Πρόληψη Συγκρούσεων στο Σχολικό Χώρο

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων

και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας

Π.Ε. Λευκάδας, ΔΙΑΥΛΟΣ.

​

​

-Εντάσεις και συγκρούσεις στο σχολείο�-Τεχνικές Πρόληψης και Παρέμβασης�-Διαμόρφωση θετικού σχολικού κλίματος��

• Η σύγκρουση αποτελεί ένα σύνηθες φαινόμενο σε όλους τους οργανισμούς. Στη σχολική μονάδα μπορούν να εμφανιστούν συγκρούσεις ανάμεσα σε όλα τα άτομα που εμπλέκονται στην εκπαιδευτική διαδικασία, δηλ. στη διεύθυνση, στους εκπαιδευτικούς, στους μαθητές, στους γονείς, στην τοπική κοινωνία.
• Η σωστή διαχείριση των συγκρούσεων μπορεί να αποτελέσει πηγή δημιουργικότητας στον σχολικό οργανισμό.

�����Η διαδικασία της σύγκρουσης �

Η σύγκρουση ξεκινά από ένα αίσθημα δυσφορίας, ένα αίσθημα δυσαρέσκειας, μεσολαβεί μία παρεξήγηση και εξελίσσεται σε κρίση.

• α. Δυσφορία: Είναι μια αίσθηση, που δεν στηρίζεται απαραίτητα σε λογικά επιχειρήματα, ενδεχομένως, οι δυο συγκρουόμενες πλευρές να μην έχουν καν συνομιλήσει.
• β. Περιστατικό: Η ύπαρξη μας απότομης συναλλαγής ανάμεσα σε δύο άτομα ή δύο ομάδες, που αφήνει μία δυσάρεστη αίσθηση, ένα ανεπιθύμητο αποτέλεσμα.
• γ. Παρεξήγηση: Οι προθέσεις των δύο μερών μπερδεύονται και περιπλέκονται τα γεγονότα, τα στοιχεία.
• δ. Ένταση: Η σχέση των δύο μερών επιβαρύνεται με αρνητικές συμπεριφορές και αλλάζει ο τρόπος που η μία πλευρά αντιμετωπίζει την άλλη. Η νέα αυτή σχέση επιφέρει προβληματισμό και ανησυχία σε όλο τον οργανισμό.

Τα προειδοποιητικά σημάδια εκδήλωσης της σύγκρουσης

• - Η κοινωνική απομόνωση,
• - Τα χαμηλά επίπεδα ενδιαφέροντος για το σχολείο,
• - Η κακή σχολική επίδοση,
• - Η βίαιη μεταχείριση στο σπίτι,
• Τα συναισθήματα απόρριψης και μοναξιάς,
• - Τα συναισθήματα θυμού που δεν μπορούν να ελεγχθούν,
• - Τα συναισθήματα παρενόχλησης,
• - Το παρελθόν βίαιης και επιθετικής συμπεριφοράς,
• - Τα προβλήματα πειθαρχίας,
• - Η έκφραση της επιθετικότητας σε γραπτά κείμενα και σκίτσα,
• - Η δυσανεξία για τη διαφορετικότητα και οι προκαταλήψεις,
• - Η κατανάλωση ναρκωτικών και αλκοόλ,
• - Η συναναστροφή με συμμορίες,
• - Η ακατάλληλη πρόσβαση σε επικίνδυνα αντικείμενα,
• - Οι σοβαρές απειλές βίας.

Βέβαια, αυτά δεν αποτελούν κανόνα και πολύ εύκολα μπορούν να παρερμηνευθούν.

Ως εκπαιδευτικοί είναι πολύ βοηθητικό να έχουμε αναπτύξει υποστηρικτικές σχέσεις με τους μαθητές, να γνωρίζουμε τις ανάγκες τους, τα τυχόν προβλήματα και τον τρόπο που αντιδρούν.

Η ύπαρξη ενός σημαδιού δε σημαίνει απαραίτητα και κάτι το ανησυχητικό, η ύπαρξη, όμως, πολλών σημαδιών σε ένα άτομο και για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα, σημαίνει ότι υπάρχει κίνδυνος εκδήλωσης επιθετικής συμπεριφοράς.

Μορφές συγκρούσεων

Διακρίνονται σε ενδοπροσωπικές και διαπροσωπικές:

Η ενδοπροσωπική σύγκρουση, γνωστή και ως σύγκρουση ρόλων, παρουσιάζεται όταν υπάρχουν εσωτερικές συγκρούσεις σε ένα άτομο, δηλ. η δράση του ατόμου έρχεται σε αντίθεση με τις προσδοκίες και τα θέλω του.

Η διαπροσωπική σύγκρουση συμβαίνει ανάμεσα σε τουλάχιστον δύο άτομα, που διαφωνούν.

Η σύγκρουση στη σχολική τάξη θα πάρει μία από τις παρακάτω μορφές:

• Διαπροσωπική σύγκρουση. Αντιθέσεις που ανακύπτουν μεταξύ δύο ατόμων της ίδιας ομάδας.
• Ομαδική-διομαδική σύγκρουση. Αναπτύσσονται ανάμεσα σε διάφορες ομάδες ή υποομάδες μέσα στο σχολείο.
• Σύγκρουση μεταξύ ατόμων και ομάδων.
• Σύγκρουση της σχολικής κοινότητας. Συγκρούσεις που ανακύπτουν ανάμεσα στο σχολείο, π.χ. μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικών
• Ενδοπροσωπική σύγκρουση εκπαιδευτικών

Αιτίες σχολικών συγκρούσεων

Οι συγκρούσεις είναι μέρος της καθημερινότητας του ανθρώπου, είναι λογικό να συμβαίνουν καθώς οι άνθρωποι έρχονται σε επαφή, αλληλεπιδρούν με αποτέλεσμα να έρχονται σε αντιπαραθέσεις και να προκαλούνται εντάσεις. Στο σχολικό περιβάλλον είναι αναπόφευκτο να συμβούν συγκρούσεις, καθώς συνυπάρχουν πολλοί και διαφορετικοί άνθρωποι, καθηγητές, μαθητές, διευθυντής κτλ. Οι αιτίες των συγκρούσεων δεν είναι πάντα εμφανείς. Κάποιες από αυτές είναι:

• Α. Οικονομικές αιτίες.

Οι χρηματικοί πόροι που πρέπει να διαχειριστεί ο διευθυντής ή ο προϊστάμενος της σχολικής μονάδας.

• Β. Διαφορετικοί στόχοι.

Τα διαφορετικά άτομα έχουν και διαφορετικούς στόχους και επιδιώξεις. Βέβαια, για να λειτουργήσει σωστά η σχολική μονάδα πρέπει να έχει και ορισμένους κοινούς στόχους.

• Γ. Προβλήματα στην επικοινωνία.

Η προβληματική επικοινωνία οδηγεί σε συγκρούσεις. Ως πρόβλημα στην επικοινωνία θεωρείται η κακή κωδικοποίηση, οι κακές διαπροσωπικές σχέσεις, η έλλειψη πληροφοριών, η κακή επιλογή του χρόνου, χώρου και μέσου μετάδοσης του μηνύματος κτλ.

Αιτίες σχολικών συγκρούσεων

• Δ. Ατομικές διαφορές.

Οι μαθητές, ακόμα και οι εκπαιδευτικοί, έχουν ατομικές διαφορές, τόσο στα ενδιαφέροντα, όσο και στους στόχους και στο γνωστικό υπόβαθρο. Αυτές οι διαφορές θα μπορούσαν να θεωρηθούν πρόκληση από τον εκπαιδευτικό. Ωστόσο, υπάρχουν και άλλες ατομικές διαφορές, όπως:

• - Δ1. Το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο. Οι συμπεριφορές των μαθητών επηρεάζονται από τις οικογένειες από τις οποίες προέρχονται. Οι διαφορετικές στάσεις των μαθητών επηρεάζουν συχνά και τη στάση των εκπαιδευτικών. Και παρά το γεγονός ότι οι αντιθέσεις αυτές είναι λιγότερο έντονες πλέον, δεν να έχουν εξαφανιστεί. Τα παιδιά από χαμηλή κοινωνικο-οικονομική θέση, πιθανόν, να έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση με αποτέλεσμα να υιοθετούν αρνητική συμπεριφορά, να δημιουργούν κλίκες με άλλα παιδιά και να προκαλούν συγκρούσεις.
• - Δ2. Το φύλο. Το φύλο των μαθητών είναι ένας παράγοντας που επηρεάζει τις διαπροσωπικές σχέσεις. Το κάθε φύλο έχει διαφορετική συμπεριφορά και δικό του τρόπο επικοινωνίας. Αλλά και η επικοινωνία μεταξύ των δύο φύλων είναι επίσης διαφορετική. Ο εκπαιδευτικός πολλές φορές λειτουργεί διαφορετικά ανάλογα το φύλο που έχει απέναντί του. Τέλος, είναι γεγονός ότι τις περισσότερες συγκρούσεις τις ξεκινούν τα αγόρια.

Αιτίες σχολικών συγκρούσεων

​

• - Δ3. Οι κλίκες των μαθητών. Οι μαθητές της σχολικής τάξης δεν αποτελούν μόνο μία ομάδα, συνυπάρχουν σε αυτήν και υποομάδες, κλίκες. Οι κλίκες έχουν συνοχή, λειτουργούν διαφορετικά από την μεγάλη ομάδα, τα μέλη της εμπιστεύονται το ένα το άλλο, έχουν κοινά ενδιαφέροντα και ανάγκες. Η δημιουργία υποομάδων είναι φυσικό επακόλουθο του τρόπου που λειτουργεί το εκπαιδευτικό σύστημα. Ορισμένες αιτίες δημιουργίας των υποομάδων είναι: οι κανόνες του σχολείου, η απουσία ελευθερίας, η απομόνωση ορισμένων μαθητών λόγω των χαμηλών επιδόσεων και της διαφορετικής κοινωνικής τους προέλευσης κα. Μέσα από τις κλίκες, οι μαθητές αναζητούν την προσωπική τους ταυτότητα και την αποδοχή.
• - Δ4. Ο ανταγωνισμός. Το φαινόμενο του ανταγωνισμού ανάμεσα στους μαθητές είναι διαδεδομένο σήμερα και συνδέεται με την έννοια του ατομισμού. Οι μαθητές ανταγωνίζονται για τους πιο υψηλούς βαθμούς και φυσικά σε αυτό συμβάλλουν και οι γονείς. Λόγω του ανταγωνισμού, δημιουργείται μέσα στην τάξη μία ανησυχία, ένα μη ομαδικό πνεύμα, ένα εχθρικό περιβάλλον, το οποίο μεταφέρεται και εκτός τάξης.

​

Αιτίες σχολικών συγκρούσεων

​

• - Δ5. Το άγχος. Το άγχος είναι η «δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που εκδηλώνεται ως αντίδραση σε προκλήσεις ή κινδύνους του περιβάλλοντος. Τα άτομα συχνά καταβάλλονται από ένα αρνητικό συναίσθημα, πως κάτι συμβαίνει ή κάτι μπορεί να συμβεί, το οποίο δεν μπορούν να το ελέγξουν. Το άγχος εκφράζεται σωματικά, ψυχολογικά και σε επίπεδο συμπεριφοράς και ερμηνεύεται με πάρα πολλούς τρόπους, με βάση τη γενετική προδιάθεση του παιδιού, την ιδιοσυγκρασία του, τους οικογενειακούς παράγοντες και τις εμπειρίες μάθησης».

Πολλοί μαθητές νιώθουν άγχος με αποτέλεσμα να δυσκολεύονται να αποδώσουν και να επιτύχουν κατά τη διάρκεια της μαθησιακής διαδικασίας. Κύρια πηγή του άγχους των μαθητών είναι ο φόβος της αποτυχίας. Άγχος νιώθουν και οι μαθητές που έχουν υψηλή σχολική επίδοση, αλλά και αυτοί που έχουν χαμηλή.

Η ανάρμοστη συμπεριφορά – Σοβαρά προβλήματα πειθαρχίας�

Μέσα στο σχολικό περιβάλλον και πιο συγκεκριμένα στη σχολική αίθουσα, μία αταξία ή μία απειθαρχία μπορεί να προκαλέσει ένταση και σύγκρουση.

Αταξία είναι «μια οποιαδήποτε συμπεριφορά του μαθητή, σε κάποια συγκεκριμένη στιγμή, που εμποδίζει τη ροή της διδασκαλίας, τη μάθηση του ίδιου του μαθητή και των συμμαθητών του, γεγονός που είναι ψυχολογικά και φυσικά επικίνδυνο για τα μέλη της σχολικής τάξης αλλά και δυνητικά καταστροφικό για τη σχολική περιουσία»

Η ανάρμοστη συμπεριφορά – Σοβαρά προβλήματα πειθαρχίας

Πρόβλημα συμπεριφοράς

χαρακτηρίζεται «οποιαδήποτε ενέργεια, που εμφανίζεται σε ένα μικρό αριθμό του πληθυσμού, στον οποίο ανήκει το άτομο για μεγάλο χρονικό διάστημα και μπορεί να μετρηθεί βάσει του πλαισίου εμφάνισής του, επηρεάζοντας, έτσι, τη λειτουργικότητα του ίδιου του ατόμου ή του συστήματος, στο οποίο ανήκει και καλείται να δράσει».

Τα προβλήματα συμπεριφοράς εντείνονται από την έλλειψη προσοχής (χαμηλότερο επίπεδο), έως την επιθετικότητα και τη βία (ψηλότερο επίπεδο).

Είναι στην ουσία η γενική αδυναμία κάποιου μαθητή να ενταχθεί στην ομάδα, να ακολουθήσει τους κανόνες, να σχετιστεί με τον εκπ/κό και τους συμμαθητές του και να εργαστεί στην τάξη.

​

Η ανάρμοστη συμπεριφορά – Σοβαρά προβλήματα πειθαρχίας

Βία ή αλλιώς επιθετικότητα «είναι ένα ένστικτο εγγενές στην ανθρώπινη φύση. Ένας οργανισμός παράγει ενέργεια, η οποία συσσωρεύεται και έπειτα εκδηλώνεται με επιθετικές πράξεις». Η βία είναι ένα συχνό φαινόμενο στην κοινωνία και τα παιδιά έχοντας το ως πρότυπο εκδηλώνουν ανάλογη συμπεριφορά στο σχολείο.

Χαρακτηριστικές βίαιες συμπεριφορές είναι:

• οι διενέξεις ανάμεσα στους μαθητές
• η δημιουργία εντάσεων,
• οι αντικοινωνικές συμπεριφορές,
• ο εκφοβισμός και η ενδοσχολική βία

• Οι επιθετικές συμπεριφορές παίρνουν δύο μορφές:

- Τη θυματοποίηση, επιθετικές πράξεις με σκοπό την υπόταξη του θύματος και

- Τη συντελεστική επιθετικότητα, επιθετικές πράξεις με σκοπό την επίτευξη μη επιθετικών στόχων, π.χ. την απόκτηση ενός αντικειμένου

​

Επιπτώσεις σχολικών συγκρούσεων

Οι συγκρούσεις δημιουργούνται όταν εμποδίζεται η επίτευξη των στόχων κάποιων ατόμων. Οι συγκρούσεις δεν έχουν πάντα αρνητικό αποτέλεσμα. Ορισμένες φορές επιφέρουν αρνητικές επιπτώσεις και άλλοτε θετικές.

1. Θετικές επιπτώσεις των σχολικών συγκρούσεων

Mία σύγκρουση μπορεί να φέρει στην επιφάνεια κάποιο σημαντικό πρόβλημα, το οποίο και πρέπει να διευθετηθεί προκειμένου να λειτουργήσει σωστά ο οργανισμός. Η έγκαιρη αντιμετώπιση της σύγκρουσης μπορεί να προλάβει χειρότερες συγκρουσιακές καταστάσεις.

Μία σύγκρουση στο σχολικό περιβάλλον έχει θετικές επιπτώσεις όταν:

1. επιφέρει σημαντικές και καίριες αλλαγές,
2. επιτρέπει στα μέλη να δημιουργήσουν,
3. ενισχύει τα κίνητρα και το ηθικό των μαθητών,
4. αυξάνει την επίδοση των μαθητών,
5. συνεισφέρει στην αναδιαμόρφωση των διαπροσωπικών σχέσεων
6. οδηγεί σε εσωτερική ωρίμανση,
7. προωθεί τη γενικότερη ανάπτυξη των ατόμων και του οργανισμού,
8. επαναπροσδιορίζει τη λειτουργία της σχολικής τάξης,
9. εκτιμώνται οι δυνάμεις και οι ικανότητες των μαθητών,
10. βελτιώνονται οι διαπροσωπικές σχέσεις

​

2. Αρνητικές επιπτώσεις των σχολικών συγκρούσεων

Oι συγκρούσεις έχουν αρνητικές επιπτώσεις, όταν υπάρχουν: κακές διαπροσωπικές σχέσεις, χωρίς εμπιστοσύνη, χωρίς επικοινωνία, με καχυποψία και αποτέλεσμα το άσχημο κλίμα στο σχολείο Συγκεκριμένα:

1. προκαλούν μείωση της παραγωγικότητας των μαθητών (αλλά και των εκπαιδευτικών)
2. δημιουργούν αντιπαλότητα
3. διαταράσσουν την ομαλή λειτουργία των ομάδων της σχολικής τάξης
4. δυσχεραίνουν τις σχέσεις των μαθητών (ή των εκπ/κων)
5. μειώνουν το ηθικό τους
6. δυσχεραίνουν τη συνεργασία τους
7. δημιουργούν όλο και περισσότερες εντάσεις και συγκρούσεις.

​

Πρόληψη και αντιμετώπιση των σχολικών συγκρούσεων

Για να είμαστε σε θέση, ως εκπαιδευτικοί, να διαχειριστούμε τη σύγκρουση, θα πρέπει να έχουμε και να αναπτύξουμε ικανότητες που θα μας κάνουν να καταλαβαίνουμε το τι συμβαίνει στην τάξη ανά πάσα στιγμή, να ενισχύουμε το θετικό κλίμα, να ορίζουμε κανόνες που προωθούν τη συνεργασία και τη μαθησιακή διαδικασία και να λαμβάνουμε αποφάσεις γρήγορα και έγκαιρα.

Οτιδήποτε χρησιμοποιήσουμε για να προλάβουμε συγκρούσεις πρέπει να το κάνουμε με τρόπο που να δείχνει ότι υποστηρίζουμε τους εμπλεκόμενους και τη διευθέτηση του προβλήματος. Η παρέμβαση μας δεν πρέπει να γίνεται με καταπιεστικό τρόπο γιατί τότε δε θα λυθεί η διαφωνία, αλλά θα αποσιωπηθεί και το πρόβλημα πάντα θα υποβόσκει. Είναι σημαντικό να υπάρχει κλίμα αποδοχής και σεβασμού στη διαφορετικότητα των μαθητών.

Είναι, λοιπόν, δική μας υπευθυνότητα και αρμοδιότητα:

• Ο ορισμός κανόνων για ομαλή λειτουργία της τάξης,
• Η ενθάρρυνση των καλών διαπροσωπικών σχέσεων των μαθητών ,
• Η παροχή ευκαιριών για ατομική ανάπτυξη του κάθε μαθητή,
• Η γνώση λεκτικών και μη λεκτικών παρεμβάσεων για επαναφορά της εύρυθμης λειτουργίας της τάξης,
• Η επέμβαση την κατάλληλη στιγμή και
• Η συζήτηση με τους μαθητές μας

​

Πρόληψη απείθαρχης συμπεριφοράς

Προκειμένου ο εκπαιδευτικός να προλάβει τις απείθαρχες συμπεριφορές πρέπει να ορίσει κανόνες. Οι κανόνες αυτοί θα πρέπει να είναι λίγοι, να χαρακτηρίζονται από σαφήνεια και να καθιερώνονται ύστερα από συζήτηση με τους μαθητές, έτσι ώστε να χαρακτηρίζονται δίκαιοι. Οι μαθητές θα πρέπει να συναινέσουν στη δημιουργία των κανόνων, να τους διαπραγματευτούν και τέλος να τους ακολουθήσουν. Οι κανόνες πρέπει να οριστούν για να υπάρχει ένας κοινός κώδικας συμπεριφοράς και για να εξασφαλιστεί η εύρυθμη λειτουργία της σχολικής τάξης.

Απαιτείται ακόμη να δοθεί προσοχή στην ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης και της αυτονομίας του μαθητή, να του παρέχονται κίνητρα και ενθάρρυνση, να αποφεύγονται οι τιμωρίες και να υπάρχει ίση μεταχείριση με την παροχή ίσων ευκαιριών σε όλους τους μαθητές.

​

Μέθοδοι και εργαλεία πρόληψης σχολικών συγκρούσεων

Η πρόληψη είναι πιο σημαντική από την αντιμετώπιση του προβλήματος. Βέβαια, για να υπάρξει μέριμνα για πρόληψη θα πρέπει να υπάρξει συμμετοχή και ενδιαφέρον από όλο το περιβάλλον του σχολείου και να προσαρμοστούν ανάλογα οι κανονισμοί λειτουργίας του, το σχολικό κλίμα, η στάση του διευθυντή, οι προσδοκίες των εκπαιδευτικών. και να προωθείται η συνεργασία των γονέων.

Ο εκπαιδευτικός για να προλάβει τις συγκρούσεις μπορεί να χρησιμοποιήσει τις παρακάτω μεθόδους:

​

​

Μέθοδοι και εργαλεία πρόληψης σχολικών συγκρούσεων

1. Η ενεργητική ακρόαση

Είναι μία δεξιότητα της επικοινωνίας, όπου το άτομο ακούει προσεκτικά τον απέναντί του και τον κατανοεί πλήρως, αντιλαμβανόμενος και τα λεκτικά αλλά και τα μη λεκτικά μηνύματα. Αποτελεί μία μέθοδο επικοινωνίας που στόχος της είναι να ενισχύσει και να διευκολύνει την προσωπική επαφή, συμβάλλοντας στη δημιουργία ενός κλίματος εμπιστοσύνης και απόλυτης κατανόησης.

Προκειμένου να εφαρμόσουμε, ως εκπαιδευτικοί, αυτή τη μέθοδο, πρέπει να δείχνουμε ενδιαφέρον και φροντίδα για τους μαθητές, να κατανοούμε τα συναισθήματά τους, να τους σεβόμαστε και να τους αποδεχόμαστε.

Έτσι, οι μαθητές θα είναι σε θέση να αποκτήσουν αυτοαντίληψη, την κατάλληλη κάθε φορά συμπεριφορά, να έχουν λιγότερα προβλήματα συμπεριφοράς, να δείξουν τη δημιουργικότητά τους κ.α

Μέθοδοι και εργαλεία πρόληψης σχολικών συγκρούσεων

Κατά τη διάρκεια της επικοινωνίας μας με τον μαθητή, θα πρέπει να διατηρούμε την οπτική επαφή, να παραμένει στο θέμα και να μην αφήνουμε τη κουβέντα να ξεφεύγει, να μην τον κριτικάρουμε, να εκφράζουμε την ειλικρινή άποψή μας και τα συναισθήματά μας

​

Παραδείγματα της ενεργητικής ακρόασης:

- Παράφραση ή Ανάπλαση των λεγομένων. (δηλ. θέλεις να μου ότι …..).

- Μηνύματα σε πρώτο πρόσωπο. (όταν εσύ κάνεις …., εγώ ….).

• Αντανάκλαση συναισθήματος. (νομίζω ότι αισθάνεσαι…..).

​

​

​

Μέθοδοι και εργαλεία πρόληψης σχολικών συγκρούσεων

Πέρα όμως από τη γλωσσική επικοινωνία και τις δεξιότητές της, ο εκπαιδευτικός πρέπει να επικοινωνεί και μη λεκτικά με τους μαθητές, αλλά και να κατανοεί ότι η μη λεκτική συμπεριφορά του ίδιου, μεταδίδει μηνύματα και ορισμένες φορές ενισχύει τη συμπεριφορά των μαθητών.

Μη λεκτική επικοινωνία και συμπεριφορά θεωρούνται:

• Η εμφάνιση του εκπαιδευτικού,
• Τα ρούχα που φορά, το άρωμα,
• οι κινήσεις των χεριών,
• το βλέμμα του,
• η οπτική επαφή ή η μη οπτική επαφή,
• οι εκφράσεις του προσώπου του,
• οι κινήσεις του και η συμπεριφορά του στον χώρο,
• η σωματική επαφή με τους μαθητές,
• η απόσταση που κρατά από τους μαθητές ή η εγγύτητά του,
• οι παύσεις, κ.α.

​

Μέθοδοι και εργαλεία πρόληψης σχολικών συγκρούσεων

Δύο από τα πιο σημαντικά μη λεκτικά στοιχεία που προάγουν τη δημιουργία θετικού κλίματος, θετικών συναισθημάτων, αποδοχής και κατ’ επέκταση τη δημιουργία σχέσεων και επικοινωνίας είναι το χαμόγελο και η οπτική επαφή.

Η οπτική επαφή:

• Δηλώνει ενδιαφέρον και προσοχή προς τους μαθητές,
• Ενθαρρύνει τους μαθητές,
• Προκαλεί το ενδιαφέρον τους,
• Τους αποθαρρύνει από κάποια ενέργεια,
• Βοηθά στην επίλυση συγκρούσεων,
• Πειθαρχεί.

Η διατήρηση της οπτικής επαφής του εκπαιδευτικού με όλους τους μαθητές είναι κάτι σημαντικό, καθώς με αυτήν εκπέμπει μηνύματα αποδοχής, ενθάρρυνσης και φιλικότητας.

Μέθοδοι και εργαλεία πρόληψης σχολικών συγκρούσεων

​

2. Η συμβουλή

Χρησιμοποιείται προληπτικά και μπορεί να δοθεί ομαδικά σε όλους τους μαθητές μέσα στην τάξη ή ατομικά. Στην ουσία, η συμβουλή υπενθυμίζει τους κανόνες της τάξης και τις υποχρεώσεις του μαθητή. Η συμβουλή:

• πρέπει να δίνεται με τρόπο σοβαρό, ήρεμο
• πρέπει να εκδηλώνει πραγματικό ενδιαφέρον
• πρέπει να μη δίνεται αλόγιστα
• πρέπει να εφαρμόζεται

​

3. Η απειλή

Είναι η προειδοποίηση προς τον μαθητή των συνεπειών που έχει η συνέχιση της απρεπούς συμπεριφοράς του. Πρέπει να γίνεται με ήπιο τρόπο, χωρίς εντάσεις και εκφράσεις θυμού και να μην είναι συχνή και επαναλαμβανόμενη. Η πραγματοποίηση της απειλής είναι σημαντική, διαφορετικά χάνει τη αξία της και ο μαθητής δε δίνει πλέον σημασία στα λόγια του δασκάλου.

​

Μέθοδοι και εργαλεία πρόληψης σχολικών συγκρούσεων

4. Το παιχνίδι ρόλων

Είναι μια τεχνική που βοηθά τα παιδιά να κατανοήσουν τη θέση του άλλου, να αντιμετωπίσουν δύσκολες καταστάσεις και να ασκηθούν στην επίλυση προβλημάτων. Αυτή η τεχνική λειτουργεί θετικά στους μαθητές και ενισχύει την αυτοπεποίθησή τους και τους προετοιμάζει να αντιμετωπίσουν ανάλογες περιπτώσεις.

5. Η απαγόρευση

Η απαγόρευση αν και περιορίζει την ελευθερία δράσης, προστατεύει τον μαθητή από την απείθαρχη συμπεριφορά. Δεν πρέπει να τη χρησιμοποιούμε συχνά, παρά μόνο σε λογικά πλαίσια και όταν δεν μπορεί να εφαρμόσει κάτι άλλο. Πρέπει να είναι σύντομη, περιγραφική, να εφαρμόζεται άμεσα και να είναι σχετική και ανάλογη της συμπεριφοράς του μαθητή προκειμένου να έχει θετικό αποτέλεσμα.

6. Η επιστασία

Η επιστασία, είναι η παρατήρηση -όχι η κατασκοπεία- η οποία προλαμβάνει την εκδήλωση δυσάρεστων συμβάντων. Για να λειτουργήσει θετικά, πρέπει ο εκπαιδευτικός να την χρησιμοποιεί με έμμεσο τρόπο, όπως με τη συνομιλία με τους μαθητές ή κάποια άλλη δραστηριότητα. Σκοπός είναι, ο εκπαιδευτικός να σταματήσει να παρατηρεί τους μαθητές, καθώς αυτοί ωριμάζουν και συμπεριφέρονται σωστά

​

Αντιμετώπιση απείθαρχης συμπεριφοράς

Αντιμετώπιση απείθαρχης συμπεριφοράς είναι όλες αυτές οι μέθοδοι που χρησιμοποιεί ο εκπαιδευτικός για να αντιμετωπίσει μία απειθαρχία, μία αταξία, μία παραβίαση των κανόνων, μία προβληματική συμπεριφορά.

Οι συγκρούσεις, όταν διαχειριστούν δημιουργικά και σωστά, έχουν θετικά αποτελέσματα και προσφέρουν στους συμμετέχοντες μία ευκαιρία να ανταπεξέρχονται σε δύσκολες καταστάσεις.

​

• Πρώτο βήμα της αντιμετώπισης αυτών των συμπεριφορών, είναι η συνειδητοποίηση του προβλήματος από τον εκπαιδευτικό, η αναγνώριση των ενδείξεων απείθαρχης συμπεριφοράς, η κατανόηση της σοβαρότητας της κατάστασης, και η ήρεμη, ελεγχόμενη παρέμβαση την κατάλληλη στιγμή. Πριν όμως, παρέμβει πρέπει να κάνει γνωστό στους μαθητές ότι έχει επίγνωση της κατάστασης που επικρατεί. Επίσης, πρέπει να προσέξει και το αποτέλεσμα που θα έχει η παρέμβασή του, για να μη δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα, όπως η απομόνωση κάποιου μαθητή.

Τεχνικές και δεξιότητες για την αντιμετώπιση απείθαρχης συμπεριφοράς:

Α. Μη λεκτικές παρεμβάσεις:

• - Αγνόηση άτακτου μαθητή
• - Προειδοποίηση με παρα-γλωσσικά στοιχεία, όπως έντονο βλέμμα, κίνηση χεριού
• - Πλησίασμα του μαθητή
• - Σωματική επαφή

​

Β. Λεκτικές παρεμβάσεις:

• - Προσφώνηση του ονόματος του μαθητή,
• - Υπενθύμιση κανόνων τάξης
• - Προειδοποίηση των επιπτώσεων της άτακτης συμπεριφοράς
• - Χρησιμοποίηση επαίνου για τη σωστή συμπεριφορά.

​

(Σε περίπτωση που αυτές οι συμπεριφορές συνεχίζονται, τότε πιθανόν να οδηγήσουν σε μεγαλύτερα προβλήματα, όπως ο σχολικός εκφοβισμός.)

​

Τεχνικές διευθέτησης σχολικών συγκρούσεων

Διευθέτηση είναι η διαδικασία που ενισχύει τη συμμετοχή των ατόμων μέσω της ανταλλαγής απόψεων και της ανάπτυξης δεξιοτήτων και στάσεων.

Σκοπός της διευθέτησης είναι η αποτελεσματική λειτουργία της σχολικής τάξης.

Εκείνος που αναλαμβάνει να διευθετήσει τη σύγκρουση είναι, συνήθως, αυτός με την υψηλότερη ιεραρχικά θέση και στην προκειμένη περίπτωση ο εκπαιδευτικός.

Τεχνικές διευθέτησης των συγκρούσεων.

1. Ο αμοιβαίος σεβασμός

Απαιτεί συμμόρφωση και εναρμόνιση με τους κανόνες της τάξης. Ο εκπαιδευτικός δεν πρέπει να έρχεται σε έντονη αντιπαράθεση με τους μαθητές αλλά ούτε και να υποχωρεί, καθώς έτσι δείχνει ότι δεν σέβεται, στην πρώτη περίπτωση, τους μαθητές και στη δεύτερη τον εαυτό του. Η αναγνώριση και κατανόηση του λόγου της σύγκρουσης, η ανάληψη των ευθυνών του ίδιου του εκπαιδευτικού, η προτροπή για λήψη αποφάσεων από τους ίδιους τους μαθητές, είναι ορισμένες επισημάνσεις για μία αμοιβαία προσπάθεια διευθέτησης της σύγκρουσης.

2. Η συζήτηση

Η συζήτηση και η ανταλλαγή απόψεων είναι ένας από τους ήρεμους τρόπους διευθέτησης της σύγκρουσης. Η συζήτηση πρέπει να αποτελεί μέρος της καθημερινότητας της τάξης και όχι κάτι το περιστασιακό. Οι ομαδικές συζητήσεις που γίνονται σε ένα ευχάριστο κλίμα, με σεβασμό, ίση συμμετοχή όλων και με απόλυτη αποδοχή του δικαιώματος της διαφορετικής γνώμης, συντελούν στον α νιώσουν οι μαθητές άνετα με τον εαυτό τους και το περιβάλλον της τάξης.

Τεχνικές διευθέτησης των συγκρούσεων.

3. Η τεχνική της αποφυγής

• Η τεχνική της αποφυγής (διαφορετικά τη συναντάμε και ως απόσυρση, υπερπήδηση και αδιαφορία) σημαίνει την αγνόηση και την άρνηση του προβλήματος. Τα άτομα προσποιούνται ότι δεν υπάρχει σύγκρουση, απομακρύνονται, με την ελπίδα ο λόγος της αντιπαράθεσης να σταματήσει να υπάρχει .

4. Η τεχνική του συμβιβασμού

• Η τεχνική του συμβιβασμού απαιτεί μία συμβιβαστική λύση, χωρίς να υπάρχουν νικητές και χαμένοι. Τα δύο αντιμαχόμενα μέρη κάνουν αμοιβαίες υποχωρήσεις προκειμένου να βρεθεί μία κοινά αποδεκτή λύση. Αυτή η λύση προσφέρει ικανοποίηση και στις δύο πλευρές χωρίς όμως να επιτυγχάνονται οι στόχοι καμιάς πλευράς. Ο συμβιβασμός χρησιμοποιείται όταν οι στόχοι είναι κοινοί ή όχι τόσο σημαντικοί, όταν τα δύο μέρη έχουν την ίδια ιεραρχική θέση, όταν επείγουν άλλα θέματα και όταν δεν υπάρχει ο απαιτούμενος χρόνος.

Τεχνικές διευθέτησης των συγκρούσεων.

5. Η τεχνική της αντιπαράθεσης

Σε αυτήν την τεχνική, ένα τρίτο πρόσωπο που αναγνωρίζεται ως άτομο με κύρος και πειθώ και από τα δύο μέλη της σύγκρουσης, αναλαμβάνει να τα βοηθήσει να εξαλείψουν τις διαφωνίες τους. Τα άτομα αποβλέπουν στο κοινό όφελος για τη λύση της σύγκρουσης, αλλά η επιτυχία της τεχνικής εξαρτάται από το είδος του προβλήματος και την προσωπικότητα των μελών.

6. Η χρήση της εξουσίας

Στην τεχνική αυτή, ο ισχυρός επιβάλλει την άποψή του. Είναι η τεχνική που πρέπει να αποφεύγεται στα σχολεία, καθώς υπάρχουν νικητές και χαμένοι με συνέπεια να δημιουργούνται νέα προβλήματα. Προτιμάται, συνήθως σε επιχειρήσεις, όταν πρέπει κάτι να διευθετηθεί άμεσα, όταν ο χρόνος είναι πραγματικά περιορισμένος.

Τεχνικές διευθέτησης των συγκρούσεων.

7. Η τεχνική της ενσωμάτωσης

Η τεχνική αυτή είναι η καταλληλότερη για την ενσωμάτωση των μαθητών που βρίσκονται στο περιθώριο. Για αυτήν την μέθοδο χρησιμοποιείται ο διάλογος, ανταλλάσσονται πληροφορίες, μελετούνται εις βάθος οι διαφωνίες και γίνεται προσπάθεια εξεύρεσης μιας κοινά αποδεκτής λύσης. Ο εκπαιδευτικός πρέπει να γνωρίζει τα προβλήματα που υπάρχουν και να είναι εξοικειωμένος με αυτά και ο μαθητής να είναι πρόθυμος να ακολουθήσει τους κανόνες της σχολικής τάξης.

8. Η τεχνική της διαπραγμάτευσης

Είναι η τεχνική όπου τα δυο μέρη της διαφωνίας προσπαθούν να βρουν μία κοινά αποδεκτή λύση, η οποία θα εξυπηρετεί ταυτόχρονα και τις δυο πλευρές, έτσι ώστε να μην συνεχιστεί η ένταση ή υπάρξει νέα.

Τεχνικές διευθέτησης των συγκρούσεων.

9. Η τεχνική της παραχώρησης

Η τεχνική αυτή χρησιμοποιείται όταν το ένα από τα δύο μέρη της σύγκρουσης θέλει να θυσιάσει τα δικά του συμφέροντα, δηλ. να υποχωρήσει, αλλά με τη λογική ότι θα ανταμειφθεί στο μέλλον. Αναδεικνύονται τα κοινά στοιχεία των μελών αλλά ικανοποιούνται τα συμφέροντα του ενός μέλους. Είναι κατάλληλη ως τεχνική όταν το ένα μέλος έχει μεγαλύτερη ισχύ από το άλλο.

10. Η μέθοδος της διαλεκτικής

Και αυτή η τεχνική απαιτεί τη μεσολάβηση ενός τρίτου ατόμου, με τη διαφορά ότι αυτό το άτομο, ύστερα από συζήτηση θα δώσει και τη λύση του προβλήματος. Το τρίτο άτομο εμπλέκεται αφού τα δύο αντίπαλα μέλη δε μπορούν να βρουν μία κοινά αποδεκτή λύση. Αρχές αυτής της τεχνικής είναι η αναζήτηση της αλήθειας, το κοινό συμφέρον και η επικράτηση των καλών διαπροσωπικών σχέσεων.

​

​

Τεχνικές διευθέτησης των συγκρούσεων.

11. Η τεχνική της διαμεσολάβησης

Η εμπλοκή ενός τρίτου προσώπου στη διένεξη δύο άλλων είναι η τεχνική της διαμεσολάβησης.

Ο διαμεσολαβητής προσπαθεί να βοηθήσει τα δύο μέρη να βρουν μία κοινά αποδεκτή λύση, μέσα από μία ήρεμη, γεμάτη σεβασμό συζήτηση χωρίς να ρίχνει ευθύνες σε κανέναν.

Το τρίτο άτομο πρέπει να επιλέξει έναν κατάλληλο χώρο, να οδηγήσει τα δύο αντίπαλα μέλη εκεί, να τους εξηγήσει τη διαδικασία, να τους ακούσει προσεκτικά, να αναδείξει τα προβλήματα και να τους κάνει να επικεντρωθούν στην εύρεση μιας λύσης που συμφέρει και τους δύο.

Ο διαμεσολαβητής πρέπει, επίσης να προσέχει τα μη λεκτικά μηνύματα που στέλνει, όπως ο τόνος και η ένταση της φωνής του, να μην είναι προκατειλημμένος, να θέτει ερωτήματα και να μη δίνει αυτός τη λύση, αλλά να οδηγήσει τα δύο άλλα άτομα στην εύρεσή της.

Τεχνικές διευθέτησης των συγκρούσεων.

12.Η τεχνική της Αναπλαισίωσης

Σύμφωνα με αυτή την τεχνική, ένας τρόπος αλλαγής μιας προβληματικής συμπεριφοράς είναι να διαμορφώσουμε μια θετική εναλλακτική ερμηνεία της συμπεριφοράς και να ενθαρρύνουμε το μαθητή να εισάγει αυτή την ερμηνεία στην προβληματική κατάσταση, με κατάλληλες διαδικασίες.

Π.χ. αντιμετωπίζουμε έναν μαθητή που «πετάγεται» διαρκώς, ως άτομο με έντονη συμμετοχή και ενδιαφέρον και όχι ως άτομο που προσπαθεί να προσελκύσει το ενδιαφέρον των άλλων, οπότε πρέπει και να ενεργήσει κατάλληλα!

Ο εκπαιδευτικός διαμορφώνει πρώτα το πλαίσιο αναπλαισίωσης και στη συνέχεια αλλάζει ο ίδιος συμπεριφορά, σύμφωνα με αυτήν!

• Διαδικασία εφαρμογής αναπλαισίωσης:
• Σκεφτείτε το πρόβλημα. Τί κάνει ο μαθητής. Πότε το κάνει. Ποιος άλλος αναμιγνύεται.
• Πως αντιδράτε εσείς και τι αποτέλεσμα έχει?
• Ποια είναι η ερμηνεία σας για τη συμπεριφορά?
• Ποια θετική εναλλακτική ερμηνεία μπορεί να δοθεί στη συμπεριφορά?
• Πώς θα μπορούσατε να αντιδράσετε βάση του 4?

​

Πολλές τεχνικές μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την επίλυση των συγκρούσεων, είτε από τα δύο εμπλεκόμενα μέρη, είτε από κάποιον τρίτο.

Το σημαντικό είναι να επιλέγεται η καταλληλότερη κάθε φορά τεχνική.

Τα κριτήρια για την κατάλληλη επιλογή είναι το κόστος του συμβιβασμού (χρόνος, χρήματα, συναισθηματική ενέργεια), η επίτευξη των στόχων των δύο πλευρών από τη διευθέτηση, οι συνέπειες που θα έχει στις διαπροσωπικές σχέσεις και η πιθανότητα η σύγκρουση να επαναληφθεί.

Τα κριτήρια αυτά συνδέονται άμεσα γιατί αν κάποιος δεν ικανοποιηθεί από τη λύση, αυτό μπορεί να επηρεάσει τις διαπροσωπικές σχέσεις με αποτέλεσμα να επαναληφθεί η σύγκρουση.

Διαχείριση Σχολικής Τάξης

Βασική αρχή στη διαχείριση της σχολικής τάξης: ‘Όταν οι μαθητές δεν ελέγχονται, σημαίνει ότι δεν συμμετέχουν στη διαδικασία μάθησης οι ίδιοι. Οπότε το παιχνίδι της μάθησης έχει χαθεί!

Επομένως κυρίαρχο στοιχείο στη διαχείριση της τάξης είναι η προσέλκυση της προσοχής των μαθητών!

Αρχές διδακτικής συμπεριφοράς για συμμετοχή των μαθητών:

• Έμφαση στην ύλη του μαθήματος και τη χρησιμότητά της
• Ανάθεση εργασιών με προσδιορισμό προδιαγραφών και κριτηρίων αξιολόγησης
• Συνέπεια στις πράξεις και τους κανόνες
• Γνώση του αντικειμένου διδασκαλίας
• Αντικειμενικότητα και δικαιοσύνη προς όλους
• Χιούμορ … με όρια
• Αποφυγή υπερβολών (οικειότητα ή φιλικότητα, κ.ά.)
• αποφυγή υπερβολικής αυστηρότητας
• Να εφοδιάζουμε τους μαθητές με ευκαιρίες επίδειξης υπευθυνότητας
• Ως εκπαιδευτικοί να είμαστε σε ρόλο «προτύπου»

​

​

​

Ως εκπαιδευτικοί οφείλουμε :

• Να γνωρίζουμε τα ονόματα όλων των μαθητών
• Να χρησιμοποιούμε θετικές προτροπές (με έμφαση σε αυτό που θέλουμε να κάνουν οι μαθητές)
• Να προκαλούμε το ενδιαφέρον των μαθητών για το μάθημα, τόσο τις πολύ πρωινές ώρες, όσο και τις πολύ μεσημεριανές ώρες!
• Να έχουμε οργανώσει καλά το μάθημά μας
• Να είμαστε σε επαγρύπνηση για τα ..απρόβλεπτα
• Τέλος, ως εκπαιδευτικοί καλό θα είναι να μη θυμώνουμε και να μην εκνευριζόμαστε. Αλλά και όταν συμβαίνουν αυτά, να μη χάνουμε την ψυχραιμία μας και να μη προσβάλουμε τους μαθητές, καθώς δεν κερδίζουμε με αυτόν τον τρόπο.

​

Σχολικό κλίμα

• Ποικίλες απόπειρες ορισμού του σχολικού κλίματος συγκλίνουν στο ότι πρόκειται για την ιδιαίτερη ατμόσφαιρα κάθε σχολείου, όπως διαμορφώνεται από την αλληλεπίδραση μεταξύ όλων των παραμέτρων του σχολικού περιβάλλοντος, φυσικών, ακαδημαϊκών και ψυχολογικών.
• Κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση του κλίματος παίζουν η προσωπικότητα και η συμπεριφορά όλων των μελών της σχολικής κοινότητας. Ιδιαίτερα καθοριστικός είναι ο ρόλος του Διευθυντή της σχολικής μονάδας, όπως μαρτυρεί τόσο η πλούσια σχετική βιβλιογραφία, όσο και η κοινή εμπειρία.

​

Παράγοντες διαμόρφωσης θετικού σχολικού κλίματος

Ως παράγοντες διαμόρφωσης θετικού σχολικού κλίματος αναφέρονται με μεγάλη συχνότητα οι εξής:

• Οι επικοινωνιακές δεξιότητες του Διευθυντή και οι καλές διαπροσωπικές σχέσεις του με όλα τα μέλη της κοινότητας.
• Το πνεύμα συνεργασίας και συναδελφικότητας μεταξύ των εκπαιδευτικών και μεταξύ αυτών και της Διεύθυνσης
• Η ανοιχτή επικοινωνία μεταξύ όλων των μελών της κοινότητας
• Η ύπαρξη οργάνωσης και τάξης
• Η από κοινού διαμόρφωση και τήρηση συγκεκριμένων κανόνων συμπεριφοράς των μαθητών
• Το πνεύμα καινοτομίας και αλλαγής
• Η ανάπτυξη αισθημάτων εμπιστοσύνης και αποδοχής, αναγνώρισης, ικανοποίησης και ευχαρίστησης μεταξύ όλων των μελών

Όπως έχει δείξει η έρευνα, το σχολικό κλίμα επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την παραγωγικότητα και αποτελεσματικότητα των εκπαιδευτικών, αλλά και την επίδοση των μαθητών, όπως και τη συναισθηματική και κοινωνική τους ανάπτυξη . Γι΄αυτό και είναι ιδιαίτερα σημαντική η ανάδειξή του σε πρωτεύοντα στόχο στο πλαίσιο λειτουργίας του συνόλου της σχολικής κοινότητας.

Είναι βέβαιο ότι οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί και Διευθυντές σχολείων καταβάλλουν καθημερινά συνειδητή και επίπονη προσπάθεια, εκτός των άλλων, και για την καλλιέργεια θετικού κλίματος μέσα και έξω από την τάξη. Όμως διαπιστώνουμε ότι σε λίγα σχολεία αναφέρονται ενδιαφέρουσες δράσεις , οι οποίες όμως έχουν συγκεκριμένους, άλλους στόχους που παρεμπιπτόντως συμβάλλουν και στη δημιουργία θετικού κλίματος.

​

​

Απουσιάζει η υλοποίηση οργανωμένων σχετικών προγραμμάτων σε ευρεία κλίμακα. Ιδιαίτερα αισθητή είναι η απουσία προγραμμάτων που να στοχεύουν στην καλλιέργεια θετικού κλίματος πρώτα-πρώτα ανάμεσα στους εργαζόμενους στο σχολείο, Διευθυντή και εκπαιδευτικούς. Είναι γνωστό ότι οι δυσλειτουργικές σχέσεις στα γραφεία διαχέονται και φτάνουν και μέσα στην τάξη, όση καλή διάθεση και αντοχή κι αν έχουν κάποιοι μεμονωμένοι εκπαιδευτικοί – ιδιαίτερα στην τρέχουσα συγκυρία, όπου η πολυπαραγοντική ψυχολογική επιβάρυνση μαθητών και εκπαιδευτικών βαίνει αυξανόμενη και η εργασιακή εξουθένωση των εκπαιδευτικών καραδοκεί…

Ως συνέπεια όλων όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, προτείνεται η υλοποίηση προληπτικών δράσεων για ευαισθητοποίηση όλων των μελών της σχολικής κοινότητας στο ζήτημα των διαπροσωπικών σχέσεων και για αποφόρτιση, κατά το δυνατό και εφικτό, των ποικίλων εντάσεων στον χώρο του σχολείου. Θα μπορούσε να υλοποιηθεί ένα πλαίσιο προγράμματος που να αγκαλιάζει το σύνολο των μελών της σχολικής κοινότητας και να έχει στόχο την ενσυνείδητη προσπάθεια για εγκατάσταση θετικού κλίματος στο σχολείο, με την εφαρμογή δράσεων και καλών πρακτικών για τη βελτίωση των διαπροσωπικών σχέσεων, μέσα από την επεξεργασία εννοιών όπως είναι:

Η ενσυναίσθηση, η αποδοχή, η ενεργητική ακρόαση, η ενθάρρυνση, η προσφορά θετικής ενίσχυσης, η συνεργατικότητα και η ανοιχτή επικοινωνία, ο σεβασμός των ορίων του άλλου, η συναίσθηση της απήχησης της συμπεριφοράς μας._

​

Σας ευχαριστώ πολύ �για τη συμμετοχή και �την προσοχή σας!�

​

​

ΣΟΦΙΑ ΑΣΠΡΟΓΕΡΑΚΑ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΟΣ- M.ED.

​

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΤΕΛΕΧΟΣ ΚΕΝΤΡΟΥ ΠΡΟΛΗΨΗΣ

Π.Ε. ΛΕΥΚΑΔΑΣ- ΔΙΑΥΛΟΣ

​