TÜRK DİL KURUMU SUNAR ( KAŞIK)
HAYDİ, BAŞLAYALIM!
Hiç “karsanbaç” yediniz mi? Sizce nasıl ve neyle yapılıyor? Söyleyiniz.
Üzerine vişne vb. şerbet dökülerek yenen rendelenmiş buz
Aşağıya bir önceki kutuda yazan ifadenin size çağrıştırdığı kelime/kelime grubunu
yazınız.
Hem yemek yerken hem de bir halk oyunu oynarken kullanılabilen bir eşya
söyleyiniz.
Bunun için kaşık örneğini verebiliriz. Hem yemek yerken hem de halk oyunu oynanırken kullanılır.
Yandaki karekodu okutunuz ve içeriği dikkat dağıtıcı hareketlerden kaçınarak dinleyiniz. İçeriği dinlerken açıklayıcı metin unsurlarını dikkate alarak önemli gördüğünüz yerleri ve anlamını bilmediğiniz kelime/kelime gruplarını defterinize not ediniz. Dinleme sürecinizi “Değerlendirelim” bölümündeki ölçütleri kullanarak değerlendiriniz.
Değerlendirelim
a. Dinleme/izleme sürecinizi aşağıdaki yıldızlı puan çizelgesini kullanarak değerlendiriniz.
Ölçütteki her bir davranışı gerçekleştirme durumunuza göre yıldızlarınızı yay ayraç içine
çiziniz.
a. İçeriği anlamını bilmediğiniz kelime/kelime gruplarını belirlemek üzere bir kez daha izleyiniz. Bu sırada ilk izlemenizde kullandığınız yöntemi dilerseniz tekrar kullanabilirsiniz. Belirlediğiniz kelime/kelime gruplarını aşağıya yazınız.
Prodüktör
Kaşık Çalmak
Kaşık Havası
karsanbaç
kalaylanmış
derlemeci
hasır.
b. Yazdığınız kelime/kelime gruplarını aşağıdaki tabloya göre puanlayınız. Puanları belirlediğiniz
kelime/kelime gruplarının yanına yazınız.
c. 3 puan verdiğiniz kelime/kelime gruplarına yönelik tahminlerinizi defterinize yazınız ve tahminlerinizin doğruluğunu TDK Güncel Türkçe Sözlük'ten kontrol ediniz. 1 ve 2 puan
verdiğiniz kelime/kelime gruplarını anlamlarını yine sözlükten bularak defterinize yazınız.
4 puan verdiğiniz kelime/kelime grupları ise defterinizde birer cümlede kullanınız.
karsanbaç:
“Kar/buz üstüne pekmez dökülerek yapılan serin tatlı.”
hasır:
Saz/sazlık otlarından örülen, sepet ve şapka yapılan örgü.
kalaylanmış:
Bakır eşyanın içinin kalay ile kaplanmış hâli.
prodüktör:
Yapımcı.
derlemeci:
Halk türküsü/sözü toplayan kişi.
“Düğünde kaşık salladık.” / “Çorbaya kaşık çaldım.”
a. Dinlediğiniz içerikten hareketle “kaşık” kelimesini 1 numaralı bölümde kendi ifadelerinizle tanımlayınız. 2 numaralı bölümde bu kelimeyi bir cümle içinde kullanınız. 3 numaralı bölümde bu kelimenin aklınıza getirdiği kelime/kelime gruplarını yazınız. 4 numaralı bölümde ise kelimeyi anlatan bir görsel çiziniz.
Kaşık, saplı ve çukur başlı, yiyecek almak ve çorba içmek için kullanılan küçük mutfak aracıdır.
Annem tencereyi tahta kaşıkla karıştırdı.
Çorba, çay kaşığı, tatlı kaşık, tencere
b. Etkinliğin “a” maddesindeki yapıyı “karsanbaç, pekmez, oyun havası” kelime/kelime
grupları için defterinizde uygulayınız.
Karsanbaç
Tanım:
Cümle:
Çağrışımlar:
Görsel:
Kar ya da rendelenmiş buzun üstüne pekmez/şerbet dökülerek yapılan serin tatlıdır.
Yazın karsanbaç yiyince çok serinledim.
kar, buz, kepçe, pekmez, kâse.
pekmez
Tanım:
Cümle:
Çağrışımlar:
Görsel:
Üzüm, dut gibi meyve sularının kaynatılıp koyulaştırılmasıyla yapılan tatlı şuruptur.
Annem ekmeğe pekmez sürdü.
Üzüm, tatlı.
Oyun havası
Tanım:
Cümle:
Çağrışımlar:
Görsel:
Halk oyunları için çalınan, ritmi belirgin hareketli ezgidir.
Zeybek oyun havası başlayınca herkes coşkuyla alkışladı.
davul, zurna, ritim, horon, halay.
Demir kaşık
Tahta kaşık
Kaşık çeşitleri
Kaşık sallamak
Kar/buz
Üzerine pekmez dökülür.
Yazın serin tatlı.
Üzüm/dut şırası
Kaynatılıp koyulaşır
Şurup, kavanoz.
c. Arkadaşınızın tahminlerinden sonra her kart için hangi anahtar kelimeyi seçtiğinizi nedeniyle açıklayınız.
Kaşık hikayesinin anlatmadan önce kar ve karsambaçın kelime anlamlarından yola çıkarak devam ettiği için bu kelimeleri seçtim.
a. Dinleme/izleme sırasında defterinize aldığınız notları gözden geçiriniz. İzlediğiniz içeriği “metin yapılarının analizi ve bilgileri organize etme stratejisi”ne göre aşağıdaki çalışma kâğıdı üzerinde inceleyiniz.
Kaşık ve karsanbaç; kaşığın çeşitleri, kullanımı ve kaşıkla ilgili deyimler.
Kar–karsanbaçla başlıyor
+
çay/çorba/tatlı kaşığı
kaşığın tanımı
+
+
çatal yoktu → yemekler kaşıkla yenirdi
+
Isparta köy düğünü anısı
deyim ve atasözleri, şiir dizesi örnekleri.
Kaşıktan ve kaşıkla ilgili sözlerden söz edildi diyerek bitirdi
+
b. Metni dinlerken not almanın dinleme becerinizi ne yönde etkilediğini uygun kartı seçerek
değerlendiriniz ve gerekçenizi sözlü olarak açıklayınız.
Grubumuzda görevleri paylaştık; metni birlikte okuyup not aldık.
a. Öğretmeninizin rehberliğinde iki gruba ayrılınız. Birinci grup soru, ikinci grup cevap
grubu olacaktır. Her iki grup için de birer başkan belirleyiniz. Grubunuzla aşağıdaki yönergeleri uygulayınız.
b. Soru grubu olarak hazırladığınız soruları sorunuz. Cevap grubu olarak sorulan soruları
aldığınız notlardan hareketle cevaplayınız.
Köylü neden sapları yaktı?
Odunu bittiği ve hava çok soğuk olduğu için.
Dayının öğüdü neydi?
Mart güneşine kanmamak.
Metnin iletisi nedir?
Martta tedbirli olmalıyız; büyüklerin sözünü dinlemeliyiz.
c. Gruplara ayrılarak metinden hazırlanan sorular üzerinden tartışmak, metni anlama
becerinizi nasıl etkiledi? Aşağıdaki sayı doğrusu üzerinde bir değer vererek kendinizi değerlendiriniz.
Kendimi 9 ile değerlendiriyorum; tartışma metni daha iyi anlamama ve ayrıntıları hatırlamama yardım etti.
Bilgi vermek.
Kaşık türleri ve kısaca ilgili deyimler.
Hazırlıksız konuşma.
b. Son seçiminiz “Hazırlıksız konuşma” ise konuşmanızı diğer seçimlerinize uygun şekilde sınıfta yapınız, “Hazırlıklı konuşma” ise gelecek derse kadar diğer seçimlerinize uygun şekilde konuşmanıza hazırlanınız. Gelecek ders konuşmanızı sununuz.
Merhaba, bugün kaşık türlerini kısaca tanıtıyorum. Evde en çok çay, tatlı, yemek ve çorba kaşığı kullanırız; tahta kaşık şimşirdendir, büyük bakır (kalaylı) kaşık tencerede karıştırmaya yarar. Kaşıkla ilgili ‘kaşıkla verip kepçeyle geri almak’ gibi deyimler de dilimizin zenginliğini gösterir. Dinlediğiniz için teşekkür ederim.”
c. Öğretmeninizin geri bildirimlerinden hareketle aşağıdaki soruları sözlü olarak cevaplayınız.
Konuşurken kendimi güçlü hissettiğim yönlerim neler?
Sonraki konuşmalarımda güçlendirmek istediğim yönlerim neler?
Sesim netti, örnek verdim ve kısa konuştum.
Daha yavaş konuşup göz teması kurmaya ve heyecanımı azaltmaya çalışacağım.
a. Öğretmeninizin rehberliğinde arkadaşlarınızla gruplara ayrılınız. Grup arkadaşlarınızla aşağıdaki Nasrettin Hoca fıkralarından birini seçiniz ya da farklı bir Nasrettin Hoca fıkrası belirleyiniz.
“Ya Tutarsa ” fıkrasını seçtik.
Fıkrayı fıkradaki bir karakter, nesne vb.nin bakış açısı ile anlatınız.
b. Aşağıdakilerden birini seçerek fıkranızı buna göre düzenleyip anlatınız.
Ben evde kendi halinde duran bir yoğurt tasıyım. Nasreddin hoca bir gün beni alıp yoğurt mayası koydu ve göle götürdü. İçimdeki yoğurt mayasını göle dökmeye başlayınca şaşkınca etrafa baktım. Çevreden biri de benim gibi şaşırmış olacak ki gelip sordu:
-”Hoca sen ne yapıyorsun böyle?”
-”Göle maya çalıyorum.” diye cevap verdi Nasreddin Hoca. Adam daha çok şaşırdı:
-”Hoca göl hiç yoğurt tutar mı.” bizimki durur mu patlattı cevabı:
-”Ya Tutarsa?”
Olmazların içinde bile umut olduğunu o zaman anladım.
c. Etkinlik sona erdiğinde aşağıdaki soruları gerekçe belirterek cevaplayınız.
Etkinlikte en çok keyif aldığınız bölüm hangisiydi?
Etkinliğe yeniden katılsaydınız neleri değiştirirdiniz?
Etkinlikte en çok zorlandığınız kısım hangisiydi?
Kendimi yoğurt tası yerine koyduğum bölümden çok keyif aldım.
Etkinliği yoğurt tasının dilinde anlatmak beni biraz zorladı.
Yeniden katılsaydım etkinliğe yeni kahramanlar eklerdim.
a. Yan tarafta verilen haberde dikkatinizi
çeken nedir? Temada öğrendiklerinizden
hareketle söyleyiniz.
Başlıktaki “start verdi” yabancı bir kullanım; “Avrasya Maratonu başladı” demek daha doğru ve Türkçe olur.
b. RTÜK'ü (Radyo ve Televizyon Üst Kurulu) daha önce duydunuz mu? Sizce
bu kurulun görevleri neler olabilir? Tartışınız.
RTÜK, radyo–televizyon yayınlarını denetler; çocukları koruyan, dili ve yayın ilkelerini gözeten kurallar koyar ve gerekirse uyarı/ceza verir.
c. İkişerli gruplara ayrılınız. “RTÜK şikâyet hattının iletişim danışmanı” ve “şikâyeti oluşturan vatandaş” olmak üzere aranızda rol dağılımı yapınız. Haberdeki durumdan hareketle aşağıdaki yönergelere uyarak bir telefon konuşması canlandırınız.
-Merhaba RTÜK çağrı hattı adım Nida size nasıl yardımcı olabilirim?
-İyi günler ben Aysel, haberde gördüğüm bir hata için sizi aramıştım. Avrasya Maratonu yarışı için ”başladı” kelimesi yerine ”Start” kelimesi kullanılmış. Sizi bunun için aramıştım.
-Aysel Hanım duyarlılığınız için teşekkür ederim. Bu konuyu düzeltmeleri için hemen ekiplerimize haber vereceğim. İyi günler.
-İlginiz ve yardımınız için ben teşekkür ederim. Kolay gelsin.
Temada işlediğiniz metinlerden ikisini seçiniz. Bu metinleri karşılaştıran bir konuşma yapınız.
Konuşmanızda aşağıdaki sorulardan yararlanınız.
Ben “Bir Kelime Seyyahı” ile “Annem Yeryüzüydü Babam Gökyüzü” metinlerini karşılaştıracağım. İkisi de dil sevgisini ve büyüklerden öğrenmeyi anlatır.
Metinlerin benzer ve farklı yönleri nelerdir?
İkisi de dili ve sözleri değerli görür, öğretici mesaj verir. Farkı: İlki Kaşgarlı Mahmut’un merakını öykülerken, ikincisi yazarın çocukluk anılarını ve aile sıcaklığını anlatır.
Metinlere hakim olan duygu / düşünce nedir?
Bir Kelime Seyyahı”nda merak ve araştırma öne çıkar. “Annem Yeryüzüydü Babam Gökyüzü”nde sevgi, minnet ve atasözlerinden ders alma duygusu vardır.
Her iki metinde ortak olan kelimeler var mı? Varsa bunlar nelerdir?
Evet: “Türkçe, kelime, atasözü, deyim, bilgelik”.
Hangi metin size daha çok hitap etmektedir? Neden?
Annem Yeryüzüydü Babam Gökyüzü” bana daha yakın; çünkü aile sevgisini ve günlük hayattan atasözü örneklerini sıcak bir dille veriyor.
Noktalama işaretleri, noktanın çok popüler olduğunu düşünüp onu kıskandılar.”
b. Seçtiğiniz başlangıç cümlesinden hareketle bir A4 kâğıdına sırayla cümleler yazarak grupça birer hikâye oluşturunuz. Hikâyenizi oluştururken aşağıdaki kelime bulutunda yer alan geçiş ve bağlantı ifadelerini kullanmaya, sizden önce kurulan cümleyle bağlantılı bir şekilde ilerlemeye özen gösteriniz.
Önce virgül, “cümleleri ben nefeslendiriyorum” dedi. Sonra soru işareti, “merakı ben getiririm” diye ekledi. Ancak nokta, “hepimiz gerekli olduğumuz için cümle tamamlanır” dedi. Bunun üzerine birlikte bir metin yazdılar; çünkü yan yana gelince anlam açıldı. En sonunda hepsi anlaştı: “Bu yüzden en iyi metin, birlikte yazılandır.”
a. Yukarıdaki metinde “ki”nin geçtiği yerleri bulup sırasıyla numaralandırınız.
b. Bulduğunuz “ki”leri kendinden önceki kelimeye ayrı ya da bitişik yazılma durumuna
göre numaralarını kullanarak aşağıda gruplandırınız.
atışıyorlardı ki
Öyle ki
seneki
beldemizdeki
Bizimkiler
sanki
belki
Kolundaki
mademki
c. Aşağıdaki örnek cümleleri ve “ki”nin cümleye kattığı anlamları inceleyiniz. Cümlelerin
altına “ki”nin aynı anlamda kullanıldığı birer örneği metinden seçerek yazınız.
Metin, aynı sorunun farklı kalıp sözlerle söylenebildiğini gösterir (“Şafak kaç?”, “Hayırlı tezkereler!”). Türkçenin kalıp sözleri, anlatımı kısa ve etkili yapar.
b. Aşağıdaki durumlara uygun iyi dilek, temenni, dua vb. sözleri örnekteki gibi yazınız.
Hayırlı yolculuklar.” / “Yolun açık olsun.”
“Bayramınız mübarek olsun.” / “Ellerinizden öperim.”
Tebrik ederim.” / “Helal olsun.”
“Hayırlı işler.” / “Bereketli kazançlar.”
Gözünüz aydın.” / “Allah analı babalı büyütsün.”
c. Seçtiğiniz kalıp sözlerden biri ile ilgili küçük bir karta açıklayıcı bir paragraf yazınız. Yazınızda aşağıdaki sorulardan ve yeni öğrendiğiniz söz varlığı unsurlarından yararlanınız.
Bu sözü ilk kimden duydunuz?
Bu söz hangi durumlarda kullanılır?
Sözün içinde tekrar eden kelime var mı?
Annemden.
Bu söze karşılık bir kalıp cevap var mı?
“Teşekkür ederim, sağ olun.”
Yeni alınan/hediye edilen eşya için.
Evet, “güle güle”.
ç. Kartlarınızı sınıf panosunda sergileyebilir ya da katlayarak öğretmeninizin gözetiminde
bir araya toplayabilir, kartlardan birini rastgele seçerek sınıfta okuyabilir ve arkadaşlarınızla
sözü tahmin etme oyunu oynayabilirsiniz.
Kartlarımızı panoya astık; sonra öğretmenimizin gözetiminde kartları katlayıp bir kutuda topladık. Rastgele seçtiğimiz karttaki sözü okuyup sınıfta tahmin oyunu oynadık.
OKUMAK GİBİSİ YOK!
TÜRKÇE İLE BÜYÜMEK