CÜMLE ÇEŞİTLERİ
Özgür KAYA
Türkçe Öğretmeni
CÜMLE NEDİR?
Bir duygu, düşünce veya durumu anlatan ve yargı bildiren sözcük ya da sözcük grubuna cümle denir.
2
Cümleler, farklı özelliklerine göre çeşitlere ayrılmaktadır.
CÜMLE ÇEŞİTLERİ
3
Yüklemin Türüne Göre
Fiil Cümlesi
İsim Cümlesi
Yüklemin Yerine Göre
Kurallı Cümle
Devrik Cümle
Anlamına Göre
Olumlu Cümle
Olumsuz Cümle
Soru Cümlesi
Yapısına Göre
Tek Yüklemli Cümle
Fiilimsi Bulunan Cümle
Birden Çok Yüklemli Cümle
Bağlaçlı Cümle
YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ
FİİL CÜMLESİ – İSİM CÜMLESİ
4
1. FİİL CÜMLESİ
Yüklemi çekimli fiil olan cümlelere «fiil cümlesi» denir.
5
1. FİİL CÜMLESİ
• Herkes birbirine kitabı okuyup okumadığını sordu.
6
Sor- (Fiil)
• Pazardan iki kilo patates aldık.
Al- (Fiil)
• Ava giden avlanır.
Avlan- (Fiil)
1. FİİL CÜMLESİ
• Mutfaktan çok güzel kokular geliyor.
7
Gel- (Fiil)
• Yolun karşısındaki kaldırıma oturuverdim.
Oturuver- (Fiil)
• Babam sessizce okudu gazetesini.
Oku- (Fiil)
2. İSİM CÜMLESİ
Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümlelere «isim cümlesi» denir.
8
-idi, -imiş, -ise, -dir
2. İSİM CÜMLESİ
• Yeni aldığımız evin mutfağı oldukça genişti.
9
Geniş - idi (İsim)
• Kendini yaptığı işe veren genç, oldukça zekiymiş.
Zeki - imiş (İsim)
• Bu beton yığınında bize nefes veren tek şey ağaçlardır.
Ağaçlar - dır (İsim)
2. İSİM CÜMLESİ
• Yediğimiz yemek çok da lezzetli değildi.
10
Lezzetli değil - idi (İsim)
• O, fikirleri ile herkesi etkileyebilen biridir.
Biri - dir (İsim)
• Sen miydin kapımı çalan?
Sen mi - idi - n (İsim)
DİKKAT!
Fiilimsilerin yüklem olduğu cümleler, isim cümlesi kabul edilir.
11
Çünkü fiilimsilerin kökü fiil olsa da artık cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılırlar demiştik.
ÖRNEK
• En büyük hayali para biriktirerek dünyayı dolaşmaktı.
12
Dolaşmak - idi (İsim)
• En çok yanılan, az kitap okuyup çok söz söyleyendir.
Söyleyen - dir (İsim)
• Bana olan sevgisi ölürcesineymiş.
Ölürcesine - imiş (İsim)
YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ
1. FİİL CÜMLESİ
2. İSİM CÜMLESİ
ALT BİLGİ EKLE
13
GG.AA. 20XX
Verilen cümleleri yüklemin türüne göre ayıralım.
14
DOĞRU YANITLARI GÖSTER.
Verilen cümleleri yüklemin türüne göre ayıralım.
15
Fiil cümlesi
İsim cümlesi
Fiil cümlesi
Fiil cümlesi
Fiil cümlesi
İsim cümlesi
İsim cümlesi
Fiil cümlesi
YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE �CÜMLE ÇEŞİTLERİ BİTTİ.
BAŞA DÖNELİM.
KONUYU TEKRAR EDELİM.
Özgür KAYA
Türkçe Öğretmeni
YÜKLEMİN YERİNE GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ
KURALLI CÜMLE – DEVRİK CÜMLE
17
1. KURALLI (DÜZ) CÜMLE
Yüklemi cümlenin sonunda yer alan cümlelere «kurallı cümle» denir.
18
1. KURALLI (DÜZ) CÜMLE
• Yeni taşınan aileyi tüm mahalle çok sevmişti.
19
Kurallı cümle
• Köylüler, topladıkları karpuzları kamyona yükledi.
• Arkadaşım, günler sonra bana içini döktü.
Kurallı cümle
Kurallı cümle
1. KURALLI (DÜZ) CÜMLE
• Bu, gördüğümüz en kolay konulardan biri.
20
Kurallı cümle
• En sevdiğim meyve elmadır.
• Tek yapması gereken başlamaktı.
Kurallı cümle
Kurallı cümle
2. DEVRİK (KURALSIZ) CÜMLE
Yüklemi cümlenin sonunda yer almayan cümlelere «devrik cümle» denir.
21
2. DEVRİK (KURALSIZ) CÜMLE
• Bir akbaba dolanıyordu karşıdaki tepelerde.
22
Devrik cümle
• Çocukluğumdan beri vardır edebiyata ilgim.
• Göçebeler buraya kurarmış çadırlarını.
Devrik cümle
Devrik cümle
2. DEVRİK (KURALSIZ) CÜMLE
• Günü geldiğinde anlayacaksın ne demek istediğimi.
23
Devrik cümle
• Bir dost gerek beni alıp götürecek.
• Bendim o akşam seni arayan.
Devrik cümle
Devrik cümle
YÜKLEMİN YERİNE GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ
1. KURALLI CÜMLE
2. DEVRİK CÜMLE
ALT BİLGİ EKLE
24
GG.AA. 20XX
Verilen cümleleri yüklemin yerine göre ayıralım.
25
DOĞRU YANITLARI GÖSTER.
Verilen cümleleri yüklemin yerine göre ayıralım.
26
Kurallı cümle
Kurallı cümle
Kurallı cümle
Kurallı cümle
Devrik cümle
Devrik cümle
Kurallı cümle
Kurallı cümle
YÜKLEMİN YERİNE GÖRE �CÜMLE ÇEŞİTLERİ BİTTİ
BAŞA DÖNELİM.
KONUYU TEKRAR EDELİM.
Özgür KAYA
Türkçe Öğretmeni
ANLAMINA GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ
28
1. OLUMLU CÜMLE
Yüklemdeki eylemin gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini bildiren cümlelere «olumlu cümle» denir.
29
1. OLUMLU CÜMLE
• Saat yedide kahvaltısını yapıp evden çıktı.
30
Olumlu cümle
• İstanbul’da, büyükannesinin yanında kalıyor.
• Dün hava güzeldi.
Olumlu cümle
Olumlu cümle
1. OLUMLU CÜMLE
• Yazın tatil için Antalya’ya gideceklermiş.
31
• Bütün derdim seni anlayabilmekti.
• Çaymış en sevdiği içecek.
Olumlu cümle
Olumlu cümle
Olumlu cümle
DİKKAT!
Yüklemde belirtilen iş kötü bir durum olsa bile eylem gerçekleştiği için cümle, olumlu cümle kabul edilir.
32
Yani «olumlu» derken kastedilen, yüklemin güzel bir iş olması değil gerçekleşip gerçekleşmediğidir.
ÖRNEK
• Geçen hafta dedesi vefat etmiş.
33
• Yağmurda ıslanınca çok kötü hastalandım.
• Kazada bizim araç da hasara uğramış.
Olumlu cümle
Olumlu cümle
Olumlu cümle
2. OLUMSUZ CÜMLE
Yüklemdeki eylemin gerçekleşmediğini veya gerçekleşmeyeceğini bildiren cümlelere «olumsuz cümle» denir.
34
2. OLUMSUZ CÜMLE
• Bahar gelmesine rağmen ağacım çiçek açmadı.
35
Çiçek aç + ma + dı
• Yaşadıklarımdan sonra kendime gelemedim.
Kendime gel – eme – di -m
• Geceleri hiç vaktinde uyumaz.
Uyu – ma - z
2. OLUMSUZ CÜMLE
• Bu yemek çok tuzsuz.
36
Tuz - suz
• Burada balık avlamak hiç de kolay değil.
Kolay değil
• Bu kitap bende yok.
Yok
DİKKAT!
Bazı cümleler yapıca olumlu olduğu hâlde anlamca olumsuz olabilir.
37
Yani olumsuzluk eki almamalarına rağmen anlamları olumsuz olabilir.
ÖRNEK
• İnsan hiç sevdiğine küser mi?
38
Küsmez
• Bu kadarcık parayla çalışılır mı hiç bu işte!
Çalışılmaz
• Evde ne odun var ne de kömür.
Odun da kömür de yok.
DİKKAT!
Bazı cümleler yapıca olumsuz olduğu hâlde anlamca olumlu olabilir.
39
Yani olumsuzluk eki almalarına rağmen anlamları olumlu olabilir.
ÖRNEK
• Böyle güzel etkinliği kim beğenmez?
40
Herkes beğenir
• Bugün için bir hediye almadım değil.
Aldım
• Orada beni tanıyan yok değil.
Var
3. SORU CÜMLESİ
Soru anlamı taşıyan, karşılığında cevap bekleyen cümlelere «soru cümlesi» denir.
41
3. SORU CÜMLESİ
• Pazar günü ailecek pikniğe gittiniz mi?
42
Soru cümlesi
• Öğretmenin, hazırladığın ödevi beğendi mi?
• Bu insanlar nereden geliyor?
Soru cümlesi
Soru cümlesi
DİKKAT!
İçinde soru sözcüğü geçen her cümle soru cümlesi değildir.
43
ÖRNEK
• Bu değirmenin suyunun nereden geldiği anlaşıldı.
44
Olumlu cümle
• Bana neden böyle davrandığını anlamıyorum.
Olumsuz cümle
• Kime baksam yüzünde bir parça sen varsın.
Olumlu cümle
ÖRNEK
• Gelir mi gelmez mi bilmiyorum.
45
Olumsuz cümle
• Güzel mi güzel bir kitap aldım.
Olumlu cümle (Pekiştirme anlamı)
• Sokaktan geldin mi doğru banyoya.
Olumlu cümle (Zaman anlamı)
ANLAMINA GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ
1. OLUMLU CÜMLE
2. OLUMSUZ CÜMLE
ALT BİLGİ EKLE
46
GG.AA. 20XX
3. SORU CÜMLESİ
Verilen cümleleri anlamlarına göre ayıralım.
47
DOĞRU YANITLARI GÖSTER.
Verilen cümleleri anlamlarına göre ayıralım.
48
Olumlu cümle
Olumsuz cümle
Biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümle
Soru cümlesi
Olumsuz cümle
Biçimce olumlu, anlamca olumsuz cümle
Olumsuz cümle
Olumlu cümle
ANLAMINA GÖRE �CÜMLE ÇEŞİTLERİ BİTTİ.
BAŞA DÖNELİM.
KONUYU TEKRAR EDELİM.
Özgür KAYA
Türkçe Öğretmeni
YAPISINA GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ
50
1. TEK YÜKLEMLİ CÜMLE (BASİT CÜMLE)
Yüklemi bir tane olan cümlelere «tek yüklemli cümle» denir.
51
1. TEK YÜKLEMLİ CÜMLE (BASİT CÜMLE)
• Elektrik arızası üç saate kadar giderilecekmiş.
52
Tek yüklemli cümle
• Adam, birkaç günde epey zayıflamış.
• Yarın hava daha güzel olacakmış.
Tek yüklemli cümle
Tek yüklemli cümle
1. TEK YÜKLEMLİ CÜMLE (BASİT CÜMLE)
• En sevdiği arkadaşı benmişim.
53
• Evin anahtarı kırmızı ceketinin cebindeymiş.
• Uçakmış bu kadar gürültü çıkaran.
Tek yüklemli cümle
Tek yüklemli cümle
Tek yüklemli cümle
2. FİİLİMSİ BULUNAN CÜMLE (BİRLEŞİK CÜMLE)
Yüklem haricinde içinde fiilimsi bulunan cümlelere «fiilimsi bulunan cümle» denir.
54
2. FİİLİMSİ BULUNAN CÜMLE (BİRLEŞİK CÜMLE)
• Çocukları karşısında görünce birden çocuklaştı.
55
Fiilimsi bulunan cümle
• Benimle görüşmeden sakın bir şey yapmayın.
Fiilimsi bulunan cümle
• Koşarak gelirken düşüp dizini incitmiş.
Fiilimsi bulunan cümle
2. FİİLİMSİ BULUNAN CÜMLE (BİRLEŞİK CÜMLE)
• Üç yaşına gelince okumayı öğrenmiş.
56
Fiilimsi bulunan cümle
• Yazı yazmak en sevdiğim şeydir.
Fiilimsi bulunan cümle
• Düşene gülen insan acımasızdır.
Fiilimsi bulunan cümle
3. BİRDEN ÇOK YÜKLEMLİ CÜMLE (SIRALI CÜMLE)
Birden çok yüklemin tek cümle içerisinde birbirine virgül veya noktalı virgülle bağlandığı cümlelere «birden çok yüklemli cümle» denir.
57
3. BİRDEN ÇOK YÜKLEMLİ CÜMLE (SIRALI CÜMLE)
• Yağmur yağıyor, insanlar evlerine gitmek için acele ediyordu.
58
Birden çok yüklemli cümle
• Çamaşırları ipe astı, yemekleri ısıttı, sofraya getirdi.
• Annesi buraya kadar geldi, oğlunu sordu.
Birden çok yüklemli cümle
Birden çok yüklemli cümle
3. BİRDEN ÇOK YÜKLEMLİ CÜMLE (SIRALI CÜMLE)
• Bu ihtiyar teyzeyi herkes sever, sayardı.
59
Birden çok yüklemli cümle
• Hastanın nabzını dinledi, tansiyonunu ölçtü.
• Abim, babam ve ben maça gittik; takımımızı destekledik.
Birden çok yüklemli cümle
Birden çok yüklemli cümle
DİKKAT!
İçerisinde virgül veya noktalı virgül bulunan her cümle birden çok yüklemli cümle değildir.
60
Virgül veya noktalı virgülün, yüklemleri birbirine bağlaması gerekir.
ÖRNEK
• Ahmet, ödevlerini bitirmeden dışarı çıkamazmış.
61
Fiilimsi bulunan cümle
• Bakkaldan ekmek, süt ve yumurta aldım.
Tek yüklemli cümle
• Ali, Ayşe ve Fatma bize gelecekti ama müsait değiliz.
Bağlaçlı cümle
4. BAĞLAÇLI CÜMLE (BAĞLI CÜMLE)
Birden çok yüklemin tek cümle içerisinde birbirine “ve, ama, fakat, ancak, çünkü, ya da, veya, ya …ya” vb. bağlaçlarla bağlandığı cümlelere “bağlaçlı cümle” denir.
62
4. BAĞLAÇLI CÜMLE (BAĞLI CÜMLE)
• Toplantıya geç kaldı çünkü arabası bozulmuş.
63
Bağlaçlı cümle
• Evine kadar gittim ama onunla görüşemedim.
• Hem çalışıyorum hem de okuyorum.
Bağlaçlı cümle
Bağlaçlı cümle
4. BAĞLAÇLI CÜMLE (BAĞLI CÜMLE)
• Bana ne diller döktü meğer hepsi yalanmış.
64
Bağlaçlı cümle
• Benimle gel veya evde kardeşinle kal.
• Ya bu deveyi güdersin ya bu diyardan gidersin.
Bağlaçlı cümle
Bağlaçlı cümle
DİKKAT!
İçerisinde bağlaç bulunan her cümle, bağlaçlı cümle değildir.
65
Bağlacın, yüklemleri birbirine bağlaması gerekir.
ÖRNEK
• Bahar gelince ve çiçekler açınca çok mutlu olurum.
66
Fiilimsi bulunan cümle
• Yemekte kuru fasulye ve pilav yiyebiliriz.
Tek yüklemli cümle
• Annem ile babam beni çağırdı, odamı toplamamı söyledi.
Birden çok yüklemli cümle
DİKKAT!
Birden çok yüklemli veya bağlaçlı cümlelerde öge ortaklığı soruları da gelebilir.
67
ÖRNEK
• Yüksekçe bir tepeye çıktı, manzarayı seyre daldı.
68
Özne ortak: O
• Babam Bursa’ya gitti, biz de gideceğiz.
Yer tamlayıcısı ortak: Bursa’ya
• Denize açıldık fakat rüzgâr esmediği için pek ilerleyemedik.
Özne ortak: Biz
YAPISINA GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ
1. TEK YÜKLEMLİ CÜMLE
2. FİİLİMSİ BULUNAN CÜMLE
ALT BİLGİ EKLE
69
GG.AA. 20XX
3. BİRDEN ÇOK YÜKLEMLİ CÜMLE
4. BAĞLAÇLI CÜMLE
Verilen cümleleri yapılarına göre ayıralım.
70
DOĞRU YANITLARI GÖSTER.
Verilen cümleleri yapılarına göre ayıralım.
71
Tek yüklemli cümle
Fiilimsi bulunan cümle
Fiilimsi bulunan cümle
Birden çok yüklemli cümle
Bağlaçlı cümle
Bağlaçlı cümle
Tek yüklemli cümle
Fiilimsi bulunan cümle
YAPISINA GÖRE �CÜMLE ÇEŞİTLERİ BİTTİ.
BAŞA DÖNELİM.
KONUYU TEKRAR EDELİM.
Özgür KAYA
Türkçe Öğretmeni