���Study Material- ppt�Title- Personality Disorder�Name of teacher: Sunanda Waghmare, Asst. Professor, Dept of Psychology, Shri Shahu mandir mahavidyalaya, pune-9 �Sub: Psychology�Course/class: Syba (S1)�Topic: Personality Disorder�Keyword: Personality disorder, psychology.��

• व्यक्तिमत्व विकृती �(Personality Disorder)

�व्याख्या : व्यक्तीत आढळणाऱ्या ताठर, अपरिवर्तनीय व

असमायोजन निर्माण करणाऱ्या वैशिष्ठ्यपूर्ण संघातास व्यक्तिमत्व विकृती असे म्हणतात.

​

��व्यक्तिमत्व वैशिष्टे �ताठर गुणवैशिष्ठ्य,वर्तनप्रकार बाल्य कुमार अवस्थेत दृढ होतात.�

​

• ताठर, विकृत गुणवैशिष्ठ्ये व्यक्तिमत्वातून, स्वभावातून, वर्तनातून सहज लक्षात येतात.

​

• चिकित्सालयिन व सामाजिक कार्यात गंभीर समस्या जाणवत नाहीत.

• चिकित्सालयिन मदत घेत नाहीत.

​

• विचित्र त्रासदायक वर्तनाबद्दल चिंता वाटत नाही.

​

• अंतरर्वैयक्तिक संबधात दुरावा

​

​

• व्यक्तीचा अमली पदार्थ सेवन करणे, गुन्हेगारी वर्तन समाजविरोधी इ. संबध दिसतो.

​

• अल्पशा तणाव परिस्थिततीतही समायोजन समस्या जाणवतात.

व्यक्तिमत्व विकृती वर्गीकरण :

​

DSM-५ प्रणाली नुसार १० व्यक्तिमत्व विकृतीचे तीन गटात वर्गीकरण

​

गट-१)विलक्षण अथवा असाधरण विक्षिप्त व्यक्तिमत्व विकृती

एकाकी जीवनशैली, संशयी स्वभाव, उदासिनता ठळक वैशिष्ठ्ये

• अ) संभ्रांती्जन्य व्यक्तिमत्व विकृती

(Paranoid Personality Disorder)

लक्षणे :

संशयी, अविश्वासू स्वभाववृत्ती, कुटुंब मित्र,

​

आप्तस्वकिय कोणावरच विश्वास नाही.

​

आतल्या गाठीचे, थंड प्रतिसाद देणारे, विनोद्शुन्य,

​

कारस्थानी, वैरभाव ठेवणारे, चिडखोर, क्रोधिष्ठ

​

स्वभावाचे, मनात आकस/ आडी ठेवतात. सहज राग

​

येतो. साथीदाराच्या निष्ठेविषयी पावित्र्याबद्दल संशय.

​

ब) छिन्नमनस्कताजन्य व्यक्तिमत्व विकृती :

(Schizoid Personality Disorder)

लक्षणे:

भावनिकद्रुष्ठ्या थंड, भावनाशुन्य, सामाजिकद्रुष्ठ्या,

लैंगिकद्रुष्ठ्या तठ्स्थ.

​

भावना विचार क्वचितच प्रकट करतात

एकाकी, गणित सोडविण्यात, ग्रह ताऱ्यांचे निरीक्षण

करणे इ. कार्यात मग्न.

​

मानसांऐवजी प्राण्याविषयी तीव्र भावनात्मकता.

कल्पना विश्वात गुरफटलेल्या.

​

आनंद उपभोगण्याच्या क्षमतेचा अभाव.

क) छिन्नमनस्कताजन्य सदृश्य व्यक्तिमत्व विकृती

(Schizotypal Personality Disorder)

लक्षणे :

बोधनिक गोंधळ, विचित्र/विक्षिप्त विचार, कल्पना,

असाधारण अनुभव हि वर्तन विशिष्ठ्ये, सामाजिक

विचित्र/ विलक्षण वर्तन संघात.

​

काल्पनिक विचारांचे प्राबल्य, भावना उथळ, उत्साह,

आनंदाचा अभाव.

​

अविचारी/ अयोग्य भावनिक वर्तन दिसते.

रहाणे गबाळे, असाधारण सांवेदनिक अनुभव

विभ्रमानुभव जाणवतात.

गट-२) नाटकी, भावनिक अथवा लहरी वर्तन

इतरांचे लक्ष वेधून घेणे हे या गटातील विकृत व्यक्तीचे ठळक वर्तन वैशिष्ठये.

अ) समाजविरोधी व्यक्तिमत्व विकृती

(Antisocial Personality Disorder)

लक्षणे:

व्यक्ती समाज विघातक वर्तन करतात,सामाजिक

नीती-नियमांचे आदेशांचे उल्लंघन करताना दिसतात.

​

चांगल्या वाईट-कृतीतील भेद कळत नाही. वाईट

कृत्याबद्दल त्यांना खंत चिंता वाटत नाही. पश्चातापाची

भावना दिसत नाही.

​

ते आत्मकेंद्री, इतरांना फसवणे, लबाडी करणे,अनैतिक क्रूर वर्तन, उद्देशहीन भटकंती.

ब) सीमावर्ती व्यक्तिमत्व विकृती

(Borderline Personality Disorder)

लक्षणे:

यालाच भावनिक अस्थिर व्यक्तिमत्व विकृती असेही

म्हणतात. यात तीन समस्या जाणवतात.

​

स्व-प्रतिमा संभ्रम-इतर व्यक्तीवर अति प्रमाणात

विसंबून राहतात, एकटे राहणे कठीण.

​

भावस्थितीतील अस्थिरता-भावस्थिती अचानक बदलते.

आंतरवैक्तिक संबंधातील अस्थिरता-मुडी,

बेभरोशी,तणावाच्या स्थितीत अधिक संवेदनशील.

​

आत्महत्या विषयक विचार,दीर्घकाळ रिक्त्पनाची भावना.

चिडखोर, चिंता भावस्थिती आढळते.

क) नाटकी/हिस्त्रोनिक व्यक्तिमत्व विकृती

(Histrionic Personality Disorder)

​

हेस्त्रोनिक शब्दाचा अर्थ अक्टर-नट

लक्षणे:

नाटकी पद्धतीने वागणे, आत्मकेंद्री, गर्विष्ठ, उथळ,

नाटकी, परावलंबी,उथळ.

​

भावना,नाटकीयपद्धतीनेअतिशोक्त स्वरुपात

भावनांची अभिव्यक्ती.

​

बोलाण्याची,संभाषणाची ढब अती नाटकी

शारीरिक रूपाबाबत अति जागरूक.

​

अपेक्षित परिस्थिती नसेल तर सहन होत नाही.

​

​

​

​

​

​

​

ड) स्वरती व्यक्तिमत्व विकृती

(Narcissistic Persoanlity Disorder)

​

लक्षणे:

यश,सौदर्याबाबत आणि स्वतःबाबतची शक्ती

​

या बद्दल अवास्तव कल्पना.

​

इतरांनी सतत प्रशंसा करावी अशी अपेक्षा.

​

स्वतःला अतिविशिष्ठ आणि श्रेष्ठ समजणे.

​

इतरांचे शोषण करतात, गैरफायदा घेतात.

​

इतरांचा हेवा करतात. घमेंडी,उद्धट.

गट -३ चिंताक्रांत आणि भयग्रस्त व्यक्तिमत्व विकृती

चिंताक्रांत आणि भयग्रस्त स्वभाव हि वैशिष्ठये

​

अ) प्रतिबंधात्मक व्यक्तिमत्व विकृती:

(Avoidant Personality Disorder)

इतरांचा संबंध टाळण्याच्या प्रवृत्तीमुळे या विकृतीस हे

नाव.

मिलन (१९८१) यांच्या व्यक्तिमत विकासाच्या सिद्धांतावर

हि विकृती आधारित आहे.

लक्षणे: सामाजिक अलिप्तता. नकारात्मक मुल्यांकनाची

भीती. व्यक्ती भयग्रस्त दिसतात.

इतरांकडून स्वीकार होईल का ही भिती.

थोडेच मित्र, आपल्या व्य्क्तीमत्वा बाबत साशंक.

ब) परावलंबी/अवलंबी व्यक्तिमत्व विकृती

(Dependent Personality Disorder)

लक्षणे:

इतरांशिवाय कोणतेही निर्णय घेऊ शकत नाही.

​

इतरांशी असंमती व्यक्त करण्यास कचरतात.

​

आत्मविश्वासाचा अभाव, स्व योग्यता, स्व निर्णयाबाबत

साशंकता.

​

आधार मिळवण्यासाठी टोकाचे निर्णय.

​

विश्वासाची व्यक्ती सोडून जाईल या विचाराने ग्रस्त.

क) विचार-कृती अनिवार्यता व्यक्तिमत्व विकृती

(Obsessive-Compulsive Personality Disorder)

लक्षणे :

​

नियम,वेळापत्रक इ. कामात व्यग्र.

​

कामाप्रती समर्पितवृत्ती.

​

अतिविचारपूर्वकता व अलवचिकता दिसते.

​

टोकाचे आणि आग्रही वर्तन दिसते.

​

इतरांबरोबर काम करण्यास नाखुश असतात

​

त्यांचे पूर्णत्ववादी विचार कार्यपूर्तीत बाधक ठरतात.

​

​

धन्यवाद