet Warszawski) oraz Instytut Politechniczny i Rolniczo-Leśny w Puławach. Szkolnictwo średnie i wyższe podlegało bezpośrednio Komisji WRiOP.
Ustawa została pozytywnie oceniona przez współczesnych, m. in. historyk powstania 1863 r., autor powieści dla historycznych dla młodzieży (np. Szwedzi w Warszawie), Walery Przyborowski (1845-1913) w Historii dwóch lat 1861-1862 napisał: „Jeżeli kiedy los pozwoli Polakom urządzić edukację publiczną we własnej ojczyźnie, nie obejdzie się bez dokładnego przestudiowania tej ustawy”, (cyt. za: DOP/II/130).

49 of 104

PIEŚŃ POWSTAŃCÓW 1863 R.

Gdy trąbki bojowej rozlegną się surmy �I wokół rozebrzmi już broń, �W tę ciemną noc czarną, �a nawet pochmurną �Ułani znów siądą na koń. �Hej, hej, hej, hej! Hej, hej, hej, hej! Hej, hej, hej, hej! �Ułani znów siądą na koń. � Towarzysz popręgi przyciągnie o krzynę, � Przyjaźnie uściśnie ci dłoń, � Skinieniem pożegnasz kochaną dziewczynę, � Roztańczy się pod tobą koń.

Hej, hej...

I razem w ordynku pójdziem do ataku

Za Polskę i honor się bić,

Bo taka natura jest w każdym Polaku:

Bez wolności trudno mu żyć.

Hej, hej

50 of 104

Po powstaniu styczniowym 1863/64 r.

Powstanie styczniowe (1863–1864) spowodowało zlikwidowanie przez władze carskie autonomii szkolnictwa, jego natychmiastową i całkowitą rusyfikację.
Zredukowano szkolnictwo elementarne.
Szkoła Główna Warszawska stała się w 1869 r. uniwersytetem rosyjskim.
Rusyfikacja szkolnictwa spowodowała po stronie polskiej konspiracyjne działania oświatowe. Wiązały się one z akcją samokształcenia młodzieży, wykładami w Uniwersytecie Latającym (1887–1905), tzw. uniwersytetami ludowymi, rozwojem czasopiśmiennictwa.
Działalność samokształceniową wspierały takie wydawnictwa jak np. ukazujący się od 1897 Poradnik dla Samouków (redaktor: Stanisław Michalski).

51 of 104

Książki użyteczne �z 1894 i 1897 r.

52 of 104

Książka z 1898 r. Antoniego Stefańskiego �i encyklopedia z 1891 r.

53 of 104

W czasie rewolucji 1905-1907

Rewolucja 1905 roku w Królestwie Polskim wywołała sprzeciw wobec szkolnictwa rosyjskiego. Rozpoczęty wówczas bojkot tych placówek trwał do wybuchu I wojny światowej.
W tym czasie rozwinęły się społeczne formy oświatowe jak Uniwersytet dla Wszystkich (na bazie uniwersytetów ludowych), Wyższe Kursy Naukowe (na bazie Uniwersytetu Latającego).
Szkolnictwo elementarne rozwijane było przez Polską Macierz Szkolną, a powszechne zjawisko analfabetyzmu (w 1897 aż 69,5% ludności Królestwa było analfabetami) zwalczało m.in. Stowarzyszenie Kursów dla Analfabetów Dorosłych.
W 1906 utworzono prywatną Szkołę Handlową im. L. Kronenberga.

54 of 104

Nauka czytania i pisania z 1906 r.

55 of 104

W Galicji

W zaborze austriackim szkolnictwo korzystało z dobrodziejstw autonomii dla Galicji, co pozwalało na nadanie mu profilu polskiego, wszakże lojalistycznego względem monarchii habsburskiej.
Za sprawy oświatowe odpowiadała tam Rada Szkolna Krajowa.

56 of 104

„Rugi (pruskie)” – obrazy �W. Górskiego i W. Kossaka

57 of 104

Pruscy politycy przeciwko �Polsce i polskości

„Polskość jest i pozostanie żywiołem wrogim” – podkreślał nadprezydent prowincji poznańskiej Eugen von Puttkamer.
„Bijcie w Polaków, by ich ochota do życia odeszła. Osobiście współczuję ich położeniu, ale jeśli pragniemy istnieć, nie pozostaje nam nic innego jak ich wytępić…”. – wtórował mu Otto von Bismarck.

58 of 104

Otto von Bismarck – kanclerz Prus

59 of 104

Zabór pruski

Na terenie zaboru pruskiego w szkołach wprowadzono niemiecki jako język nauczania.
Wiosna Ludów przyczyniła się do zmniejszenia presji germanizacyjnej. Do szkół elementarnych, niższych klas gimnazjalnych, szkół na Śląsku i gimnazjów protestanckich wprowadzono polski język wykładowy.

60 of 104

E. Estkowski i strajk we Wrześni

Ewaryst Estkowski przyczynił się do rozwoju szkół elementarnych (ludowych). W drugiej połowie XIX powróciła polityka niemczenia.
W reakcji na tę tendencję doszło w 1901 r. do strajku uczniów we Wrześni, który rozszerzył się poza tę miejscowość i w różnych postaciach kontynuowany był do 1907.

61 of 104

Dzieci w Wrześni w obronie j. polskiego

62 of 104

Proces pruskich wywłaszczeń

Kolejnym krokiem były przeforsowane w 1908 r. ustawy wywłaszczeniowej, na postawie której władze mogły wywłaszczyć wielką własność za ekwiwalentem pieniężnym.
Ustawa ta wywołała falę protestów w całej Europie. Na tej fali Maria Konopnicka pisze ,,Rotę”, rozpoczynającą się słowami ,,Nie rzucim ziemi skąd nasz ród”.

63 of 104

Maria Konopnicka

64 of 104

28 listopada 1907 roku w Krakowie zmarł Stanisław Wyspiański - wszechstronny artysta doby Młodej Polski: dramaturg, poeta, malarz, grafik książkowy, projektant dekoracji teatralnych, autor ,,Wesela'', ,,Nocy listopadowej'' i ,,Warszawianki'', wielki reformator teatru i pionier nowoczesnej formy teatralnej - jako pierwszy wystawił trzy części „Dziadów” Adama Mickiewicza, skrócił jednak tekst o połowę i podzielił go na siedem części. (autoportret z 1902 r.)

65 of 104

Przeciwko germanizacji

torskich^.

66 of 104

W WOLNEJ POLSCE

(po 11 XI 1918 r.)

67 of 104

Dekret Nacz. Państwa z 27 XI 1918 r.

68 of 104

Lata międzywojenne

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. państwo polskie musiało borykać się z wieloma trudnościami w zakresie zaniedbań edukacyjnych z okresu zaborów. Ważnym aktem prawa był →. Bezpłatność szkoły dekret z 7 lutego 1919 r. o obowiązku szkolnym zagwarantowała natomiast Konstytucja marcowa z 1921 r.
Najważniejsze zmiany wprowadziła jednak → ustawa z 11 marca 1932 r. o ustroju szkolnictwa, zwana niekiedy ustawa jędrzejewiczowską.

69 of 104

Ustawa z 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich,

gwarantowała studentom prawo do zakładania stowarzyszeń akademickich i korporacji, przy czym statut jednych i drugich podlegał zatwierdzeniu przez → senat uczelni.
Ustawa określiła, iż stowarzyszenia akademickie nie mogą mieć celów politycznych, a przynależność do nich została ograniczona do studentów i członków „gron pedagogicznych”.
Ustawa regulowała także status → słuchacza wolnego w uczelni

70 of 104

Elementarz z 1930 r.

71 of 104

Z chwilą odzyskania niepodległości �w Polsce czynne były trzy uniwersytety

Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

72 of 104

Na zdjęciu Uczestnicy wakacyjnego kursu metodyczno-polonistycznego dla nauczycieli szkół powszechnych powiatu mościckiego w lipcu 1933 r. Widoczny m.in. starosta powiatu mościckiego Jan Pomiankowski. Źródło. A. Cyfrowe)

73 of 104

Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie

74 of 104

Uniwersytet Stołeczny w Warszawie

75 of 104

Ustawa z dnia 11 marca 1932 r. o ustroju szkolnym (Ustawa jędrzejewiczowska),

ogłoszona w Dzienniku Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 7 maja 1932 r. (Nr 38, poz. 389).
Zastąpiła Dekret z 7 lutego 1919 r. o obowiązku szkolnym, wprowadzając nowy ustrój szkolnictwa: – szkoły i zakłady naukowe i wychowawcze, utrzymywane przez państwo, jako państwowe; – szkoły i zakłady utrzymywane przez państwo wspólnie z samorządem terytorialnym jako publiczne (samorządowe), – szkoły (zakłady) prywatne.
Janusz Jędrzejewicz

76 of 104

Ustawa z 1932 r.

Po raz pierwszy w dziejach ustawodawstwa szkolnego w Polsce zakładała organizację przedszkoli dla dzieci w wieku od 3 lat do czasu rozpoczęcia obowiązku szkolnego.
Dość szeroko normowała kwestię obowiązku szkolnego, który miał trwać siedem lat i mógł on być przedłużany o jeden rok, dla tych, którzy nie ukończą nauki w szkole powszechnej.

77 of 104

Ustawa 1932 r. (2)

Obowiązek szkolny mógł być odraczany ze względu na opóźnienia w rozwoju umysłowym lub fizycznym. Jego realizacja mogła odbywać się w szkole, w domu lub innej szkole. Pod względem organizacyjnym rozróżniała szkoły powszechne trzech stopni: I-go stopnia (do 120 uczniów z 1-2 nauczycielami) o siedmioletnim cyklu nauczania, cztery klasy, w tym klasa I II – jednoroczne, klasa III – dwuletnia, klasa IV – trzyletnia, która „realizuje pierwszy stopień programowy wraz z najważniejszymi składnikami programowymi drugiego i trzeciego”; II-stopnia – sześć klas (od 120-210 uczniów z 3-4 nauczycielami), w tym klasa VI – dwuletnia, która „realizuje pierwszy i drugi szczebel programowy wraz z najważniejszymi składnikami programowymi szczebla trzeciego”; III-go stopnia (powyżej 210 uczniów z 5 i więcej nauczycielami), która „realizuje wszystkie trzy szczeble programowe w pełnym zakresie”,

78 of 104

Ustawa z 1932 r. (3)

W miejsce 8-letniego → gimnazjum wprowadzono sześcioletnią szkołę średnią ogólnokształcącą, złożoną z czteroletniego gimnazjum (dla absolwentów szkół podstawowych) i następującego po nim dwuletniego liceum (dla absolwentów gimnazjów), kończącego się tzw. małą → maturą.
Liceum było zróżnicowane programowo z czterema wydziałami (specjalnościami): klasyczny, humanistyczny, matematyczno-fizyczny i przyrodniczy. Ukończenie liceum dawało możliwość podjęcia studiów wyższych. Szkolnictwo zawodowe obejmowało szkoły i kursy zawodowe.

79 of 104

Ustawa z 1932 r. (4)

S. zawodowe składały się z: dokształcających, typu zasadniczego i przysposobienia zawodowego. Szkoły zawodowe oparto na 4, 6 lub 7 klasach szkoły powszechnej, bądź na 4 klasach gimnazjum. Oprócz tego ustawa przewidywała tworzenie szkół zawodowych typu gimnazjalnego i licealnego, które wyraźnie podnosiły rangę szkolnictwa zawodowego w stosunku do szkolnictwa ogólnokształcącego. Ustawa utrzymywała obowiązek dokształcania młodzieży do lat 18 w szkołach i na kursach dokształcających.

80 of 104

Ustawa z 1932 r. (5)

Kształcenie kandydatek na wychowawczynie przedszkoli miało odbywać się w 4-letnich seminariach dla wychowawczyń przedszkoli lub 2-letnich seminariach dla wychowawczyń przedszkoli. Natomiast kształcenie kandydatów na nauczycieli szkół powszechnych, zamiast dotychczasowych → seminariów nauczycielskich, miały prowadzić 3-letnie → licea pedagogiczne, oparte na programie gimnazjum lub 2-letnie → pedagogia, oparte z kolei na programie liceum ogólnokształcącego. Natomiast kształceniem nauczycieli do szkół średnich zajmowały się szkoły wyższe.

81 of 104

Ustawa z 11 marca 1932 r. prywatnych szkołach i zakładach naukowych

akt prawa przyznający zasady tworzenia i nadzoru nad szkołami prywatnymi.
Ustawa potwierdziła konstytucyjną zasadę (z marca 1921 r.), przyznającą każdemu obywatelowi oraz stowarzyszeniu prawo inicjatywy oświatowej, tj. prawo założenia szkoły lub zakładu wychowawczego po spełnieniu następujących warunków: przedstawienie statutu szkoły, zapewnienie właściwych warunków lokalowych i wyposażenia w meble i pomoce dydaktyczne, przedłożenia pisemnego zaświadczenia władz oświatowych, iż starający się o założenie szkoły (zakładu) zachowywał się nienagannie pod względem moralnym. Nadto osoba ubiegająca się i wydanie pozwolenia musiała wykazać, że środki na prowadzenie szkoły będą wystarczające. Nadzór nad szkołami prywatnymi sprawował → minister

82 of 104

„Jak się uczyć?” z 1937 r.

83 of 104

Ustawa z 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich,

w większości podtrzymywała rozwiązania z ustawy z 1920 r. Zwiększała władzę → rektora uczelni wyższej i bardziej podporządkowała ją → ministrowi WRiOP.
Tym samym ustawa ta mocno ograniczyła → autonomię szkoły wyższej i rozszerzała uprawnienia ministra WRiOP.
Minister WRiOP miał prawo tworzenia i zamykania → katedr i wydziałów oraz zatwierdzania rektora.

84 of 104

Okupacja niemiecka i sowiecka (radziecka)

na ziemiach Polski

85 of 104

Niemcy wobec nauczycieli �i profesorów

Przeprowadzano tzw. „czystki” mające na celu ich likwidację, np. Sonderaktion Krakau, tj. (z niem. „akcja specjalna Kraków”) akcją, która polegała na aresztowaniu przez Niemców 184 osób, głównie profesorów i wykładowców Uniwersytetu Jagiellońskiego a także Akademii Górniczej.
Większość została następnie uwięziona do 8 lutego 1940 w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Przynajmniej 20 osób zmarło na skutek ciężkich warunków obozowych lub zostało zamordowanych..

86 of 104

H. Himmler (komisarz Rzeszy ds. umacniania niemczyzny) o edukacyjnych potrzebach Polaków

„Dla polskiej ludności Wschodu nie mogą istnieć szkoły wyższe niż 4-klasowa szkoła ludowa. Celem takiej szkoły ma być wyłącznie proste liczenie, najwyżej do pięciuset, napisanie własnego nazwiska, wiedza, iż boskim przykazaniem jest być posłusznym Niemcom, uczciwym, pracowitym i rzetelnym. Czytania nie uważam za konieczne”.

87 of 104

Szkolnictwo pod okupacjami

Pierwsze szkoły miały przygotowywać robotników do pracy w branżach przemysłowych, gospodarczych czy rolniczych.
Z kolei w szkołach powszechnych zakazano nauczania przedmiotów humanistycznych i gimnastyki.
W 1940 roku zorganizowano szkoły niemieckie, które uczyły posłuszeństwa wobec zaborcy, czystości i porządku, a także języka niemieckiego, podstawowych obliczeń matematycznych oraz miar i wag.
Na obszarze pod okupacją radziecką usunięto ze szkół polskich nauczycieli, dyrektorów i kierowników. Z planu zajęć zlikwidowano religię oraz ograniczono zakres nauczania takich przedmiotów, jak historia, geografii i literatura polska.

88 of 104

TON

W 1939 roku powołano do życia Tajną Organizację Nauczycielską, która organizowała nielegalne (tajne) zajęcia szkolne, pomagała nauczycielom i osadzonym w obozach koncentracyjnych i więzieniach, a także ukrywała poszukiwanych.
Tajne zajęcia na różnych poziomach wykształcenia określane były mianem tajnych kompletów.
Dzieci i młodzież nauczano na nich między innymi takich przedmiotów, jak język polski, geografia czy historia.

89 of 104

Elementarz z 1948 r.

90 of 104

Powojenny wybór czytanek

91 of 104

Reforma z 1961 r.

Reforma oświaty z 1961 r. obejmowała szkolnictwo podstawowe, średnie i zawodowe. Zlikwidowano jednolitą 11-letnią szkołę ogólnokształcącą, zastępując ją 8-letnią obowiązkową szkołą podstawową oraz 4-letnim liceum. Szkoły zawodowe podzielono na dwie kategorie: niższą (2-letnie zasadnicze szkoły zawodowe i 2-letnie zasadnicze szkoły przysposobienia rolniczego) oraz wyższą (4-5-letnie technika i licea zawodowe oraz 2-, 3-letnie technika i licea zawodowe dla absolwentów niższych szkół zawodowych).
Kandydaci do zawodu nauczycielskiego mieli kształcić się w 5-letnim liceum pedagogicznym lub 2-letnim pomaturalnym studium nauczycielskim.

92 of 104

Uchwała Sejmu z 1973 r.

Uchwała Sejmu w sprawie systemu edukacji narodowej z 13 października 1973 r., dokument uchwalony przez Sejm PRL w 200. rocznicę powstania → Komisji Edukacji Narodowej, zapowiadający przeprowadzenie reformy strukturalno-organizacyjnej i programowej w → edukacji. Kierunek zmian nakreślony w Uchwale zmierzał do wprowadzenia 10-letniej powszechnej szkoły średniej. Zobowiązywała ona rząd do przedstawienia w 1975 r. projektu ustawy o systemie edukacji narodowej oraz zapewniania niezbędnych środków finansowych i inwestycyjnych na projektowane zmiany. Postępujące trudności gospodarcze kraju utrudniły jej realizację, dlatego Sejm PRL uchwałą z 26 stycznia 1982 r. podjął decyzję o uchyleniu w części uchwałę z 13 października 1973 r.

93 of 104

Walka z religią w latach PRL �jeszcze przed r. 1961

Ówczesny minister oświaty Władysław Bieńkowski wydał zarządzenie, iż „od 1 września 1958 roku nauczycielami religii w szkołach państwowych nie mogą być osoby przynależne do zgromadzeń zakonnych”.
Dodatkowo podniesiono kwestię przestrzegania zasad świeckości szkoły: „izby lekcyjne i inne pomieszczenia szkolne nie powinny być dekorowane emblematami religijnymi”.
Sprzeczne ze świeckim charakterem szkoły miało być też odmawianie modlitwy w szkole przed rozpoczęciem i po zakończeniu nauki.

94 of 104

Reakcja Kościoła

Zarządzenie władz spotkało się z protestem strony kościelnej. Wyrazem tego były listy biskupa Zygmunta Choromańskiego do ministra Jerzego Sztachelskiego. Sekretarz episkopatu stwierdził, że pismo z 4 sierpnia 1958 roku jest „przejawem dyskryminacji osób zakonnych oraz złamaniem zarządzenia ministra oświaty z 8 grudnia 1956 roku, uprawniającym wszystkie osoby duchowne do nauczania religii”.
Ponadto biskup stwierdził, że spowoduje to wzrost nieufności do władz i będzie stanowić etap zupełnego usunięcia religii ze szkół.
Kolejna wymiana listów nastąpiła w momencie uruchomienia procesu usuwania krzyży z budynków szkół, które masowo zawieszano na przełomie 1956/1957.

95 of 104

Minister Wacław Tułodziecki

Od 27 października 1959 do 11 listopada 1966 r . ministrem oświaty w rządach Józefa Cyrankiewicza.

96 of 104

Ustawa z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania,

akt prawa potwierdzający zasady organizacji oświaty i wychowania, które stanowiły „jedną z podstawowych dźwigni socjalistycznego rozwoju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”, (TŹ/294).
Ustawa wprowadzała 8-klasową szkołę podstawową jako „organizacyjną i programową podstawę całego systemu kształcenia i wychowania oraz obowiązek szkolny i obowiązek nauki w wieku od 7 do 17 lat.
W system edukacji włączała placówki wychowania przedszkolnego. Ustalała następujące szczeble kształcenia: 8-letnia szkoła podstawowa, 4-letnie liceum ogólnokształcące, 2-3- letnie zasadnicze szkoły zawodowe oraz 4-5-letnie licea i technika zawodowe.

97 of 104

Ustawa z 1961 r. (2)

Ustawa wyrugowała ze szkół nauczanie religii.
Kształcenie nauczycieli i wychowawców miało być prowadzone przed dotychczasowe → licea pedagogiczne i → licea dla wychowawczyń przedszkoli oraz w → studiach nauczycielskich i szkołach wyższych.
Efekty wprowadzenie postanowień tej ustawy ocenia się pozytywnie, bowiem w 1973 r. 85% absolwentów 8-klasowej szkoły podstawowej podjęła naukę w szkołach średnich i zasadniczych szkołach zawodowych.

98 of 104

Obowiązek nauki

Ustawowo wydłużono obowiązkowy okres nauki w szkole podstawowej.
Przedłużenie nauki z siedmiu do ośmiu lat miało na celu m.in. lepsze przygotowanie uczniów do dalszego kształcenia i zdobywania kwalifikacji zawodowych.
Oprócz tego wprowadzono nowe programy kształcenia w klasach V-VII, a w roku szkolnym 1966/67 zorganizowano klasę ósmą, do której jako pierwsi poszli uczniowie z rocznika 1952.
Odtąd obowiązkiem szkolnym objęta była nauka w zakresie ośmiu klas szkoły podstawowej.

99 of 104

Zarządzenie o nowych programach

1 lipca 1963 Minister Oświaty wydał zarządzenie w sprawie wprowadzenia programu nauczania ośmioklasowej szkoły podstawowej (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty Nr 9 poz. 90 z 1963), które regulowało nauczanie i wychowanie w 8-klasowej szkole podstawowej.

100 of 104

Nowe zarządzenia ministra oświaty

Wdrażając reformę Minister Oświaty 16 marca 1964 wydał zarządzenie zawierające Instrukcję w sprawie organizacji roku szkolnego 1964/65.
25 września 1965 z mocą wsteczną od 1 września 1965 Minister Oświaty wydał zarządzenie w sprawie dostosowania organizacji szkół ogólnokształcących i zawodowych do zmian wynikających z ustawy o rozwoju systemu oświaty i wychowania

101 of 104

Reforma z 1991 r. �Plany na przyszłość

O potrzebie reformy oświaty mówiono od czasu zmian ustrojowych w Polsce przełomu lat. 80. i 90. XX wieku. 7 września 1991 roku Sejm X kadencji uchwalił ustawę o systemie oświaty, która zastąpiła przepisy regulujące system oświaty uchwalone w czasach PRL-u
W kolejnych latach przygotowano założenia reformy, zakładano m.in..:

wprowadzenie tzw. podstawy programowej i pewną dowolność opartych na niej programów nauczania, zmiany w trybie przeprowadzania egzaminów po VIII klasie z „selekcyjnego” na „prognostyczny”, zmiany w trybie przeprowadzania egzaminów maturalnych, które miały zastąpić egzaminy wstępne na studia, być porównywalne w całym kraju i oceniane przez wyspecjalizowanych egzaminatorów,

zmianę struktury oświaty na:

6-letnią szkołę podstawową,
3-letnie gimnazjum,
3-letnie liceum,

co dokonało się w 1999 r.

102 of 104

Reforma z 1999 r.

W wyniku reformy okres nauki w szkole podstawowej został skrócony z 8 do 6 lat. Następnym etapem edukacji stały się obowiązkowe 3-letnie gimnazja.
Po jego ukończeniu uczniowie mogą kontynuować naukę w:

3-letnich liceach ogólnokształcących (LO),
3-letnich liceach profilowanych (LP) (funkcjonowały w latach 2002–2014),
3–4-letnich technikach zawodowych (TZ),
3-letnich zasadniczych szkołach zawodowych (ZSZ).

Absolwenci liceów i techników mogli przystępować do matury bezpośrednio po ukończeniu szkoły, natomiast absolwenci ZSZ mogli przystąpić do matury pod warunkiem ukończenia dwuletniego uzupełniającego liceum ogólnokształcącego lub trzyletniego technikum uzupełniającego (obecnie liceum ogólnokształcącego dla dorosłych).

103 of 104

Reforma z 2017 r.

1 września 2017 roku weszły w życie ustawy z dnia 14 grudnia 2016 roku: Prawo oświatowe i Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo oświatowe, które wprowadzają nową reformę systemu oświaty polegającą na stopniowej likwidacji wprowadzonych w 1999 roku gimnazjów:
przywróceniu 8-letnich szkół podstawowych,
4-letnich liceów ogólnokształcących i 5-letnich techników oraz przekształceniu zasadniczych szkół zawodowych(ZSZ) w szkoły branżowe I i II stopnia.
1 września 2019 roku gimnazja powstałe w wyniku reformy systemu oświaty w 1999 roku po 20 latach funkcjonowania zostały zlikwidowane. 31 sierpnia 2019 roku był ostatnim dniem ich funkcjonowania w ustroju szkolnym. Ostatnie roczniki klas w latach 2017–2019 były nazywane „oddziałami gimnazjalnymi”^.

104 of 104

Resume: lata PRL-u i III RP

Po drugiej wojnie światowej zmiany w polskiej edukacji wprowadzane były m.in. następującymi aktami prawa:
→ dekretem z 23 listopada 1945 r. o organizacji szkolnictwa w okresie przejściowym,
→ dekretem z 23 marca 1956 r. o obowiązku szkolnym,
→ ustawą z 15 grudnia 1951 r. o szkolnictwie wyższym,
→ ustawą z dnia 27 kwietnia 1956 r. o prawach i obowiązkach nauczycieli,
→ ustawą z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania,
→ ustawą z dnia 27 kwietnia 1972 r. Karta praw i obowiązków nauczyciela,
→ uchwałą Sejmu w sprawie systemu edukacji narodowej z 13 października 1973 r.,
→ ustawą z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela,
→ ustawą z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty,
→ ustawą z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym,
→ ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe,
→ ustawą z 20 lipca 2018 r. Prawo szkolnictwie wyższym i nauce.

1 of 104

2 of 104

3 of 104

4 of 104