1 of 12

จากหาดใหญ่...สู่แม่ตื่น

ธนชล วงศ์หิรัญเดชา

ขอบคุณและรู้สึกเป็นเกียรติที่ได้รับเชิญมางานโรตารี เป็นงานแรก

จริงๆแล้วตั้งใจจะตามพี่ประจินต์มาเพื่อเรียนรู้เรื่องเครือข่าย แต่ได้มีโอกาสขึ้นมาเล่าประสบการณ์ของตนเอง จึงจะขอเล่ามุมองการดูแลผู้ป่วยในพื้นที่ห่างไกล ในฐานะที่เป็นคนที่มาจากถิ่น ต่างวัฒนธรรม และห่างจากพื้นที่นี้เกือบ 2000 กิโลเมตร ถ้ามาจากทางเชียงใหม่

ตลอดเวลาสามปีที่อยู่ที่ รพ.แม่ตื่น เป็นความทรงจำที่ดีและเป็นพื้นฐานที่ทำให้อยากทำงานในพื้นที่อมก๋อยต่อไป

ในวันที่ 1 ตุลาคม ที่ผ่านมา ผอ.รพ.อมก๋อยเกษียณจึงได้มีโอกาสเปลี่ยนที่ทำงาน ท้าทายตัวเองให้มาอยู่ในโรงพยาบาลที่ใหญ่ขึ้น มีบุคลากรมากขึ้น และปรับบทบาทจากโรงพยาบาลตั้งไข่ เป็นโรงพยาบาลขนาด 60 เตียง โรงพยาบาลชุมชนขนาดใหญ่

เรื่องที่จะเล่านี้เป็นประสบการณ์ของแพทย์ ที่มาอยู่ในโรงพยาบาลที่เกิดใหม่ที่อยู่ห่างไกลเมืองกว่า 5 ชั่วโมง และขึ้นชื่อว่าทุรกันดารที่สุดแห่งหนึ่งในจังหวัดเชียงใหม่ ได้รับการแต่งตั้งโรงพยาบาลในปีเดียวกับที่ได้รับมอบหมายหน้าที่ให้มาปฏิบัติหน้าที่ ผอ.

2 of 12

เมือง…สู่ชนบท

This Photo was taken by Supanut Arunoprayote

Life style ที่แตกต่างกัน

แม่ตื่นอยู่ห่างจากอำเภอเมืองเชียงใหม่ 240 กิโลเมตร

บ้านอยู่ในเมือง

พื้นที่ที่ห่างไกลที่สุดใช้เวลาเดินทางถึงโรงพยาบาลไม่ต่ำกว่า 2-4 ชั่วโมงในหน้าฝน ยังมีผู้ป่วยที่อยู่เหนือเขื่อนภูมิพลจังหวัดตากมาใช้บริการ

ความห่างไกลและทุรกันดารจึงเป็นอุปสรรคสำคัญของการเข้าถึงระบบการแพทย์ของคนที่นี่ แต่ข้อเด่นของระบบสาธารณสุขคือมีบุคคลต้นแบบที่นำวัคซีนไปฉีดให้เด็กบนดอยทำให้ความครอบคลุมวัคซีนสูง ไม่เกิดโรคที่ป้องกันได้ด้วยวัคซีน

เช่น หัด หัดเยอรมัน โปลิโอ

การเข้าไปหาจึงเป็นวิธีหลักที่จะลดอุปสรรคเหล่านี้ ปัจจุบันได้มีการเพิ่มการขนส่งผู้ป่วยผ่านทางเฮลิคอปเตอร์ โดยความร่วมมือระหว่างโรงพยาบาลจังหวัด และกองทัพบก กองทัพอากาศและตำรวจ เพื่อการขนส่งผู้ป่วยในพื้นที่ห่างไกล ให้ได้รับความปลอดภัยและลดระยะเวลาในการส่งต่อมากยิ่งขึ้น

3 of 12

ตำรา...สู่ของจริง

โรคที่อาจจะไม่เจอในที่ที่เรียนมา โรคมาลาเรีย โรคเรื้อน

เป็นการเปิดประสบการณ์การเป็นแพทย์ในโรงพยาบาลชุมชน

นอกจากเรื่องความห่างไกลและการเดินทางเข้าถึงยากแล้ว

ความเสี่ยงเนื่องจากเป็นพื้นที่รอยต่อกับจังหวัดตากที่เป็นชายแดนไทยพม่า อาจจะทำให้เกิดโรคติดต่อที่ไม่เกิดมานานแล้ว หรือโรคที่ป้องกันด้วยวัคซีน ในอนาคต

อีกภาวะที่เพิ่งจะเกิดขึ้นสดๆร้อนๆ คือแม่ท้องแก่ มีน้ำคร่ำแตกและมีสายสะดือออกมาก่อนทารกคลอด ในทางสูติศาสตร์ต้องเอามือดันหัวเด็กไว้ไม่ให้คลอด ไม่เช่นนั้นหัวจะลงมาทับสายสะดือเด็กแล้วจะเสียชีวิต

ยังมีภาวะฉุกเฉินต่างๆ ที่ต้องทำเช่น ล้วงรก ทำคลอดท่าก้น เย็บแผลขนาดใหญ่เพื่อหยุดเลือด ที่ต้องทำเพื่อช่วยเหลือชีวิตผูป่วยในช่วงวิกฤตและรีบส่งต่อให้เร็วที่สุด

4 of 12

ครอบครัวเดี่ยว...สู่ครอบครัวขยาย

เนื่องจากเป็นคนในชุมชนเมือง รู้จักแค่ครอบครัวตัวเอง ญาติ เพื่อนที่เรียน

แต่สถานที่แห่งนี้ ทำให้ได้รู้จักกับขนบธรรมเนียมประเพณี ทำให้รู้ว่าการบายศรีมัดมือมีคุณค่าทางจิตใจมาก เมื่อมาอยู่ไกลบ้าน ไกลคนรู้จัก จาก รู้จักทีมโรงพยาบาลก็รู้จักทีม อสม. รู้จักผู้นำชุมชน ซึ่งทุกคนมีส่วนร่วมผลักดันทำให้เกิดโรงพยาบาลแห่งนี้ขึ้น

เกิดเป็นคณะกรรมการพัฒนาโรงพยาบาล การทำงานในโรงพยาบาลชุมชนจำเป็นต้องทำงานร่วมกับชุมชน เพื่อให้เข้าใจปัญหาที่ชุมชนต้องการ รวมทั้งให้ชุมชนเข้าใจเป้าหมายของโครงการที่โรงพยาบาลกำลังวางแผนแก้ไขปัญหาสุขภาพให้

รวมทั้งเป็นแกนนำในการช่วยหาทุนทรัพย์ เช่นการบริจาคและการทำผ้าป่า

คนในโรงพยาบาลก็มีทั้งที่เป็นคนในพื้นที่ แต่อีกเกือบครึ่งจะเป็นคนที่มาจากต่างพื้นที่ ต่างอำเภอ ทุกคนจึงมีกิจกรรมสร้างความสัมพันธ์กันเป็นประจำ ประหนึ่งเป็นครอบครัว รูปเป็นงานปีใหม่ที่จัดเป็นกิจกรรมประจำทุกปี งานนี้ทุกคนจะลงขันกัน ไม่มีงบของโรงพยาบาล

5 of 12

ความโดดเดี่ยว...สู่ความร่วมมือ

ก่อนหน้านี้เป็นโรงพยาบาลสาขาของโรงพยาบาลอมก๋อย รพ.แม่ตื่นจะมีแพทย์มาวนรักษา บุคลากรอื่นๆ ก็วนมาเช่นกัน มีส่วนนนึงอยู่ประจำได้เพราะมีภูมิลำเนาอยู่ที่นั่น ผมได้รับมอบหมายให้มาเป็นแพทย์ประจำคนแรก รู้สึกเหงาและโดดเดี่ยวในช่วงแรก

ตลอดระยะเวลาสามปีที่อยู่โรงพยาบาลแม่ตื่น มีความช่วยเหลือจากทั่วทุกสารทิศ ไม่ว่าจะเป็นคนในพื้นที่ คนต่างพื้นที่ หรือบริษัทต่างๆ ได้ให้การสนับสนุนเพื่อให้โรงพยาบาลมีอุปกรณ์ สิ่งก่อสร้างที่ได้มาตรฐานที่มีคุณภาพ ให้สามารถดูแลรักษาผู้ป่วยได้เทียบเท่ากับโรงพยาบาลในเมือง

ไม่ว่าจะเป็นรถพยาบาล เคริ่องมือแพทย์ ป้ายโรงพยาบาล กล้องถ่ายเอกซเรย์แบบพกพาได้

มีความร่วมมือจากพระสงฆ์ที่มีฝีมือในการก่อสร้างและจิตใจอาสา อสม.และชาวบ้านร่วมมือร่วมใจกันสร้างอาคารชั้นเดียวเพื่อให้บริการผู้ป่วยและการบริการแพทย์แผนไทย

6 of 12

ก้าวแรก...สู่ก้าวต่อไป

จากการเป็นโรงพยาบาลที่ดูแลเพียงผู้ป่วยนอก ด้วยการเป็นโรงพยาบาลสาขาของโรงพยาบาลอมก๋อย แม้จะไม่มีงบลงทุนจากส่วนกลางเพื่อสร้างอาคารผู้ป่วยใน แต่ด้วยความร่วมมือของเจ้าหน้าที่ทุกคนทำให้ สามารถปรับปรุงอาคารของสถานีอนามัยหลังเดิมที่มีอายุเกือบ 50 ปี ให้เป็นอาคารผู้ป่วยในขนาด 10 เตียง

ก่อนหน้าผู้ป่วยที่ต้องนอนโรงพยาบาลจะถูกส่งต่อไปให้ รพ.อมก๋อยที่อยู่ใกล้ที่สุดห่างกันประมาณ 70 กม. ใช้เวลาเดินทางชั่วโมงครึ่ง แต่ปัจจุบันสามารถให้ผู้ป่วยนอนโรงพยาบาลเพื่อรักษาตัวได้

การปรับปรุงนี้อาศยเงินสนับสนุนจากโรงพยาบาลอมก๋อย เงินผ้าป่า และอุปกรณ์การแพทย์ที่ผู้ใจบุญบริจาคเข้ามาเพิ่ม ตั้งแต่เตียง หมอน พัดลม ก็มีคนช่วยบริจาค

ไม่เพียงเฉพาะสิ่งก่อสร้าง แต่ระบบในการดูแลผู้ป่วยจากเดิมเป็นเวชระเบียนบนกระดาษ ปัจจุบันได้เปลี่ยนมาใช้แบบอิเล็กทรอนิกส์ อย่างโรงพยาบาลในเมือง และการพัฒนาโรงพยาบาลตามาตรฐานที่โรงพยาบาลทุกแห่งในประเทศไทยทำ โรงพยาบาลแม่ตื่นกำลังเร่งพัฒนาเพื่อให้ได้การรับรอง

7 of 12

ความห่างไกล...สู่ความผูกพัน

วิวนี้มักจะเป็นวิวประจำของผู้คนที่เดินทางไปยังโรงพยาบาลในอำเภออมก๋อยเสมอ ไม่ฝูงวัวก็ฝูงควายของชาวบ้านที่เลี้ยง และออกหากินตามธรรมชาติ ตอนแรกก็รู้สึกตื่นเต้น ตอนหลังกลับรู้สึกหงุดหงิด และสุดท้ายกลายเป็นความเคยชิน ที่เราต้องแบ่งปันเส้นทางให้แก่กัน กลายเป็นว่าเราได้เรียนรู้ที่จะอยู่กับชุมชนในอีกแบบหนึ่ง

อุบัติเหตุจากการขับรถเป็นเรื่องที่เกิดไม่บ่อย แต่เกิดแล้วก็มีอะไรให้ตื่นเต้นเสมอ เหตุการณ์นี้เกิดในระหว่างที่ขับไปทำงานในช่วงปีแรกของการทำงาน ถนนระหว่างทางมักจะได้รับการก่อสร้างปรับปรุงอยู่เสมอ หากแต่ระหว่างการปรับปรุงก็มักจะมีสิ่งกีดขวางทางทำให้คนไม่ชินเส้นทางเกิดอุบัติเหตุ แต่ก็สอนให้เราได้ฝึกการใช้ทักษะการซ่อมรถด้วยตัวเอง มีการพัฒนา เติบโตทั้งขนาดโรงพยาบาล ศักยภาพ และภายในตัวเอง ด้วยความที่เป็นเมืองขนาดไม่ใหญ่ จึงมีโอกาสพบเจอผู้คนในหลายงานซ้ำไปซ้ำมา ผู้ป่วยที่เดินเข้ามาในโรงพยาบาลที่เป็นลูกค้าประจำ เราจะทักทายกันแบบคนรู้จักมักคุ้น ร้านอาหารประจำก็เหมือนบ้าน บางครั้งไปซื้อข้าวกินกลายเป็นได้ชวนกินข้าวด้วยกัน

สามปีผ่านไปไว จนวันสุดท้ายที่อยู่กลายเป็นความผูกพันกับทุกคนอย่างไม่น่าเชื่อ

เช่นเดียวกับ พอสว.เดินเท้าที่เป็นทีมแพทย์ ทันตแพทย์ และสหวิชาชีพ เคลื่อนที่ ออกหน่วยไปรักษาพยาบาลชาวบ้านที่อยู่บนดอยในฤดูฝน ที่จะจัดขึ้นทุกปี สลับกันไปที่ แม่ฮ่องสอนและเชียงใหม่ ผมมีโอกาสได้ไปเดินครั้งหนึ่ง ทุกคนรู้สึกมีความสุขและผูกพันกับคนในพื้นที่มาก

แม้ว่าจะห่างไกล แต่อบอุ่นใจเหลือเกิน

8 of 12

เครื่องมือแพทย์...สู่การใช้ประโยชน์

9 of 12

ชนบท...สู่ความเป็นเมือง

ไม่ว่าจะไกลแค่ไหน สัญญาณอินเตอร์เนตจะไปถึงเสมอ รูปร้านสะดวกซื้อไม่ได้หมายถึงร้านสะดวกซื้อรายเดียว แต่เฟรนไชส์ร้านสะดวกซื้ออื่นๆ อีกทั้งวัฒนธรรมการกินสมัยใหม่ จะทำให้การใช้ชีวิตของคนในชนบทมีความคล้ายกับคนในเมืองมากขึ้น

โรคเรื้อรัง ความดันโลหิตสูง และเบาหวานก็จะเพิ่มขึ้น รวมทั้งชุมชนผู้สูงอายุ เหล่านี้ตามมาด้วยโรค หัวใจขาดเลือด โรคไต อัมพฤตอัมพาต ไม่นับรวมโรคยอดฮิตอย่างมะเร็ง เนื่องจากเด็กรุ่นใหม่ก็จะเข้ามาทำงานในเมือง ในชุมชนจะเหลือเฉพาะผู้สูงอายุที่ต้องกินยาด้วยตนเอง เพราะฉะนั้นการแพทย์และการสาธารณสุขที่ดีในเมืองหรือในชนบทอาจจะไม่ต่างกัน เพื่อดูแลสังคมผู้สูงอายุ เครื่องมือในเมืองมีแบบใด ในชนบทก็จำเป็น การบำบัดผู้ป่วยให้กลับมาใช้ชีวิตได้ตามปกติที่สุดหลังการเกิดภาวะอัมพฤตอัมพาต อาจจะคิดยาวไปถึงเรื่องโรคที่ต้องใช้เครื่องมือขั้นสูงเช่น การฟอกไต ในอนาคตอาจจะจำเป็นสำหรับ รพ.ในอมก๋อย

ส่วนหมูเด้งในภาพทุกคนคงรู้จัก เช่นเดียวกับทุกคนในพื้นที่ห่างไกล รวมทั้งเด็กๆ ก็สามารถเข้าถึงอินเตอร์เนตได้อย่างง่ายดายด้วยมือถือของพ่อแม่ หรือปู่บ่ตายายที่เลี้ยง การเข้าถึงอินเตอร์เนตได้ง่าย แต่ไม่ได้ตระหนักถึงพิษภัยของอินเตอร์เนตอาจจะทำให้เด็กโตมากลายเป็นวัยรุ่นหรือผู้ใหญ่ที่มีเป็นปัญหาหรือมีสุขภาพจิตที่ไม่ดี ได้ อย่างที่ อาจารย์ประเสริฐบอกไว้ว่าไม่ควรให้เด็กต่ำกว่า 2 ปีดูหน้าจอ เพราะจะทำให้ไม่สามารถพัฒนา EF ได้

ก่อนจะจบผมอยากจะสื่อสารว่า ในชนบทนั้นปัญหาทางสุขภาพโดยรวม ส่วนใหญ่แล้วไม่ต่างจากในเมืองเลย แต่ความรู้ความเข้าใจของชาวบ้านยังอาจจะน้อยกว่า การเข้าถึงข้อมูลข่าวสารไม่ดีเท่า เราจึงต้องพัฒนาโรงพยาบาล พัฒนาศักยภาพบุคลากร และสร้างเสริมภูมิคุ้มกันทั้งทางร่างกายและสติปัญญา ร่วมกับการเพิ่มการเข้าถึงที่เป็นปัญหาเดิม เพื่อทำให้ประชาชนมีสุขภาพดีตามสิทธิขั้นพื้นฐานที่เท่าเทียมกัน