Kamu Malı Kültürel Mirasa

Açık Erişim:

Bellek Kurumlarının Yeni Rolleri

Dr. Orçun Madran

omadran@hacettepe.edu.tr

“Koruyucu” mu olacağız “kolaylaştırıcı” mı?

• Kütüphaneler salt fiziksel mekânlar olmaktan çıktı
• İnsanlığın ortak mirasını dijital dünyada yeniden tanımlayan kurumlara dönüştü

​

Bellek Kurumlarının Dönüşümü

Geleneksel (Statik)

• Fiziksel koruma ve depolama
• Yerinde erişim zorunluluğu
• Bilginin muhafızı (Gatekeeper)

Dijital (Dinamik)

• Dijital kürasyon ve yayılım
• Sınırları aşan küresel erişim
• Bilginin katalizörü (Enabler)

Dönüşümün İtici Gücü Kamu Malı�(Public Domain)

• Fikri mülkiyet koruması sona ermiş eserler.
• Hiçbir zaman telife tabi olmamış içerikler.
• Telifsiz / Anonim

https://zenodo.org/records/14577468

Açık Miras

Kültürel miras eserlerinin (ve buna eşlik eden üst verinin), özellikle telif hakkı kısıtlamaları başta olmak üzere haksız ve gereksiz sınırlamalardan arındırılmış şekilde, kullanıcıya bir maliyet yüklemeden, herkes tarafından herhangi bir amaçla (ticari kullanım ve uyarlama dahil) paylaşım ve yeniden kullanım için mümkün olan en geniş ölçüde erişime sunulmasıdır.

Dijitalleştirme Ek Bir Mülkiyet Hakkı Doğurmaz!

(Bu bir aktarım sürecidir, özgünlük kriteri karşılanmaz)

• Kamu malı eserlerin dijital kopyalarının kamu malı statüsünü koruması sağlanmalıdır.
• Açık erişim teknik bir tercih değil, adil kültürel katılımın ve erişimin temel koşuludur.
• Kültürel miras koleksiyonlarının (telifli olsun ya da olmasın) üst verisi açık, makine tarafından okunabilir ve yeniden kullanılabilir biçimde paylaşılmalıdır.

Çarpıcı Bir Örnek

(Kültürel miras sadece resim, heykel, el yazması vb. midir?)

https://www.nhm.ac.uk/discover/news/2022/april/climate-change-has-caused-britain-s-butterflies-to-get-bigger.html

Sadece İnsan İçin Mi?

https://science.nasa.gov/missions/hubble/ai-unlocks-hundreds-of-cosmic-anomalies-in-hubble-archive/

Uluslararası Bir Çerçeve Yol Gösterici Olabilir Mi?

UNESCO tavsiye kararları:

• Açık Eğitim Kaynakları Tavsiye Kararı (2019)�https://www.unesco.org/en/legal-affairs/recommendation-open-educational-resources-oer�
• Açık Bilim Tavsiye Kararı (2021)�https://www.unesco.org/en/legal-affairs/recommendation-open-science

Açık Miras Koalisyonu

https://creativecommons.org.tr/acik-miras/

Açık Miras Bildirisi / Open Heritage Statement

https://openheritagestatement.org/

Bellek Kurumlarının Yeni Rolleri

• Kamu malı mirasın çoğaltılması (reprödüksiyon) sonucu ortaya çıkan orijinal olmayan materyallerin yeni telif hakkı veya ilgili haklara tabi olmaması gerektiğine,
• Yasal ve uygun olduğu durumlarda, kamu malı mirasın tercihen makine tarafından okunabilir standart kamu malı tahsis araçları kullanılarak paylaşılması gerektiğine,
• Kamu malı mirasa teknik kısıtlamalar olmaksızın erişim sağlanmasına,
• Engelli kişiler için kamu malı mirasın erişilebilir formatlı versiyonlarının oluşturulması ve paylaşılmasına,

Bellek Kurumlarının Yeni Rolleri

• Koruma ve erişilebilirlikle ilgili engeller dahil olmak üzere yasal ve teknolojik zorlukları etkili ve güvenli bir şekilde ele almak için kültürel miras uzmanlarının becerilerinin geliştirilmesine,
• Kamu malı mirasa erişimi gereksiz yere kısıtlamadan, kurumların dijitalleştirme ve koleksiyon yönetimi sürecinde ortaya çıkan meşru ve makul maliyetlerin geri kazanılmasını sağlayan ekonomik modellerin gerekliliğine,
• Dijital miras ve üstverilerin erişilebilir olmasını sağlamak, yeniden kullanımını artırmak ve küresel işbirliği ağlarını teşvik etmek amacıyla açık ve sürdürülebilir dijital kamu altyapılarının geliştirilmesi ve sürdürülmesi gerektiğine inanıyoruz.

Teşekkürler…

Dr. Orçun Madran

omadran@hacettepe.edu.tr