मानसशास्त्राच्या अभ्यासाची क्षेत्रं / शाखा व व्यावसायिक संधी

श्रद्धा रारावीकर

चिकित्सा मानसशास्त्र

मानसिक आजारांचे योग्य निदान व त्यावर उपचार करणे, त्यासाठी मानसशास्त्रीय चाचण्यांचा वापर करणे, योग्य उपचारपद्धती ची निवड करणे , संशोधन करणे ई. कार्य करणारी मानसशास्त्राची शाखा म्हणजे चिकित्सा मानसशास्त्र होय.

वैकासिक मानसशास्त्र

• जन्मापासून मृत्युपर्यंत मनुष्याचा विकास कसा होतो, विकासाच्या प्रत्येक टप्प्याची वैशिष्ठ्ये,विकासात येऊ शकणारे धोके व अडथळे, विकासादरम्यान घडणारे शारीरिक, मानसिक व सामाजिक बदल आणि या बदलांचा वर्तनावर होणार परिणाम इत्यादी गोष्टींचा अभ्यास वैकासिक मानसशास्त्रात केला जातो.

औद्योगिक आणि संघटनात्मक मानसशास्त्र

शैक्षणिक मानसशास्त्र

थॉर्नडाइक यांच्या मते शिक्षणाने वर्तनात सुधारणा घडवता येते. या उद्देशाने प्रभावी अध्ययन-अध्यापन पद्धती विकसित करणे , विद्यार्थ्यांच्या विकासाच्या अवस्था व त्यांची वैशिष्ठ्ये लक्षात घेऊन अभ्यासक्रम व मूल्यमापन पद्धती तयार करणे ,मानसशास्त्रीय चाचण्यांचा वापर, इत्यादीसाठी अभ्यास व संशोधन शैक्षणिक मानसशास्त्रात केले जाते.

सामाजिक मानसशास्त्र �

​

• इतरांच्या प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष व काल्पनिक उपस्थितीचा माणसाच्या वर्तनावर कसा परिणाम होतो याचा अभ्यास करणारी मानसशास्त्राची शाखा म्हणजे सामाजिक मानसशास्त्र होय.

आरोग्य मानसशास्त्र

​

• शारीरिक व मानसिक आरोग्याशी संबंधित घटकांचा अभ्यास , शारीरिक व मानसिक आजारांचे निदान, उपचार व निवारण आणि प्रतिबंध इत्यादी कार्य करणारी मानसशास्त्राची उपशाखा म्हणजे आरोग्य मानसशास्त्र होय.

गुन्हे व न्यायवैद्यक मानसशास्त्र �

• गुन्ह्यांचे स्वरूप व कारणे जाणून घेणे, गुन्हेगारांच्या वर्तनावर नियंत्रण ठेवणे, त्यांचे पुनर्वसन करणे, गुन्ह्याशी संबंधित मानसशास्त्रीय बाबी हाताळून कायदेशीर गुंता सोडविणे इत्यादी उद्देशाने कार्य व संशोधन करणारी मानसशास्त्राची हि शाखा आहे.

सैनिकी मानसशास्त्र

• सैनिकांची निवड व युद्ध स्थितित सैनिकांचे मनोधैर्य टिकवणे, युद्धबंदी किंवा शांततेच्या काळात सुद्धा आवश्यक शिस्त पाळणे, शारीरिक व मानसिक दृष्ट्या तयार राहणे, मानसशास्त्रीय चाचण्या विकसित करणे व त्यांचा योग्य वापर करणे इत्यादीसाठी मानसशास्त्रीय तत्वांचा वापर करणारी मानसशास्त्राची शाखा म्हणजे सैनिकी मानसशास्त्र होय.

क्रीडा मानसशास्त्र

• खेळाच्या मानसिक व शारीरिक पैलूंचा विचार या शाखेत केला जातो. स्वतः खेळाडू, खेळाच्या वेळची परिस्थिती, व क्रीडाशिक्षक यांच्यातील आंतरक्रियेवर खेळातील यश अवलंबून असते. ही आंतरक्रिया सुधारून खेळातील निर्वर्तन उंचावण्यासाठी मानसशास्त्रीय तत्वांचा उपयोग करणारी मानसशास्त्राची शाखा म्हणजे क्रीडा मानसशास्त्र होय.

चेता मानसशास्त्र �

• मेंदू व वर्तन यातील संबंधांचा अभ्यास करणारी मानसशास्त्राची शाखा म्हणजे चेता मानसशास्त्र होय.

पर्यावरण मानसशास्त्र

• माणूस व त्याच्या भोवतालचे पर्यावरण यांच्या परस्पर संबंधांचा अभ्यास पर्यावरण मानसशास्त्रात केला जातो. प्रकाश, आर्द्रता, तापमान, गर्दी व त्याचा ताण, वायुप्रदूषण यांचा वर्तनावर होणारा परिणाम तपासणे तसेच पर्यावरणात सकारात्मक बदल घडवून जीवन सुखकर करणे यावर मानसशास्त्रज्ञ भर देतात.

सकारात्मक मानसशास्त्र

• लोकांची बलस्थाने जाणून घेऊन त्यांना सकारात्मक कार्यासाठी प्रेरित करणे व अधिकाधिक आनंदी आयुष्य जगण्यासाठी मदत करणे व त्यासाठी तंत्रानिर्मिती व संशोधन करणारी मानसशास्त्राची शाखा म्हणजे सकारात्मक मानसशास्त्र होय.

अध्यात्मिक मानसशास्त्र

• अध्यात्मिक मानसशास्त्र हे अध्यात्म आणि विज्ञानाचे मिश्रण आहे. पारंपारिक मानसशास्त्र आणि अध्यात्म या दोहोंचा वापर करून लोकांनी चांगले आणि अधिक समाधानी आयुष्य जगावे, लोकांना त्यांच्या जीवनाचा हेतू समजावा, त्यांनी जगाला अर्थपूर्ण योगदान देण्यास सक्षम व्हावे या उद्देशाने कार्य करणारी हि मानसशास्त्राची शाखा आहे.

स्त्रियांचे मानसशास्त्र

• स्त्रियांच्या वैयक्तिक, सामाजिक, कौटुंबिक व व्यावसायिक जीवनातील समस्या जाणून घेऊन त्या सोडवण्यासाठी प्रयत्न करणे, समस्या सोडवण्यासाठी त्यांना सक्षम बनविणे या उद्देशाने मानसशास्त्रीय तत्वांचा वापर करणारी मानसशास्त्राची शाखा म्हणजे स्त्रियांचे मानसशास्त्र होय.

​

बाल मानसशास्त्र

• बालकांच्या विविध समस्यांचा अभ्यास करून त्यावर उपाय शोधणे, निकोप बालसंगोपन पद्धतींवर संशोधन करणे, बालकांसाठी मानसशास्त्रीय चाचण्या विकसित करणे इत्यादी कार्ये करणारी मानसशास्त्राची शाखा म्हणजे बालमानसशास्त्र होय.

�धन्यवाद !!!