Sesiwn 1

UG Bioleg

​

1.1 Dwr ac Ionau Anorganig

Ïonau anorganig

• Mae angen ïonau anorganig ar bob organeb i oroesi;
• Yn aml, rydyn ni'n galw'r ïonau anorganig hyn yn fwynau.
• Microfaetholion yw mwynau sydd eu hangen mewn crynodiadau bach iawn (mymryn) e.e. copr a sinc.
• Macrofaetholion yw mwynau sydd eu hangen mewn crynodiadau bach e.e. magnesiwm a haearn.

Ïonau anorganig

• Mae’r tabl isod yn rhestru macrofaetholion allweddol a'u swyddogaethau:

Ïonau anorganig

Ïonau anorganig

Termau allweddol:

​

• Organig – Moleciwlau â chyfran uchel o atomau carbon a hydrogen.
• Anorganig – Moleciwl neu ïon sydd ddim yn cynnwys mwy nag un atom carbon.

Dŵr

• Fformiwla dŵr yw H₂O,
• sef 2 atom o hydrogen ac un atom o Ocsigen wedi bondio yn gofalent gyda’i gilydd,
• (h.y maen’t yn rhannu electronau).

​

Dŵr

• Mae dŵr yn foleciwl polar;
• Mae gwefr negatif ar ben ocsigen y moleciwl a gwefr bositif ar yr atomau hydrogen.
• Yr enw ar wasgariad gwefr anwastad fel hyn yw deupol

Dŵr – Molecwl Polar

• Gan fod Ocsigen yn atom mwy na Hydrogen.
• Mae’n atynnu’r electronau tuag ato.
• Mae hyn yn golygu nid yw’r electonau yn cael eu rhannu yn hafal.
• O ganlyniad, mae’r atom ocsigen gyda gwefr ychydig yn negatif a’r hydrogen gyda gwefr ychydig yn bositif.
• Rydym yn galw y math yma o foleciwl yn foleciwl polar.

Bond Hydrogen

• Pan mae dau foleciwl dŵr yn agos at ei gilydd, mae'r gwefrau dirgroes yn atynnu ei gilydd gan ffurfio bond hydrogen.

Cyflwr ar Dymheredd Ystafell

• Mae dŵr yn hylif ar dymheredd ystafell. Fodd bynnag, mae pob moleciwl tebyg arall yn nwy.

​

�

​

Yn ôl

• Mae bondiau hydrogen yn gweithredu rhwng y moleciwlau dŵr, ac maent yn eu hatynnu cymaint fel ei fod yn ymddwyn fel hylif.

Mae bondiau hydrogen yn ffurfio oherwydd bondiau cofalent polar rhwng atomau o hydrogen ac ocsigen

Priodweddau Dwr

• Dyma y priodweddau sydd yn gwneud dwr yn arbennig a beth sydd yn ei wneud yn hanfodol i organebau byw:
• Mae dŵr yn cydlynnu yn dda gyda’i gilydd
• Mae ganddo dyniant arwyneb uchel
• Mae’n hydoddydd da
• Mae ganddo wres sbesiffig uchel
• Mae ganddo wres cudd anweddu uchel
• Mae’n llai dwys pan yn solid
• Mae’n dryloyw
• Mae yn fetabolyn

​

Cydlyniad

• Mae bondiau hydrogen unigol yn wan, ond mae llawer o fondiau hydrogen (rhwng llawer o foleciwlau dŵr) yn ffurfio fframwaith sy'n llawer cryfach.
• Enw'r atyniad hwn rhwng moleciwlau dŵr yw cydlyniad.

Cydlyniad

• Gan fod molecylau dŵr yn bondio gyda’i gilydd yn y ffordd hyn, maen’t yn glynnu wrth eu gilydd yn dda ofnadwy.
• Rydym yn galw y ffordd maen’t yn glynnu at eu gilydd yn CYDLYNIAD. (cohesion).
• Mae’r cydlyniad yma yn caniatau i ddŵr gael ei sugno i fyny tiwbiau sylem o fewn planhigion, rhai ohonynt yn fetrau o uchder.

Tyniant arwyneb

• Gan fod molecylau dŵr yn glynnu at eu gilydd mor dda, a ddim cystal gyda molecylau aer, mae croen yn ffurfio.
• Rydym yn galw y croen yma yn dyniant arwyneb, ac mae’n bwysig i bryfaid ag ati fedru cerdded ar wyneb pyllau a llynoedd.

Tyniant arwyneb

Mae defnynnau o ddŵr yn ffurfio sfferau oherwydd tyniant rhwng moleciwlau dŵr

Mae dŵr yn hydoddydd da

• Mae gan y moleciwl wefr ar bob pen.
• Mae’r gwefrau yma yn atynnu molecylau eraill sydd gyda gwefr, (molecylau polar neu ionau).
• Rydym yn galw molecylau fel hyn yn folecylau Hydroffilig. Mae olew yn foleciwl amholar, ac felly nid yw’n hydoddi mewn dwr. Gelwir y molecylau yma yn hydroffobig.
• Edrychwch sut mae halen yn hydoddi mewn dŵr

Mae dŵr yn hydoddydd da

Dŵr fel cyfrwng cludiant

Mae dwr yn gyfrwng pwysig iawn er mwyn cludo sylweddau sydd wedi hydoddi ynddo.

Mae’r gwaed mewn anifeiliaid a’r sylem o fewn planhigion yn ddau engraifft o hyn.

Mae adweithiau cemegol yn digwydd mewn dŵr

• Oherwydd fod dwr yn hydoddydd da, mae yn gyfrwng da ar gyfer adweithiau cemegol.
• Mae cludiant ïonau a moleciwlau polar yn golygu bod adweithiau cemegol yn gallu digwydd wrth i ronynnau neu foleciwlau gwrdd.

Mae gan ddŵr wres sbesiffig uchel

• Mae gwres sbesiffig yn golygu y cyfanswm o egni gwres sydd ei angen er mwyn codi ei dymheredd.
• Yn achos dŵr, mae’r cyfanswm gwres yma yn uchel iawn.
• Mae hyn yn golygu bod pethau byw sydd yn cynnwys llawer o ddwr ddim yn newid tymheredd sydd yn bwysig ar gyfer ensymau.
• Hefyd, mae cyrff mawr o ddwr yn cadw tymheredd cyson, e.e. mae mor neu llyn yn cadw ei dymheredd.

Mae gan ddŵr wres cudd anweddu uchel

• Mae hyn yn golygu fod angen llawer o egni gwres er mwyn newid cyflwr dŵr. Mae hyn oherwydd fod angen llawer o egni i dorri yr holl fondiau hydrogen sydd yn bodoli o fewn dwr.
• Mae hyn yn golygu fod dŵr hylif yn cymeryd mwy o wres i newid i anwedd dŵr.
• Sut mae hyn o gymorth i bethau byw?

Mae gan ddŵr wres cudd anweddu uchel

Mae dŵr yn llai dwys fel solid na fel hylif

• Fel mae dŵr yn oeri, mae’n mynd yn fwy dwys. Pan mae’n cyrraedd 4 gradd celsiws, mae ar ei ddwysaf.
• Ond yn wahanol i sylweddau eraill, fel mae’n oeri ymhellach mae’n dod yn llai dwys.
• Mae hyn yn golygu fod rhew yn arnofio ar hylif, ac yn gweithio fel ynysydd rhwng yr aer a’r hylif sydd odditano.
• Sut mae hyn yn helpu pethau byw?

​

Mae dŵr yn llai dwys fel solid na fel hylif

Mae moleciwlau dŵr yn gallu closio’n agos at ei gilydd.

Mae moleciwlau dŵr mewn iâ yn ffurfio adeiledd cadarn fel bod mwy o le rhwng y moleciwlau, gwelir hyn fel ehangiad.

Dŵr

Iâ

Mae dŵr yn llai dwys fel solid na fel hylif

Mae dŵr yn dryloyw

• Mae dŵr yn dryloyw i olau gweladwy a rhai rhannu eraill o’r spectrwm.
• Mae hyn yn bwysig i blanhigion sydd yn byw o fewn llynoedd a moroedd er mwyn medru cyflawni ffotosynthesis.
• Mae hefyd yn help i ysgyfaethwyr sydd yn hela trwy ddefnyddio’r llygaid.

Mae dŵr yn fetabolyn

• Mae dŵr yn fetabolyn sydd yn golygu ei fod yn rhan o adweithiau cemegol mewn organebau byw.
• Enghrheifftiau yw:
• Deunydd crai mewn ffotosynthesis.
• Sylwedd gwastraff resbiradaeth.
• Cael ei creu yn ystod adwaith cyddwyso i greu biomolecylau mawr (ffurfio bondiau glycosidig/ester/peptid).
• Cael ei ddefnyddio yn ystod hydrolysis.

Rhestr Wirio Dwr

• Moleciwl polar
• Egluro beth yw moleciwl polar H +ve O –ve
• Egluro beth yw bond hydrogen
• Pwysigrwydd tyndra arwyneb i bryfaid gerdded arno
• Hydoddydd cyffredinol da o ionau (NID mae llawer o sylweddau yn hydoddi mewn dwr)

​

Rhestr Wirio Dwr

• Pwysigrwydd i gludo sylweddau o gwmpas y corff (gwaed neu sylem/ffloem)
• Gwres cudd anweddu uchel (enwi y term)
• Pwysigrwydd er mwyn oeri y corff
• Gwres spesifig uchel
• Egluro pwysigrwydd o ran gwresogi ac oeri yn arafach
• Bwysig er mwyn cael tymheredd mwy cyson

​

Rhestr Wirio Dwr

• Tryloyw felly gall golau basio drwyddo ar gyfer ffotosynthesis
• Cydlyniant ac eglurhad
• Galluogi i ddwr symud i fyny sylem o fewn planhigyn
• Dwr yn llai dwys fel solid
• Rhew yn arnofio ac yn gweithio fel ynysydd

​

Cwestiwn Arholiad Uned 1 2019

Sut i ateb y cwestiwn?

Cofio bod 3 rhan i cwestiwn hir fel hyn:

1) Disgrifiwch adeiledd dŵr

2) Esboniwch sut byddai priodweddau dŵr yn hanfodol i gynnal bywyd ar Enceladus.

3) Esboniwch sut byddai absenoldeb ffosfforws a sylffwr yn atal ffurfiant moleciwlau biocemegol sy’n hanfodol i fywyd ar y Ddaear.

1) Disgrifiwch adeiledd dŵr

2) Esboniwch sut byddai priodweddau dŵr yn hanfodol i gynnal bywyd ar Enceladus.

2) Esboniwch sut byddai priodweddau dŵr yn hanfodol i gynnal bywyd ar Enceladus.

3) Esboniwch sut byddai absenoldeb ffosfforws a sylffwr yn atal ffurfiant moleciwlau biocemegol sy’n hanfodol i fywyd ar y Ddaear.�

Cwestiwn Arholiad Ionau Anorganig

Ateb