a. Độ dài 1 thốn

b. Bề rộng 1 đốt ngón tay cái bằng 1 thốn

c. Bề rộng 4 đốt ngón tay bằng 3 thốn

Hình 2. Đơn vị để xác định huyệt là thốn

1. Hợp cốc

2. Liệt khuyết

3. Nội quan

Là tổng huyệt vùng đầu, mặt, cổ

Là tổng huyệt vùng gáy, hầu họng và chi trên

Là tổng huyệt vùng thượng tiêu

4. Túc tam lý

5. Tam âm giao

6. Ủy trung

Là tổng huyệt vùng trung tiêu và chi dưới

Là tổng huyệt vùng hạ tiêu

Là tổng huyệt lưng và thắt lưng

TT

Tên huyệt

Vị trí huyệt

Tác dụng điều trị

1

Bách hội

Là giao điểm 2 đường nối 2 đỉnh tai và đường giữa sống mũi

Đau đầu, mất ngủ, trĩ, lòi rom, các chứng sa

2

Ấn đường

Điểm giữa đầu trong 2 cung lông mày

Ngạt mũi, chảy máu cam, đau đầu vùng trán, trẻ em co giật

3

Tình minh

Chỗ lõm cách góc trong mí mắt đo lên trên 2 mm

Liệt dây VII, chắp lẹo, viêm tuyến lệ, viêm màng tiếp hợp

4

Thái dương

Sau đuôi mắt 1 tấc, sát bờ trên mỏm tiếp xương thái dương

Đau đầu, đau răng, các bệnh về mắt (viêm màng tiếp hợp, glocom (tăng nhãn áp), giảm thị lực)

5

Nghinh hương

Trên đường cánh mũi, nơi gặp rãnh mũi miệng

Viêm mũi dị ứng, ngạt mũi, chảy nước mũi, chảy máu cam, liệt dây thần kinh VII

6

Nhân trung

1/3 phía trên rãnh nhân trung

Cấp cứu ngạt, trụy tim mạch, co giật trẻ em, liệt dây thần kinh VII

7

Giáp xa

Phía trước góc xương hàm dưới 1 khoát cắn chặt rang, huyệt nằm ở đỉnh cao nhất của cơ nhai

Liệt dây VII, cứng hàm, đau răng hàm dưới

TT

Tên huyệt

Vị trí huyệt

Tác dụng điều trị

8

Ế phong

Chỗ lõm giữa xương hàm dưới và xương chum, áp sát dái tai vào rãnh cổ hàm, đỉnh dái tai ở đâu là huyệt ở đó

Liệt dây VII, đau mặt, đau răng, bệnh về tai (viêm tuyến mang tai, điếc, ù tai)

9

Phong trì

Từ khe xương chẩm và cổ I (C1) đo ngang ra 2 thốn, huyệt nằm ở chỗ cơ lõm cơ thang, cơ ức đòn chũm và xương chẩm

Đau vai gáy, tăng huyết áp, cảm mạo, nhức đầu, hoa mắt, chóng mặt, đau mắt đỏ, sốt cao

10

Thính cung

Chỗ lõm trước và ở giữa chân bình tai, há miệng lấy huyệt

Liệt dây VII, ù tai, viêm tuyến mang tai, điếc

TT

Tên huyệt

Vị trí huyệt

Tác dụng điều trị

1

Thiên đột

Chỗ lõm sát bờ trên xương ức

Đau họng, mất tiếng, khản tiếng, ợ nấc, hen suyễn

2

Đản trung

(Chiên trung)

Điểm giữa đường nối 2 núm vú trên đường ngang qua liên sườn thứ 4 giữa xương ức

Đau ngực, khó thở, hen suyễn, nấc, ít sữa

3

Trung quản

Điểm giữa đường nối từ mũi ức đến rốn (cách mũi ức và rốn bốn thốn)

Đau dạ dày, ợ chua, nôn mửa, tiêu lỏng, đầy hơi, ăn chậm tiêu, bụng chướng

4

Khí hải

Thẳng dưới rốn 1,5 thốn trên đường giữa bụng

Đau quanh rồn, các bệnh về sinh dục và kinh nguyệt: đái dầm, suy nhược cơ thể, hạ huyết áp

5

Quan nguyên

Thẳng dưới rồn ba thốn trên đường giữa bụng

Chữa các bệnh về sinh dục và tiết niệu, bổ toàn thân, cấp cứu trụy tim mạch

6

Nhũ căn

Nằm khe liên sườn V, bờ trên xương sườn VI trên đường núm vú

Tắt tia sữa, ít sữa, đau ngực, đau dây thần kinh liên sườn

7

Thiên khu

Từ rốn đo ngang ra hai thốn

Đau bụng quanh rốn, sôi bụng, tiêu chảy, chướng bụng

8

Chương môn

Đầu chót xương sườn XI

Đau mạng sườn, kém ăn, đầy chướng bụng

TT

Tên huyệt

Vị trí huyệt

Tác dụng điều trị

1

Đại trùy

Nằm sát dưới mỏm gai đốt sống cổ VII (C1)

Đau cổ gáy, đau đầu, cảm cúm, sốt cao, tiết dịch phế quản, bổ cơ thể

2

Kiên tỉnh

Là giao điểm của đường nối từ huyệt Đại trùy đến đỉnh cao nhất của khớp cùng vai đòn và đường thẳng từ núm vú lên

Đau cổ gáy, đau vai, đau cánh tay không giơ lên được, đau lưng trên, tắt tia sữa, đau vú

3

Phong môn

Dưới mỏm gai đốt sống lưng II (D2), đo ngang ra 1,5 thốn

Đau đầu, cứng gáy, cảm mạo, sốt, ho, nóng trong ngực. Cứu phòng cảm mạo

4

Phế du

Dưới mỏm gai đốt sống lưng III (D3), đo ngang ra 1,5 thốn

Đau lưng, cứng gáy, vẹo cổ, ho ra máu, hen suyễn, lẹo mắt (chích máu), mồ hôi trộm

5

Can du

Dưới mỏm gai đốt sống lưng IX (D9), đo ngang ra 1,5 thốn

Đau mắt, hoa mắt, chóng mặt, đau tức sườn ngực, vàng da

6

Tỳ du

Dưới mỏm gai đốt sống lưng XI (D11), đo ngang ra 1,5 thốn

Đau dạ dày, đầy chướng bụng, kém ăn, tiêu lỏng, ăn chậm tiêu, vàng da

7

Thận du

Dưới mỏm gai đốt sống thắt lưng II (L2), đo ngang ra 1,5 thốn

Đau thắt lưng, ù tai, hoa mắt, đầu váng, di mộng tinh, bệnh về sinh dục và tiết niệu, phù thũng

TT

Tên huyệt

Vị trí huyệt

Tác dụng điều trị

8

Đại trường du

Dưới mỏm gai đốt sống thắt lưng IV (L4), đo ngang ra 1,5 thốn

Đau thắt lưng, dây thần kinh tọa, bại liệt chi dưới, sôi chướng bụng, tiêu lỏng, táo bón, kiết lỵ

9

Hoàn khiêu

Điểm nối 1/3 ngoài và 2/3 trong của đường nối từ gai xương cụt IV (S4) với mấu chuyển lớn xương đùi

Đau khớp háng, đau thần kinh tọa, bại liệt chi dưới

10

Trường cường

Đầu xương cụt

Trĩ, sa trực tràng, phạm phòng

11

Giáp tích

Dưới mỏm gai đốt sống đo ra hai bên ½ thốn (từ C1 đến L5)

Đau thần kinh liên sườn, đau thần kinh sống lưng

TT

Tên huyệt

Vị trí huyệt

Tác dụng điều trị

1

Kiên ngung

Dang ngang cánh tay, huyệt ở hõm trên đỉnh vai, phía trước mỏm cùng vai đòn

Đau vai, bại liệt chi trên

2

Khúc trì

Gấp khuỷu tay 90^o, huyệt ở đầu ngoài nếp lằn khuỷu tay

Đau cẳng, cánh tay, vai, liệt chi trên, sốt cao, mụn nhọt, mẩn ngứa, dị ứng

3

Thủ tam lý

Dưới huyệt Khúc trì hai thốn về phía cẳng tay (nối Khúc trì và huyệt Thái uyên)

Bại liệt chi trên, đau nhức cổ vai, đau bụng nôn mửa, nấc, say tàu xe

4

Liệt khuyết

Nằm cách mỏm chân quay 1,5 thốn về phía cẳng tay

Hạ sốt, đau cẳng tay, đau cổ tay, đau vai gáy, hầu họng

5

Thái uyên

Khe hớp cổ tay, bờ trong gân co duỗi ngón cái phía ngoài động mạch quay (mỏm châm quay)

Hen suyễn, ho, ho ra máu, viêm thanh quản

6

Thần môn

Cuối lằn chỉ cổ tay, huyệt nằm ở chỗ lõm gần xương trụ và xương đậu, bờ ngoài gân cơ trụ trước

Mất ngủ, hay quên. Đau vùng tim, hồi hộp

7

Hợp cốc

Khép chặt ngón trỏ và ngón cái, huyệt ở chỗ cơ nổi cao nhất lệch về ngón trỏ

Chữa các chứng bệnh vùng mặt, đau mắt, giật mí mắt, ngạt mũi, chảy máu cam, đau răng hàm dưới, liệt mặt, đau họng, viêm sưng Amidan, sốt cao không ra mồ hôi hoặc ra quá nhiều, sốt rét

TT

Tên huyệt

Vị trí huyệt

Tác dụng điều trị

8

Lạc chẩm

Nắm bàn tay, huyệt nằm ở khe ngón tay 1-2 đo lên hai thốn

Chữa đau vai gáy cấp, bại bàn tay. (Day bấm huyệt)

9

Trung chữ

Nắm bàn tay, huyệt nằm ở khe ngón tay 4-5 đo lên 1,5 thốn

Đau cổ tay, tai ù, điếc, đau đầu, viêm họng, sốt cao, đau vai gáy cấp

10

Nội quan

Từ giữa lằn chỉ cổ tay đo lên hai thốn, giữa hai gân cơ gan tay

Đau ngực, tâm phiền, hồi hộp, nấc nôn, đau dạ dày, mất ngủ, suy nhược thần kinh, ăn không tiêu, đầy chướng bụng

11

Thập tuyên

Đỉnh chót của 10 đầu ngón tay

Cấp cứu ngất, hôn mê, sốt cao, (chích nặn máu), viêm Amidan

TT

Tên huyệt

Vị trí huyệt

Tác dụng điều trị

1

Huyết hải

Co đầu gối lấy điểm giữa bờ trên xương bánh chè đo lên một thốn, đo vào trong hai thốn

Kinh nguyệt không đều, rong kinh, bế kinh, đau khớp gối, dị ứng, đau thần kinh đùi

2

Độc tỵ

Co đầu gối để lộ hai lõm huyệt ở góc dưới ngoài xương bánh chè

Đau sưng khớp gối, thấp khớp

3

Túc tam lý

Từ huyệt độc tỵ đo xuống dưới hai thốn

Nâng cao thể trạng, kích thích tiêu hóa, liệt hai chi dưới, đau dạ dày, tắt tia sữa, viêm tuyến vú, ăn uống kém, táo bón, tiêu chảy

4

Dương lăng tuyền

Chỗ lõm giữa đầu khe xương mác và xương chày

Đau khớp gối, tê mặt ngoài cẳng chân, co rút chân tay, chân tay khó co duỗi, đau thần kinh liên sườn

5

Phong long

Đỉnh mắt cá ngoài đo thẳng lên tám thốn hoặc điểm giữa đường nối từ đỉnh mắt cá ngoài với Độc tỵ

Tê nhức cẳng chân, bại chi dưới, long đờm, đau ngực, hen suyễn, đờm tích, nôn

6

Huyền chung

Đỉnh mắt cá ngoài đo thẳng lên ba thốn sát bờ trước xương mác

Liệt ½ người, liệt chi dưới, đau vai gáy cấp, nhức trong xương

7

Tam âm giao

Đỉnh mắt cá trong đo thẳng lên ba thốn sát bờ sau xương chày

Trong kinh, bế kinh, di mộng tinh, đái buốt, đái rắt, đái dầm, đau sưng cổ chân, đầy bụng, tiêu chảy, tiêu hóa kém, chán ăn, suy nhược cơ thể

TT

Tên huyệt

Vị trí huyệt

Tác dụng điều trị

8

Thái xung

Khe khớp ngón chân 1-2 đo lên phía mu chân hai thốn

Đau cổ chân, sốt cao, co giật, cơn tăng huyết áp, rong kinh, đái rắt, đái đục

9

Nội đình

Ép sát hai ngón chân 2-3 vào nhau, huyệt nằm ở đầu kẽ phía mu bàn chân

Đau bụng, đau răng hàm trên, đau họng, tiêu lỏng, ăn kém, sốt không ra mồ hôi

10

Côn lôn

Điểm nối giữa đỉnh mắt cá ngoài và bờ trong gân gót

Đau khớp cổ chân, đau lưng không cúi ngửa được, đau thần kinh tọa, cứng cổ, gáy, rong kinh, đau đầu, đau mắt, sót rau, chảy máu cam, rau bong chậm

11

Dũng tuyền

Giữa lòng bàn chân, điểm 1/3 phía ngón chân trên đường nối dọc từ giữa gót chân đến ngón 2 (chỗ lõm gan bàn chân)

Ngất, đau sưng họng, bí đái sau sinh, đau mặt trong đùi, nóng lạnh bàn chân, váng đầu, hoa mắt, thoát vị đùi

12

Ủy trung

Điểm giữa nếp lằn khoeo chân

Đau khớp gối, đau thắt lưng, cảm nắng, tiêu chảy

Thần kinh

Tuần hoàn

Hô hấp

- Đau đầu, mất ngủ, sốt cao, co giật.

- Đau dây TK ngoại biên: TK tọa, TK liên sườn, TK VIII.

- Liệt ½ người do tai biến mạch máu não.

- Liệt do di chứng bại liệt.

Ngoại tâm thu, nhịp tim nhanh, tăng huyết áp

Khó thở, ho, cắt cơn, hen phế quản (trung bình, nhẹ)

Tiêu hóa

Sinh dục và tiết niệu

Một số bệnh nhiễm trùng cấp

Đầy bụng khó tiêu, táo bón, cắt cơn đau dạ dày, giun chui ống mật, cơn co thắt đại tràng

Bí đái, đái dầm, thống kinh, rong kinh, di mộng tinh, viêm tuyến vú…

Chắp, lẹo mắt, viêm màng tiếp hợp; viêm họng, viêm thanh quản, viêm Amidan

Châm tê để mổ

​

​

Tuyệt đối

Tương đối

Chú ý

- Không châm-cứu chữa các bệnh cấp cứu

- Không châm cho người quá yếu

- Không châm cho người suy tim, người trạng thái thần kinh không ổn định

- Cấm châm vào đầu vú và rốn

- Cấm cứu cho bệnh nhân huyết áp cao

- Cấm cứu cho bệnh nhân thể nhiệt

- Vừa lao động nặng về

- Đi mưa hoặc đi nắng về

- No quá hoặc đói quá

- Người đang tức giận quá

- Phụ nữ đang thời kỳ hành kinh, phụ nữ có thai

- 1 số huyệt cấm châm: Rốn, núm vú, thóp trẻ em, huyệt phong phủ (ở giữa xương chẩm và cổ một), á môn và cách khe đốt cổ I và cổ II đo ra ½ thốn.

- Thận trọng khi châm-cứu huyệt:

◦ Liêm tuyền: ở giữa dưới sụn giáp

◦ Nhân trung: 1/3 phía trên đường rãnh mũi môi

1. Vựng châm (sốc, say kim)

2. Châm vào mạch máu

Là tai biến hay gặp, cần xử trí nhanh

* Nguyên nhân: là do sợ hãi 🡪 các mạch máu co thắt 🡪 gây thiếu máu ở não

* Triệu chứng:

◦ Nhẹ: da tái dần, có cảm giác nôn nao, choáng váng toát mô hôi, chân tay lạnh

◦ Nặng: có cảm giác khó thở, buồn nôn, ra mồ hôi trán, mất tri giác, ngất xỉu, mạch nhỏ, yếu khó bắt, chân tay lạnh, huyết áp tụt

* Xử trí:

◦ Trường hợp nhẹ:

- Đặt bệnh nhân nằm đầu thấp

- Rút hết kim

- Cho uống nước chè đường nóng, nằm nghỉ 10-15 phút, nằm tránh gió lùa

- Day huyệt nhân trung, nâng cao 2 chân, xát nóng lòng bàn tay, bàn chân, cho uống nước chè đường nóng có gừng… nằm nghỉ 30 phút

◦ Trường hợp nặng: tiêm thuốc trợ tim và chuyển ngay tới khoa hồi sức cấp cứu

- Khi châm các huyệt gần mạch máu lớn không được vê kim

- Khi rút kim máu chảy chỗ châm dùng bông khô day cầm máu

- Nếu máu chảy tụ lại bên trong gây đám bầm tím thì chườm nóng sẽ tan dần

3. Châm vào nội tạng

4. Châm vào thần kinh

5. Tai biến do kim

- Không châm sâu các huyệt khi nằm sát phủ tạng

- Khi châm vào phủ tạng, rút kim ra ngay và chuyển khoa hồi sức cấp cứu

Khi châm vào dây thần kinh bệnh nhân như thấy điện giật dọc theo đường đi của thần kinh. Không được tiến kim, vê kim, rút kim mà lưu kim lại khi làm thủ thuật bổ-tả

- Kim bị mút chặt do cơ co mạnh hoặc bệnh nhân thay đổi tư thể khi đã châm

Xử trí: đưa bệnh nhân về tư thế cũ, bấm kích thích mạnh vùng quanh kim, sau đó rút kim

- Kim gãy do bị gỉ chỗ tiếp giáp cán và thân kim

Xử trí:

◦ nếu gãy hở đầu kim còn lộ ra ngoài da, dùng panh kẹp rút kim

◦ nếu đầu kim gãy sát bằng mặt da dùng hai ngón tay ấn mạnh da ở 2 bên đầu kim gãy để kim nhô lên rồi dùng kẹp lôi ra

◦ nếu kim nằm chìm sâu trong da, cần garo trên chỗ gãy chuyển sang ngoại rạch gắp

6. Bỏng

7. Nhiễm trùng do thủy châm

Sau khi cứu nếu chổ cứu nổi nốt bỏng phải đề phòng nhiễm khuẩn, phải xử trí như bỏng

Không cứu nhiều huyệt một lúc; theo dõi sát bệnh nhân cứu khi cứu bằng mồi ngải chặn không thay đổi tư thế. Khi cứu xong cần dập tắt hoàn toàn mồi ngải để tránh hỏa hoạn

Xử trí như tai biến áp-xe trong tiêm bắp

Thủ thuật

Bổ

Tả

Thở ra

Hít vào

Đường kinh

Cường độ

Thời gian

Rút kim

Châm kim vào

Rút kim ra

Xuôi đường kinh

Không vê kim

20-30 phút

Nhanh

Bịt lỗ chân kim

Rút kim ra

Châm kim vào

Ngược đường kinh

Rung, vê kim 3-7 phút/ lần

15-20 phút

Từ từ

Để hở lỗ chân kim

​

1. Đau đầu

2. Đau dây TK hông to (TK tọa)

3. Liệt mặt

Chỉ định

- Đau đầu do cảm mạo

- Đau đầu mất ngủ do suy nhược thần kinh

- Đau đầu do huyết áp cao

- Đau dây TK hông to

- Bại chi dưới, thấp khớp chi dưới

- Liệt dây TK VII ngoại biên

- Liệt mặt do tai biến mạch máu não

Công thức huyệt

- Đau vùng trán và đỉnh đầu: Huyệt Bách hội, Ấn đường, Thái dương, Hợp cốc

- Đau từ đỉnh đầu lan đến gáy: Bách hội, Phong trì, Liệt khuyết, nếu ù tai thêm huyệt Thính cung

- Đại trường du (2 bên), Hoàn khiêu

- Đau dây TK tọa thêm: Ủy trung, Côn lôn, Dương lăng tuyền

- Nếu bại chi dưới hoặc thấp khớp thêm: Độc tỵ, Huyết hải, Á thị huyệt

- Châm tại chỗ: châm xuyên huyệt

◦ Từ Toản trúc xuống Tình minh

◦ Từ Thái dương sang Đồng tử liêu

◦ Từ Địa thương sang Giáp xa

- Châm huyệt: Nhân trung, Nghinh hương

- Châm huyệt xa: Hợp cốc bên đối diện

​

4. Cắt cơn đau dạ dày

5. Hen phế quản

6. Tăng huyết áp

7. Các bệnh về sinh dục và tiết niệu

Chỉ định

- Đau vùng thượng vị lan sang mạng sườn và xuyên ra sau lưng, ợ hơi, ợ chua

- Đau vùng thượng vị liên miên âm ỉ

Cắt cơn hen phế quản

Huyết áp tăng hơn mức bình thường

- Đái dầm, đái buốt, đái rắt

- Kinh nguyệt không đều, thống kinh

Công thức huyệt

- Trung quản, Nội quan, Túc tam lý, Dương lăng tuyền

- Nếu ợ hơi nhiều thêm: Khí hải

- Khi có cơn: Thiên đột, Khúc trì, Phong long, Túc tam lý, Nội quan

- Sau cơn: Thiên đột, Phế du, Tỳ du, Thận du

Bách hội, Phong trì, Ấn đường, Thái dương, Thái xung, Nội quan, Nội đình, Thần môn, Túc tam lý, Tam âm giao

- Đái dầm, đái buốt, đái rắt: Quan nguyên, Tam âm giao, Thận du và day huyệt Trung cực

- Kinh nguyệt không đều, thống kinh: Huyết Hải, Khí Hải, Túc tam lý, Quan nguyên, Tam âm giao, Thận du

Chỉ định

Chống chỉ định

- Chữa các chứng đau thông thường: Đau đầu do cảm mạo, đau do cơ co cứng, đau các dây thần kinh ngoại biên

- Chữa các chứng bệnh do rối loạn hoặc giảm chức năng tạng phủ, rối loạn tiêu hóa, suy nhược thần kinh, bại liệt chi, đau khớp

- Các bệnh cấp cứu ngoại khoa, nội khoa, nhi khoa và 1 số chuyên khoa như: viêm ruột thừa, thủng dạ dày, ruột, xoắn ruột, thai ngoài tử cung, u nang buồng trứng xoắn, glocom cấp, trụy tim mạch, phù phổi cấp…

- Các bệnh nhiễm trùng nặng: viêm não, viêm màng não, thương hàn, viêm phế quản, phổi… bệnh ngoài da như mụn nhọt, ezema… Bệnh nhân trong trạng thái không bình thường (no quá, đói quá, sợ hãi, tức giận) hoặc bệnh nhân quá suy yếu, thiếu máu nặng, suy tim

Xoa

Xát

Miết

Véo

Vỗ (phát)

- Dùng lòng bàn tay và ngón tay đặt nhẹ lên mặt da, xoa nhẹ nhàng quanh chỗ sưng đau, thường xoa từng vùng nơi sưng đau

- Chú ý: xoa vùng bụng theo chiều kim đồng hồ

Dùng gốc bàn tay tỳ vào da, đẩy bàn tay đi theo một hướng nhất định

Dùng vân ngón tay cái hoặc ngón trỏ tỳ mạnh vào da, ngón tay di chuyển theo đường thẳng làm da căng

- Miết phân: dùng 2 ngón tay miết trái chiều nhau

- Miết hợp: dùng 2 ngón tay cùng miết từ 2 điểm khác nhau cùng dồn về 1 điểm

Có 2 cách:

- Véo đơn thuần: dùng 2 ngón tay kẹp, véo da và tổ chức dưới da lên thành 1 vết, véo lên rồi buông ra, tiếp tục làm nhiều lần

- Véo cuộn: cả 2 tay véo da và tổ chức dưới da lên thành 1 nếp, vừa véo vừa cuộn đẩy nếp da di chuyển

Khum bàn tay, các ngón sát chặt nhau, vỗ xuống mặt da tạo tiếng kêu bôm bốp và đỏ ửng da

Day

Đấm

Lăn

Vờn

Dùng các đầu ngón tay hay gốc bàn tay, hoặc mô ngón út tỳ mạnh vào khối cơ đồng thời day tròn

Bàn tay nắm hờ, dùng mô út đấm vào khối cơ, hoặc bàn tay hơi xòe khi đấm phát ra những tiếng kêu như do các ngón dần dập vào nhau

2 cách lăn:

- Cách 1: Bàn tay khum, dùng gốc bàn tay hoặc mô út tỳ mạnh vào khối cơ, đồng thời lắc nhẹ cổ tay bàn tay di động trên khối cơ

- Cách 2: Dùng các khớp giữa xương bàn tay và ngón tay tỳ vào khối cơ, bàn tay khum, vận động cổ tay để các khớp trên lần lượt đè vào khối cơ

2 bàn tay đặt đối diện qua khối cơ, vừa ấn vào khối cơ vừa di động ngược chiều nhau, khối cơ vừa được nhào bóp.

Thường bắt đầu từ gốc chỉ dẫn truyền ra ngoài

Rung

Vê

Vận động khớp

Người bệnh ngồi thẳng trên ghế, tay buông thẳng, thầy thuốc đứng hai tay nắm lấy cổ tay bệnh nhân, kéo căng, lắc cổ tay làm sao cho lực được truyền đi như làn sóng từ cổ tay đến vai. Thủ thuật làm mềm, di chuyển gân khớp khuỷu tay

Dùng ngón tay trỏ và ngón cái vê quanh khớp, thường dùng ở ngón tay, ngón chân và các khớp nhỏ

Mỗi khớp có các cách vận động riêng nhưng nguyên tắc chung là vận động theo chức năng sinh lý của từng khớp

- Biên độ: vận động tùy tình trạng của khớp

- Vận động khớp là phục hồi chức năng hoạt động của khớp

- Không được làm động tác mạnh gây đau đớn

- Không làm nhẹ quá mất khả năng hồi phục bình thường khớp

Ấn huyệt

Bấm huyệt

Điểm huyệt

Dùng đầu ngón cái ấn vào huyệt, thường kết hợp day tròn có thể thay ngón cái (Hình 4.4a)

Dùng đầu móng ngón tay cái bấm vào huyệt

Động tác bấm phải mạnh, bấm liên tục kết hợp day (Hình 4.4b)

Có 3 cách:

- Cách 1: Bàn tay nắm chặt, ngón cái thẳng, dùng đầu ngón tay cái ấn thật mạnh vào huyệt, có thể kết hợp day tròn (Hình 4.4c1)

- Cách 2: Ngón tay giữ thẳng, ngón cái và ngón trỏ tỳ mạnh vào mặt trước và mặt ngón giữa để tăng cường, dùng đầu ngòn giữa ấn mạnh vào huyệt (Hình 4.4c2)

- Cách 3: Ở vùng có khối cơ dày và khỏe (thắt lưng, mông), dùng điểm nhọn của khuỷu để tác động vào huyệt (Hình 4.4c3)

1. Xoa bóp chữa đau đầu

2. Xoa bóp chữa đau vai gáy

3. Xoa bóp chữa viêm quanh khớp vai, bại chi trên

- Chỉ định:

◦ Đau đầu do cảm mạo

◦ Đau đầu mất ngủ do suy nhược thần kinh

◦ Đau đầu do cao huyết áp

- Tiến hành:

◦ Xoa vùng đầu mặt

◦ Miết vùng trán

◦ Véo 2 cung lông mày, véo huyệt Ấn đường

◦ Vỗ xung quanh đầu

◦ Day huyệt Bách hội, Thái dương, Ấn đường, Nội quan

◦ Nếu huyết áp cao day thêm Thái xung

- Chỉ định:

◦ Đau vai gáy do cảm lạnh (phong hàn)

◦ Đau vai gáy do nằm đầu cao, nghiêng lâu một bên

- Chú ý: loại trừ đau vai gáy do chấn thương cột sống

- Tiến hành:

◦ Xoa vùng cổ gáy

◦ Day nhẹ nhàng cả 2 bên cổ gáy, chú ý vùng cơ gối, cơ thang

- Từ Đại trùy đến Kiên tỉnh

◦ Lăn từ gáy xuống mỏm vai 2 bên

◦ Đấm nhẹ nhàng từ gáy xuống mỏm vai 2 bên

◦ Bóp vai gáy

- Tìm điểm đau nhất dọc cơ ức đòn chũm (Á thị huyệt) day từ nhẹ cho đến nặng

◦ Day bấm huyệt Đại trùy, Kiên tỉnh

◦ Bấm huyệt Lạc chẩm, hướng dẫn bệnh nhân tự vận động cổ

- Chỉ định:

◦ Viêm quanh khớp vai

◦ Đau bại chi trên

- Tiến hành:

◦ Xoa, xát xung quanh vai và dọc chi trên

◦ Day, bóp cơ quanh khớp vai, cơ delta, cơ nhị đầu, cơ cẳng tay

◦ Day bấm huyệt: Kiên ngung, Kiên tỉnh, Khúc trì, Hợp cốc, Á thị huyệt

◦ Rung chi trên

◦ Vận động khớp vai, khớp khuỷu, cổ tay tăng dần

4. Xoa bóp chữa đau lưng và thắt lưng

5. Xoa bóp chữa đau dây TK hông to, bại chi dưới

- Chỉ định

◦ Đau lưng và thắt lưng mãn tính

◦ Đau do dãn dây chằng

◦ Đau lưng cấp do lạnh

◦ Đau dây thần kinh hông to

- Tiến hành

◦ Xoa, xát dọc cơ lưng to 2 bên

◦ Miết phân hợp theo kẽ liên sườn 2 bên

◦ Véo cuộn 2 bên cơ lưng to

◦ Vỗ 2 bên cơ lưng to

◦ Day đấm dọc 2 bên cơ lưng to

◦ Lăn bóp cơ lưng to 2 bên

◦ Tìm điểm đau dọc cột sống, day điểm đau đó

◦ Tìm điểm đau ở lưng, thắt lưng (Á thị huyệt) day từ nhẹ đến mạnh

◦ Bấm Đại trường du

◦ Vận động cột sống, khớp háng

- Chỉ định

◦ Đau bại chi dưới

◦ Đau dây thần kinh hông to

◦ Viêm khớp háng, khớp gối, khớp cổ chân

◦ Liệt chi dưới

- Tiến hành

◦ Xoa, xát vùng mông và chi dưới

◦ Day, lăn vùng đùi và cẳng chân

◦ Bóp vùng mông và chi dưới

◦ Bấm điểm huyệt: Hoàn khiêu, Ủy trung, Dương lăng tuyền, Á thị huyệt

◦ Vận động khớp háng, khớp gối, khớp cổ chân

1. Trần bì (vỏ quýt)

2. Mộc hương

3. Nghệ vàng (Khương hoàng, Uất kim)

- Bộ phận dùng: dùng vỏ quýt chín phơi khô để lâu năm

- Tính năng: vị cay, mùi thơm, tính ấm

- Công dụng: kiện tỳ, hành khí, tiêu đờm, chữa chứng nôn mửa, đầy bụng, đau bụng do lạnh; chữa chứng nhiều đờm

- Liều dùng: 6 - 8 g/ ngày

- Bộ phận dùng: thân rễ, thái mỏng phơi khô

- Tính năng: vị đắng, hơi cay, mùi thơm, tính ấm

- Công dụng: hành khí, giải uất, chữa chứng đau dạ dày, đau bụng, ngực tức hai mạng sườn; chứng đầy chướng, chậm tiêu, co thắt ống tiêu hóa

- Liều dụng: 4 - 6 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng rễ củ thái mỏng phơi khô

- Tính năng: vị cay đắng, tính cay ấm

- Công dụng: hành khí, khứ ứ. Chữa các chứng: đau nhức hai mạng sườn, bế kinh, kinh nguyệt không đều, đái ra máu, nôn ra máu, chảy máu cam, chứng động kinh, đau dạ dày, ợ hơi, ợ chua

- Liều dụng: 8 - 12 g/ ngày

4. Ngưu tất (cỏ xước)

5. Hương phụ (Củ gấu)

6. Ích mẫu

- Bộ phận dùng: dùng thân rễ, rửa sạch phơi khô

- Tính năng: vị ngọt hơi chua, tính bình

- Công dụng: hoạt huyết, lợi tiểu, chữa kinh nguyệt không đều, thống kinh, rong kinh; chữa đau mỏi xương khớp; chữa đái buốt, đái rắt

- Liều dụng: 8 - 12 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng rễ củ phơi khô, tự chế

- Tính năng: vị đắng ngọt, mùi thơm, tính ấm

- Công dụng: chữa thống kinh, kinh nguyệt không đều, viêm phần phụ; chứa chứng đầy chướng, ợ hơi, ợ chua, nôn mửa

- Liều dùng: 6 - 12 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng thân, lá hoa phơi khô

- Tính năng: vị đắng, tính mát

- Công dụng: chữa kinh nguyệt không đều, rong kinh, thống kinh; chữa chứng mụn nhọt, viêm tuyến vú, tắt tia sữa

- Liều dùng: 12 - 16 g/ ngày

1. Húng chanh

2. Tang bạch bì

3. Hẹ

- Bộ phận dùng: dùng lá tươi giã nát vắt lấy nước

- Tính năng: vị chua, đắng, tính ấm

- Công dụng: chữa ho do cảm mạo, chữa ho; chữa viêm phế quản

- Liều dùng: 10 - 16 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng vỏ rễ cây dâu cạo sạch vỏ đỏ ngoài phơi khô

- Tính năng: vị đắng, tính mát lạnh

- Công dụng: chữa ho viêm họng, viêm phế quản, viêm amidan, ho ra máu, ho gà, hen phế quản; chữa phù thũng, tiểu tiện khó (dùng sống)

- Liều dụng: 8 - 12 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng toàn cây tươi

- Tính năng: vị ngọt, hơi cay, tính ấm

- Công dụng: chữa trẻ em, dùng lá hấp cách thủy với mật; chữa tiểu tiện ra máu

- Liều dụng: 3 - 6 g/ ngày (củ); 8 - 12 g/ ngày (lá)

1. Cỏ nhọ nồi

2. Trắc bạch diệp

- Bộ phận dùng: dùng cả cây tươi hoặc phơi khô

- Tính năng: vị mặn, hơi ngọt, tính mát

- Công dụng: mát huyết, cầm máu; chữa trĩ ra máu, xuất huyết dưới da, giảm đau tiêu viêm; chữa rong kinh, rong huyết, hạ nhiệt

- Liều dùng: 10 - 20 g khô/ ngày; 20 - 40 g tươi/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng cành, lá, hạt gọi là Bá tử nhân phơi khô, sao đen

- Tính năng: vị đắng, tính mát

- Công dụng:

◦ Của Trắc bạch diệp: mát huyết. Sao đen có tác dụng cầm máu trong các trường hợp: chảy máu cam, nôn ra máu, tiểu tiện ra máu, trĩ chảy máu, rong kinh, rong huyết, chữa ho ra máu

◦ Của Bá tử nhân: có tác dụng an thần

- Liều dùng: 12 - 16 g/ ngày, hạt dùng từ 6 - 8g/ ngày có tác dụng an thần

1. Lá vông

2. Lạc tiên

- Bộ phận dùng: dùng lá tươi hoặc phơi khô

- Tính năng: vị ngọt, nhạt, tính bình

- Công dụng: an thần, dưỡng tâm, chữa chứng hồi hợp mất ngủ, chứng cảm mạo, gây mất ngủ; chữa chứng phong thấp gây lở ngứa

- Liều dùng: 8 - 16 g khô/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng cả cây bỏ rễ cắt ngắn, phơi khô

- Tính năng: vị ngọt, tính mát

- Công dụng: chữa chứng mất ngủ, hồi hợp buồn phiền; chữa sốt cao, mất nước; dưỡng tâm, mất huyết

- Liều dùng: 20 - 40 g/ ngày

1. Mã đề

2. Tỳ giải

- Bộ phận dùng: dùng cả cây phơi khô

- Tính năng: vị ngọt, tính mát

- Công dụng: chữa phù thũng, viêm đường tiết niệu, sỏi đường tiết niệu; chữa tiêu chảy, kiết lỵ do thủy thấp

- Liều dùng: 12 - 20 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng than rễ thái mỏng, phơi khô

- Tính năng: vị đắng, tính bình

- Công dụng: chữa đái buốt, đái rắt, đái ra máu, đái ra dưỡng chấp; chữa chứng phù thũng, viêm bàng quang, viêm cầu thận

- Liều dùng: 6 - 12 g/ ngày

3. Vừng đen

4. Muồng trâu

- Bộ phận dùng: dùng hạt phơi khô

- Tính năng: vị ngọt, tính bình

- Công dụng: bổ tâm thận, dưỡng huyết, nhuận tràng, chữa chứng táo bón do Âm hư, Tân dịch kiệt; bổ huyết, chữa ít sữa

- Liều dùng: 10 - 20 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng cành lá và hạt gọi là Thảo quyết minh phơi khô

- Tính năng: vị đắng, mùi hắc, tính mát

- Công dụng: nhuận tràng, sát trùng, chữa táo bón do huyết nhiệt, chữa hắc lào: dùng lá tươi vò xát vào chỗ hắc lào

- Liều dùng: 10 - 12 g/ ngày (lá); 8 - 12 g/ ngày (hạt)

1. Búp ổi

2. Tô mộc

- Bộ phận dùng: dùng lá non của cây ổi

- Tính năng: vị đắng, mùi hắc, tính mát

- Công dụng: cầm tiêu chảy, giảm đau bụng do lạnh

- Liều dùng: 10 - 15 g/ ngày (khô); 20 - 30 g/ ngày (tươi)

- Bộ phận dùng: dùng thân, cành gỗ thái mỏng phơi khô

- Tính năng: vị ngọt mặn, tính bình

- Công dụng: cầm tiêu chảy, tiêu viêm; chữa chứng huyết ứ tụ máu

- Liều dùng: 6 - 12 g/ ngày

1. Bạch môn

2. Bổ cốt toái

3. Thỏ ty tử (tơ hồng)

- Bộ phận dùng: dùng củ bỏ lõi, sấy khô, sao cháy xém

- Tính năng: vị ngọt, hơi đắng, tính mát

- Công dụng: bổ tâm huyết, chữa ho long đờm, chữa ho có sốt về chiều; bổ phế, chỉ khái (ho); chữa chảy máu cam do huyết nhiệt; chữa chứng hồi hợp, sốt về đêm, ho âm hư

- Liều dùng: 8 - 12 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng thân rễ, thái mỏng, phơi khô

- Tính năng: vị đắng, tính ấm

- Công dụng: bổ thận dương, mạnh gân xương, chữa chứng đau lưng, mỏi gối, đau khớp, đi tiểu đêm, chữa chứng di tinh, cơ thể suy nhược

- Liều dùng: 8 - 12 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng hạt của cây tơ hồng phơi khô

- Tính năng: vị ngọt, hơi cay, tính ấm

- Công dụng: bổ dưỡng; chữa chứng đau lưng, mỏi gối, vô sinh, di tinh; chữa chứng quáng gà, sẩy thai, đẻ non, làm mạnh gân xương

- Liều dùng: 8 - 12 g/ ngày

4. Đỗ trọng

5. Hoài sơn (Củ mài)

6. Cam thảo

- Bộ phận dùng: dùng vỏ thân, tẩm muối phôi khô, thái mỏng

- Tính năng: vị đắng, mặn, tính ấm

- Công dụng: bổ can thận dương, chữa chứng đau lưng, mỏi gối, liệt dương, tiểu tiện đêm nhiều; chứng động thai, đau bụng ra huyết

- Liều dùng: 8 - 12 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng rễ củ thái mỏng, phơi khô, sao vàng

- Tính năng: vị ngọt đậm, tính bình (để sống thì tính mát)

- Công dụng: kiện tỳ, bổ khí, chữa khí phế hư, ho hen; chữa chứng di tinh, kinh nguyệt không đều do khí hư; chữa chứng đầy hơi, khó tiêu, chỉ khái

- Liều dùng: 8 - 12 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng lá thân, rễ phơi khô

- Tính năng: vị ngọt, tính bình

- Công dụng: bổ trung, ích khí; chữa chứng ho long đờm, giải độc điều hòa các vị thuốc; chữa cơn đau co thắt nội tạng

- Liều dùng: 12 - 16 g/ ngày

7. Hà thủ ô

8. Tang thầm

9. Huyết đằng

- Bộ phận dùng: dùng rễ củ thái mỏng phơi khô

- Tính năng: vị đắng, tính bình

- Công dụng: bổ can huyết, mạnh gân cốt; chữa chứng suy nhược thiếu máu, làm đen tóc; chữa chứng ra mồ hôi trộm

- Liều dùng: 12 - 16 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng quả dâu chín nấu cao đóng bánh hoặc chế siro

- Tính năng: vị ngọt, hơi chua, tính ấm

- Công dụng: bổ can thận, dưỡng huyết, chữa chứng thiếu máu gầy sút; chữa táo bón do huyết hư

- Liều dùng: 12 - 20 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng thân thái mỏng phơi khô

- Tính năng: vị đắng, tính ấm

- Công dụng: bổ huyết, hoạt huyết, thông kinh lạc, mạnh gân xương, chữa chứng tê mỏi gân cơ; kinh nguyệt không đều

- Liều dùng: 8 - 12 g/ ngày

10. Thục địa

11. Đương quy (Xuyên quy)

​

- Bộ phận dùng: dùng củ Địa hoàng cửu chưng, Cửu sái

- Tính năng: vị ngọt, tính ấm

- Công dụng: bổ huyết dưỡng âm, chữa chứng Âm hư, huyết hư, chứng hoa mắt, chóng mặt, chữa di tinh, sinh tân chỉ khát

- Liều dùng: 8 - 10 g/ ngày

- Bộ phận dùng: dùng rễ củ thái mỏng, phơi khô

- Tính năng: vị ngọt, hơi cay, tính ấm

- Công dụng: bổ huyết, hoạt huyết, chữa chứng thiếu máu suy kiệt; phụ nữ sau sinh; chữa sang chấn, tụ máu; chữa thống kinh, bế kinh, táo bón, huyết hư

- Liều dùng: 8 - 12 g/ ngày

​