श्रीः �केन्बरासंस्कृतवर्गः�०६.१०.२०२१

1

ऊहितम् अङ्कम्। किं घटितम्। तेन ढोलः नदितः। क्षरितं जलम्।

अधुना भारवाहि-यानानां गमनागमनं कियत् एधितम् ?

॥श्रीरामोदन्तम् – सुन्दरकाण्डः १४॥

स गत्वा वानरैः साकं राघवायात्मना कृतम्।

निवेदयित्वा सकलं ददौ चूडामणिं च तम्॥५.१४॥

पूर्णम्, अखिलम्, कृत्स्नम्, सर्वम्, अनूनकम्, सकलम्, निखिलम्, अशेषम्, समम्, अखण्डम्, निःशेषम्, समस्तम्, विश्वम्, समग्रम्।

॥इति श्रीरामोदन्ते सुन्दरकाण्डः समाप्तः॥

॥श्रीरामोदन्तम् – युद्धकाण्डः १-२ ॥

अथासङ्ख्यैः कपिगणैः सुग्रीवप्रमुखैः सह।

निर्ययौ राघवस्तूर्णं तीरं प्राप महोदधेः॥६.१॥

सङ्ख्या – समं ख्याति इति सङ्ख्या । सङ्ख्यं युद्धम्।

तदा विभीषणो भ्रात्रा त्यक्तो राममुपागमत्।

लङ्काघिपत्येऽभ्यषिञ्चत् एनं रामोऽरिमर्दनः॥६.२॥

षिचँ क्षरणे – सिञ्चति (शे मुचादीनाम् (७.१.५९) अभिषिच्

उपसर्गात् सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेनयसेधसिचसञ्जस्वञ्जाम् (८.३.६५)

अरिमर्दनः – शत्रुणां हन्ता।

॥श्रीरामोदन्तम् – युद्धकाण्डः ३-४ ॥

उक्तमार्गः समुद्रेण तत्र सेतुं नलेन सः।

कारयित्वा तेन गत्वा सुवेलं प्राप पर्वतम्॥६.३॥

उक्तः मार्गः यस्मै सः – उक्तमार्गः। सेतुः, पुं, (सिनोति बध्नाति जलमिति षिञ् बन्धने। तेन सेतुना गत्वा।

ततो राघवनिर्दिष्टाः नीलमुख्याः प्लवङ्गमाः।

रुरुधुः सर्वतो लङ्कां वृक्षपाषाणपाणयः॥६.४॥

रुरुधुः रुधिँर् आवरणे, लिट् – रुरोध रुरुधतुः रुरुधुः

पादः, पायुः, उपस्थः, वाक्, पाणिः, कर्मेन्द्रियम्।

गृहकार्यम् – २९.०९.२०२१

https://chitrapurmath.net/documents/cards/Colours/index.html - अस्मात् जालपत्रात् वर्णनामानि स्मरतु।

जालपत्राणि अदृष्टम् अनुवादं करोतु। शब्दकोषे शब्दार्थाः विचेतुं शक्यन्ते।

केयूरा न विभूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वला

न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः।

(सा) वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते

क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम्॥

​

�

5

भूषँ अलङ्करणे (चुरादिः उभयपदी सकर्मकः सेट्)

अलँ भूषणपर्याप्तिवारणेषु क्षि क्षये

केयूरम् – के बाहुशिरसि भूषणतां याति,  केयूरः, पुं, रतिबन्धविशेषः

केयूराणि न भूषयन्ति

नामप्रकरणम् - ३

1. मम नाम – । तव/भवतः/भवत्याः/तस्य/तस्याः किन्नामास्ति?
2. मम भ्रातुः/भगिन्याः/पितुः/मातुः/पुत्रस्य/कन्यायाः नाम –।
3. अहम्/आवाम्/वयम्/त्वम्/युवाम्/यूयम्/सः/तौ/ते/सा/ते/ताः/भवान्/भवन्तौ/भवन्तः/भवती/भवत्यौ/भवत्यः केन्बरानगरे – (वसँ निवासे – वसति इत्यादीनि रूपाणि) ।
4. अहं – नामधेया /नामधेयः।
5. अहं – नगरवासी/ – नगरवासिनी।

​

6

नामप्रकरणम् - ४

1. कोऽभिजनस्तव वर्तते? तव जन्मदेशः को विद्यते? – ।
2. भवन्तः कुत्रत्याः? वयं – स्मः। तत्र का पुर् वा? – ।
3. इमे क्व निवसन्ति? – ।
4. अयं किमधीते? – ।
5. हरिणा किमधितम्? – ।
6. अयं भवदीयः पुत्रः किं प्रचर्चयति? – ।
7. त्वं कस्माद् अधीषे? – ।

7

सार्वधातुकम् - आर्द्धधातुकम्

• अधिकारः – प्रत्ययः परश्च आद्युदात्तश्च धातोः
• तिङ्-शित् सार्वधातुकम् (३.४.११३)

तिङः – तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८)

तिप् तस् झि सिप् थस् थ मिप् वस् मस् त आताम् झ थास् आथाम् ध्वम् इट् वहि महिङ्

शित् – शप्, श्यन्, शतृ, शानच् इत्यादयः।

• आर्द्धधातुकं शेषः (३.४.११४)

णिच्, उ, क्त, क्तवतु, इत्यादयः।

• लिट् च (३.४.११५)

लिट्-लकारस्य तिङ्-प्रत्ययाः साक्षात् आर्द्धधातुकाः।

• लिङाशिषि (३.४.११६)

आहीर्लिङ्-लकारस्य तिङ्-प्रत्ययाः साक्षात् आर्द्धधातुकाः।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

इडागमः

• आर्धधातुकस्येड् वलादेः (७.२.३५)
• आर्धधातुकस्य ६.१
• अनुवृत्तिः –
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया –
• सम्पूर्णसूत्रम् – वलादेः आर्धधातुकस्य इट्
• सूत्रार्थः – वलादि-आर्धधातुक-प्रत्ययस्य इट्-आगमः भवति।
• यथा – पठ् + स्य + तिप् = पठिष्यति। पठ् + क्त = पठित। अर्च् + तृच् → अर्चिता। लिख् + स्य + तिप् → लेखिष्यति।
• अ इ उ ण्। ऋ ऌ क्। ए ओ ङ्। ऐ औ च्। ह य व र ट्। ल ण्। ञ म ङ ण न म्। झ भ ञ्। घ ढ ध ष्। ज ब ग ड द श्। ख फ छ ठ थ च ट त व्। क प य्। श ष स र्। ह ल्।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

अङ्गकार्यम् - गुणः

• सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः (७.३.८४)
• सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः ७.२
• अनुवृत्तिः – गुणः १.१
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया – इकः ६.१ (इको गुणवृद्धी १.१.३)
• सूत्रार्थः – इगन्तस्य अङ्गस्य गुणः स्यात् सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः परयोः।
• यथा जि जये अभिभवे च + शप् + तिप् = जयति, नी प्रापणे + शप् + तिप् = नयति, डुकृञ् करणे + तुमुँन् = कर्तुम्, भू सत्तायाम् + शप् + तिप् = भो + अ + ति = भवति।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

अङ्गकार्यम् - गुणः

• पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६)
• पुगन्त-लघूपधस्य ६.१, च
• अनुवृत्तिः – सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः ७.२, गुणः १.१
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया – इकः ६.१ (इको गुणवृद्धी १.१.३)
• सूत्रार्थः – पुगन्तस्य लघूपधस्य च अङ्गस्य इकः गुणः स्यात् सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः परयोः
• यथा – विद् + घञ् (अ) = वेद, लिख् + घञ् = लेख, क्षिप् + घञ् = क्षेप, दिश् + घञ् = देश, कृष् + शप् + तिप् = कर्षति।
• ह्री लज्जायाम् + पुक् + णिच् + शप् + तिप् = ह्रे प् इ + अ + ति = ह्रेपयति। अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ (७.३.३६)।

​

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

गुणवृद्ध्योः निषेधः

• क्ङिति च (१.१.५)
• सूत्रच्छेदः –  क्ङिति सप्तमी-एकवचनम् , च अव्ययम्
• अनुवृत्तिः  –  इकः१.१.३ , गुण-वृद्धी१.१.३ , न१.१.४
• अधिकारः  –
• सम्पूर्णसूत्रम्  –  क्ङिति इकः गुणवृद्धी न
• सूत्रार्थः  –  कित्, गित्, ङित् प्रत्ययस्य उपस्थितौ इक्-वर्णस्य गुणवृद्धी प्रतिषिध्येते ।
• यदि कस्मिंश्चित् प्रत्यये ककारः/गकारः/ङकारः इत्संज्ञकः अस्ति, तर्हि तस्य प्रत्ययस्य उपस्थितौ अङ्गस्य अन्तिम इक्-वर्णस्य यद्यपि केनापि सूत्रेण गुणः वृद्धिः वा भवितुमर्हतः, तथापि तौ न भवतः।
• यथा – लिख् (लिखँ अक्षरविन्यासे) + क्त्वा = लिखित्वा।

​

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

डुकृञ् करणे तनादिः उभयपदी सकर्मकः अनिट् (to do)

डुलभँष् प्राप्तौ भ्वादिः आत्मनेपदी सकर्मकः अनिट् (to get)

शकॢँ शक्तौ स्वादिः परस्मैपदी अकर्मकः अनिट् (to be able)

कृदन्तप्रत्ययाः – डुदाञ् दाने जुहोत्यादिः उभयपदी सकर्मकः अनिट्

१. ण्वुल् (वु → अक) – दायकः

२. तृच् (तृन्) (तृ) – दाता

३. शतृँ/शानच् (अत्/आन) – ददत् ददानः

४. स्य + शतृँ/शानच् (अत्/आन) – दास्यन्

५क. णिच् (इ) + शतृँ (अत्) – दापयन्

५ख. णिच् (इ) + शानच् (आन) – दापयमानः

६. यक् (य) + शानच् (आन) – दीयमानः

७. क्त (त) – दत्तः

८. क्तवतुँ (तवत्) – दत्तवान् दत्तवती

९. तव्यत् (तव्य) – दातव्यम्

​

16

१०. अनीयर् (अनीय) – दानीयम्

११. ण्यत्/यत् (य) – देयम्

१२. घञ्/अच् (अ) – दायः

१३. क्तिन् (ति) – दत्ति

१४. सन् (स) + अ – दित्सा

१५. ल्युट् (यु → अन) (भावे) – दानम्

१६. तुमुँन् (तुम्) – दातुम्

१७. क्त्वा (त्वा) – दत्त्वा

१८. ल्यप् (य) – प्रदाय

१९. णमुँल् (अम्) – दायम् दायम्

​

क्ङिति च (१.१.५) तिङ्शित्सार्वधातुकम् (३.४.११३) आर्द्धधातुकं शेषः (३.४.११४)

अचो ञ्णिति (७.२.११५) अत उपधायाः (७.२.११६) सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः (७.३.८४) पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) आर्धधातुकस्येड् वलादेः (७.२.३५) आतो युक् चिण्कृतोः (७.३.३३)

नदी – ईकारान्त स्त्रीलिङ्गः (River)

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतम् च यत्। असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥गीता १७.२८॥

मित्रलाभः – प्रथमा कथा – २१

​

अतस्त्वं मां मैत्र्येणानुग्रहीतुम् अर्हसि । एतच्छ्रुत्वा हिरण्यकोऽपि विवराभ्यन्तराद् आह – कस्त्वम्। स ब्रूते – लघुपतनकनामा वायसोऽहम्। हिरण्यको विहस्याह का त्वया सह मैत्री।

यतः –

यद् येन युज्यते लोके बुधस्तत् तेन योजयेत्।

अहम् अन्नं भवान् भोक्ता कथं प्रीतिर्भविष्यति॥५४॥

अपरं च –

भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिर्विपत्तेः कारणं मतम्।

शृगालात् पाशबद्धोऽसौ मृगः काकेन रक्षितः॥५५॥

वायसोऽब्रवीत्कथम् एतत्। हिरण्यकः कथयति –

मित्रलाभः – द्वितीया कथा – १

अस्ति मगधदेशे चम्पकवती नाम अरण्यानी । तस्यां चिरात् महता स्नेहेन मृगकाकौ निवसतः। स च मृगः स्वेच्छया भ्राम्यन् हृष्टपुष्टाङ्गः केनचित् शृगालेनावलोकितः। तं दृष्ट्वा शृगालोऽचिन्तयत् – कथम् एतन्मांसं सुललितं भक्षयामि। भवतु। विश्वासं तावद् उत्पादयामि। इति आलोच्य उपसृत्याब्रवीत् – मित्रं ! कुशलं ते। मृगेणोक्तम् – कस्त्वम्। स ब्रूते क्षुद्रबुद्धिनामा जम्बुकोऽहम्। अत्रारण्ये बन्धुहीनो मृतवत् एकाकी निवसामि। इदानीं त्वां मित्रम् आसाद्य पुनः सबन्धुर्जीवलोकं प्रविष्टोऽस्मि। अधुना तवानुचरेण मया सर्वथा भवितव्यम् इति । मृगेणोक्तम् - एवम् अस्तु।

मित्रलाभः – द्वितीया कथा – २

ततः पश्चाद् अस्तं गते सवितरि भगवति मरीचिमालिनि तौ मृगस्य वासभूमिं गतौ। तत्र चम्पकवृक्षशाखायां सुबुद्धिनामा काको मृगस्य चिरमित्रं निवसति। तौ दृष्ट्वा काकोऽवदत् – सखे चित्राङ्ग ! कोऽयं द्वितीयः। मृगो ब्रूते – जम्बुकोऽयम्। अस्मत्सख्यमिच्छन्नागतः। काको ब्रूते - मित्र ! अकस्माद् आगन्तुना सह मैत्री न युक्ता। तन्न भद्रम् आचरितम्। तथा चोक्तम् –

अज्ञातकुलशीलस्य वासो देयो न कस्यचित् ।

मार्जारस्य हि दोषेण हतो गृध्रो जरद्गवः॥५६॥

तौ आहतुः – कथम् एतत्। काकः कथयति –

गृहकार्यम् – ०६.१०.२०२१

https://chitrapurmath.net/documents/cards/Colours/index.html - अस्मात् जालपत्रात् वर्णनामानि स्मरतु।

जालपत्राणि अदृष्टम् अनुवादं करोतु। शब्दकोषे शब्दार्थाः विचेतुं शक्यन्ते।

जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं

मनोन्नतिं दिशति पापमपाकरोति।

चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं

सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम्॥

​

�

21