Wyrażone poglądy i opinie są jednak wyłącznie poglądami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają stanowisko Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury (EACEA). Ani Unia Europejska, ani EACEA nie ponoszą za nie odpowiedzialności.
MEDIA LITERACY
Wyrażone poglądy i opinie są jednak wyłącznie poglądami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają stanowisko Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury (EACEA). Ani Unia Europejska, ani EACEA nie ponoszą za nie odpowiedzialności.
Moduł 1 Fact-checking
MEDIA LITERACY
Krótka oś czasu transformacji mediów
01
Web 2.0
Web 2.0
Social media
Web 2.0
Social media
Sztuczna inteligencja
Web 2.0
2005 - Dziennikarstwo obywatelskie
Zamachy w Londynie
Setki pasażerów przesyłają swoje relacje do BBC tuż po wybuchach w Londynie
2006 - WIKI
WikiLeaks
Julian Assange uruchomił internetowy serwis dla sygnalistów, aby publikować poufne dokumenty.
2009 - Dezintermediacja
Wodowanie samolotu US Airways
Samolot ląduje awaryjnie w Nowym Jorku. Zdjęcie zrobił przechodzień i udostępnił je na Twitterze.
Web 2.0
Social media
2010 - Kultura memów
Pepe the Frog
Amerykańska prawica wykorzystuje postać z komiksu, aby wpływać na debatę w sieci.
2011 - Globalna sieć
Arabska Wiosna i Occupy Wall Street
Ruchy protestacyjne rozprzestrzeniają się na całym świecie dzięki social media: Facebook, Instagram i Twitter
2014 - Hate Speech
GamerGate
Kampania gróźb i nękania w świecie gier online, nazwana „najgorszym obliczem internetu”
Web 2.0
Social media
Sztuczna inteligencja
2016 – Dane
Brexit
Referendum w sprawie Brexitu dzieli Wielką Brytanię. Po kraju jeździ autobus z całkowicie fałszywymi danymi.
2017 - Algorytmy
Wybór Trumpa
Facebook i Twitter są krytykowane za zaostrzanie debaty publicznej za pomocą swoich algorytmów rekomendacji
2018 - Sztuczna inteligencja
deepfake
W serii filmów stworzonych przy użyciu technologii machine learning kilka znanych osób publicznych wygłasza przemówienie, którego w rzeczywistości nigdy nie wygłosiło.
2020 - Infodemia
Covid-19
Gdy pandemia rozprzestrzenia się na skalę globalną, wirus rozsiewa też mnóstwo dezinformacji..
2022 - Generatywna sztuczna inteligencja
Coraz popularniejszy staje się szereg narzędzi, które „demokratyzują” generowanie treści na podstawie prostego tekstowego prompta.
2025 - Pożegnanie z fact-checkingiem, Meta
Mark Zuckerberg ogłasza zamknięcie programu fact-checkingu w Meta.
DEZINFORMACJA
3 kluczowe działania w fact-checkingu
02
ZNAJDŹ ŹRÓDŁO
PRZEANALIZUJ TREŚĆ
ROZEJRZYJ SIĘ
ZNAJDŹ ŹRÓDŁO
Kiedy chcemy zweryfikować informację w sieci, kluczowe jest znalezienie odpowiedzi na te trzy pytania:
PRZEANALIZUJ TREŚĆ
Gdy przeanalizujemy już źródło, musimy jeszcze ustalić, czy:
Zwróć szczególną uwagę na nazwiska, dane i obrazy!
ROZEJRZYJ SIĘ
Teraz, gdy lepiej rozumiemy nasze źródło pierwotne i przeanalizowaliśmy treść, warto sprawdzić, czy inne źródła udostępniły podobną informację.
Wyszukiwanie w Google to świetny punkt wyjścia!
03
Studium przypadku
Fact-checking
Studium przypadku
ZNAJDŹ ŹRÓDŁO
Kiedy chcemy zweryfikować informację w sieci, kluczowe jest znalezienie odpowiedzi na te trzy pytania:
Źródło
Wiadomość udostępniona przez profil IG „Olemurica” pochodzi ze strony o nazwie „Genesius Time”.
Kto zarejestrował domenę?
Na whois.domaintools.com możesz sprawdzić, kto zarejestrował domenę.
Niektóre domeny są chronione politykami prywatności i nie udostępniają tych informacji publicznie.
Kto za tym stoi?
Wiarygodna strona internetowa podaje, kto nią zarządza i kto tworzy zespół redakcyjny.
Zachowaj ostrożność wobec stron, które ukrywają te informacje.
Czy jest wiarygodne?
Odkrywamy, że strona została utworzona w październiku 2018 roku przez Cloudflare Inc.
Większość danych kontaktowych jest ukryta. Możemy znaleźć jedynie ogólny adres e-mail.
Źródło pierwotne
Najwcześniejsza zarchiwizowana wersja artykułu, znaleziona za pomocą Wayback Machine, pochodzi z 12 listopada 2019 roku.
Pojawiła się na tej samej stronie, a treść pozostała w dużej mierze niezmieniona w czasie.
Czy jest wiarygodne?
The Genesius Time to strona satyryczna.
Można zasadnie stwierdzić, że ich ostatecznym celem jest generowanie ruchu na stronie, aby czerpać zyski z reklam.
Więc nie — nie jest wiarygodne.
PRZEANALIZUJ TREŚĆ
Gdy przeanalizujemy już źródło, musimy jeszcze ustalić, czy:
Zwróć szczególną uwagę na nazwiska, dane i obrazy!
Osoby i cytaty
Nazwiska takie jak „Klaus Fullofit” i „Jonah Bullarky” to wyraźnie gra słów.
„Fullofit” brzmi jak angielskie potoczne wyrażenie „full of it”, które oznacza, że ktoś kłamie, przesadza lub opowiada bzdury. „Bullarky” przywołuje wyrażenia takie jak „bull” i „malarkey”, oba używane potocznie na określenie bzdur lub niedorzeczności.
Osoby i cytaty
Proste wyszukiwanie w Google pokazuje, że International Global Warming Trust najwyraźniej nie istnieje.
Korzystając z Wolfram, możemy również sprawdzić, że 23 stycznia 2026 roku temperatury w Michigan nie osiągnęły -50°F.
Zatem treść tego artykułu jest całkowicie zmyślona.
A co z treścią wizualną?
Korzystając z FotoForensics, widzimy, że plik został zmodyfikowany.
Error Level Analysis (ELA) pokazuje, że twarz Grety została dodana na późniejszym etapie.
A co z treścią wizualną?
Korzystając z Google Lens, możemy również zidentyfikować oryginalne zdjęcie rzekomo zamarzniętego Michigan, które w rzeczywistości jest zdjęciem stockowym „zamarzniętego miasta”.
Kurtka również wydaje się być zdjęciem stockowym.
ROZEJRZYJ SIĘ
Teraz, gdy lepiej rozumiemy nasze źródło pierwotne i przeanalizowaliśmy treść, warto sprawdzić, czy inne źródła udostępniły podobną informację.
Wyszukiwanie w Google to świetny punkt wyjścia!
ROZEJRZYJ SIĘ
Historia została podchwycona przez wielu użytkowników social media na Reddicie, Facebooku i Instagramie.
Została też już zdemaskowana przez CheckYourFacts w 2023 roku.
04
Narzędzia
Fact-checking
Google Lens
Google Lens to narzędzie wyszukiwania wizualnego od Google, które pozwala użytkownikom szukać informacji za pomocą obrazów zamiast tekstu. Kierując aparat na obiekt, tekst, miejsce, produkt lub obraz, Google Lens potrafi rozpoznać to, co widzi, i dostarczyć trafne wyniki, takie jak tłumaczenia, podobne produkty, wyjaśnienia, linki czy informacje o lokalizacji.
Tineye
TinEye to narzędzie do wyszukiwania obrazem wstecz, które pomaga użytkownikom ustalić, gdzie dany obraz pojawia się w sieci. Po przesłaniu obrazu lub wklejeniu jego adresu URL TinEye potrafi znaleźć identyczne lub podobne obrazy, pokazać, gdzie zostały opublikowane, oraz pomóc zweryfikować pochodzenie, kontekst lub możliwe nadużycie treści wizualnej.
FotoForensics
FotoForensics to internetowe narzędzie do weryfikacji obrazów, które pomaga użytkownikom sprawdzić, czy zdjęcie mogło zostać zmienione.
Umożliwia cyfrową analizę obrazu dzięki funkcjom takim jak Error Level Analysis do inspekcji metadanych.
WHOIS DOMAIN
Na whois.domaintools.com możesz sprawdzić, kto zarejestrował domenę internetową.
Możesz zobaczyć kilka przydatnych informacji:
WAYBACK MACHINE
Wayback Machine to cyfrowe archiwum sieci World Wide Web, założone przez Internet Archive.
Od jego uruchomienia w 2001 roku do archiwum dodano ponad 463 miliardy stron.
Uruchamiając wyszukiwanie z domeną internetową, możesz uzyskać dostęp do stron dodanych do Wayback Machine.
WOLFRAM ALPHA
Wolfram|Alpha to wyszukiwarka odpowiedzi, która dostarcza jasne, obliczone wyniki na podstawie wyselekcjonowanych źródeł danych.
Jest przydatne w fact-checkingu, ponieważ pomaga weryfikować liczby, sprawdzać twierdzenia, porównywać dane i walidować informacje ilościowe.
05
Ćwiczenie
Fact-checking
Ćwiczenie 1. Kto za tym stoi?
To ćwiczenie z fact-checkingu przygotowane dla nauczycieli.
Zeskanuj kod QR: