1 of 34

1

MIỄN DỊCH VI SINH VẬT

HỌC VIỆN ĐÀO TẠO TRỰC TUYẾN CATIEDU

Ths. Huỳnh Văn Trung Hiếu

Trunghieu.mediclabo.123@gmail.com

2 of 34

MỤC TIÊU BÀI HỌC

1. Nêu được định nghĩa kháng nguyên, kháng thể
2. Mô tả được các hàng rào của hệ thống phòng ngự không đặc hiệu của cơ thể
3. Tình bày được hệ thống phòng ngự đặc hiệu của cơ thể
4. Trình bày được nguyên lý của các phản ứng kết hợp KN-KT thường được sử dụng trong y học
5. Phát biểu được định nghĩa hiệu giá KT, độc lực kháng thể và lý giải được ý nghĩa của chúng trong chẩn đoán bệnh nhiễm trùng.

2

3 of 34

I. MIỄN DỊCH VI SINH VẬT

THẾ GIỚI TRONG MƠ

3

Mầm bệnh và con người cách biệt nhau: không có bệnh

4 of 34

THẾ GIỚI HIỆN THỰC

4

Mầm bệnh và con người sống chung với nhau, dịch bệnh: có người bị bệnh, có người không (miễn dịch)

5 of 34

KHÁI NIỆM

5

Miễn dịch là trạng thái tự vệ của cơ thể chống lại tác động xấu của mầm bệnh khi xâm nhập vào cơ thể làm cho cơ thể không mắc bệnh

6 of 34

KHÁNG NGUYÊN

6

Là những chất lạ mà khi đưa vào cơ thể sẽ kích thích cơ thể hình thành kháng thể

Protein lạ

Virus

Vi khuẩn

Ký sinh trùng

Nấm

7 of 34

7

Có sự kết hợp đặc hiệu giữa kháng nguyên và kháng thể tương ứng

KHÁNG NGUYÊN

8 of 34

Thế nào là “lạ”

Lạ do KN có nguồn gốc di truyền khác với cơ thể túc chủ nên KN có cấu trúc khác với cấu trúc cơ thể túc chủ (khác loài, cơ thể khác gen cùng loài)
Lạ do protein của bản thân cơ thể túc chủ bị thay đổi cấu trúc nên từ chỗ không lạ trở thành lạ (tự KN, ung thư)
Lạ do hệ thống miễn dịch mất khả năng nhận dạng ra cấu trúc của chính bản thân cơ thể và cảm nhận lầm là lạ (bệnh tự miễn)
Lạ do hệ thống miễn dịch chưa bao giờ tiếp xúc với những thành phần tế bào của cơ thể nằm ở những vị trí đặc ưu cách biệt với hệ thống miễn dịch (mắt, tinh dịch)

8

KHÁNG NGUYÊN

9 of 34

Là những chất do cơ thể tổng hợp ra dưới sự kích thích của kháng nguyên. Mỗi kháng thể chỉ kết hợp đặc hiệu với một kháng nguyên tương ứng

9

KHÁNG THỂ

10 of 34

10

Bản chất: protein, được gọi là globulin miễn dịch
5 lớp globulin miễn dịch: IgG, IgM, IgA, IgD, IgE
IgG có vai trò quan trọng nhất
Chiếm đa số (70-80%)
Thời gian bán phân hủy

lâu nhất (20-28 ngày)

Truyền được qua rau thai

KHÁNG THỂ

11 of 34

TÍNH SINH MIỄN DỊCH

Là khả năng kích thích cơ thể sinh kháng thể của kháng nguyên đó, nó phụ thuộc vào những yếu tố sau:

Tính lạ
Cấu trúc hóa học
Cách gây miễn dịch, liều lượng kháng nguyên
Tính phản ứng của cơ thể
Tương tác giữa hai dòng lympho B và lympho T

11

12 of 34

CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN �TÍNH SINH MIỄN DỊCH

12

Tính kháng nguyên

Khả năng đáp ứng của cơ thể

Tính sinh miễn dịch

=

+

13 of 34

1.2 SỰ ĐỀ KHÁNG CỦA CƠ THỂ VỚI VI SINH VẬT GÂY BỆNH

13

Đề kháng tự nhiên

Đề kháng

đặc hiệu

Sự đề kháng

Miễn dịch tế bào

Miễn dịch dịch thể

Hàng rào thể dịch

Hàng rào tế bào

Hàng rào da, niêm mạc

Miễn dịch chủng loại

Hàng rào vật lý[sửa | sửa mã nguồn]

Bao gồm da và niêm mạc:�Da: là hàng rào đầu tiên ngăn chặn sự xâm nhập của các vật lạ vào bên trong cơ thể. Cấu tạo gồm nhiều lớp và sự đổi mới liên tục của lớp ngoài cùng khi không có tổn thương là thành trì vật lý vũng chắc bảo vệ cơ thể.�Niêm mạc: có độ đàn hồi cao hơn và thường xuyên có lớp chất nhầy là đặc tính giúp các vật lạ không thể bám vào tế bào niêm mạc. Ngoài ra, niêm mạc ở một số vị trí còn chứa dịch tiết (nước mắt,nước mũi,...) và các vi nhung mao (đường hô hấp,..) có tác dụng cuốn trôi và đẩy các vật lạ ngược trở ra ngoài cơ thể.

Hàng rào tế bào[sửa | sửa mã nguồn]

Sự hiện diện của một loạt các tế bào thực hiện chức năng miễn dịch, đặc biệt là các tế bào thực bào trong máu giúp bắt giữ và tiêu diệt những vật lạ đã xâm nhập được qua lớp da niêm.�Tế bào thực bào: các tiểu thực bào (bạch cầu đa nhân trung tính) và các đại thực bào di động trong máu giữ vai trò bắt và tiến hành thực bào đối với các vật lạ xâm nhập.�Các tế bào khuếch đại thực bào:�- Hệ thống bổ thể: khi được hoạt hóa, nó tiến hành hóa hướng động hấp dẫn bạch cầu tới ổ viêm, gây dãn mạch, tăng tính thấm và thực hiện opsonin hóa để khuếch đại khả năng thực bào của bạch cầu.�- Tế bào NK (natural kill): là một loại tế bào IFN, có tác dụng tiêu diệt các tế bào u và tế bào nhiễm virus, ngăn cản sự lây nhiễm qua các tế bào cùng loại.�- Bạch cầu ái kiềm: tiết ra hóa chất trung gian, tăng cường quá trình viêm.�- Bạch cầu ái toan: rất có ý nghĩa đối với dị ứng và nhiễm kí sinh trùng do tác dụng diệt protein lạ.

Hàng rào hóa học[sửa | sửa mã nguồn]

Là các chất dịch sinh học được tiết ra từ các tế bào và mô miễn dịch của cơ thể, bao gồm:�- Lysosym là 1 enzym thủy phân liên kết vách vi khuẩn (các liên kết glucosid). Nó được tiết nhiều từ các tuyến của niêm mạc,nước mắt và nước bọt. Nó cũng tồn tại trong các tế bào thực bào làm nhiệm vụ tiêu hóa màng vi khuẩn.�- Interferon: có tác dụng ngăn cản sự xâm nhiễm của virus từ một tế bào đã nhiễm sang các tế bào cùng loại lân cận.�- Bổ thể: khi được hoạt hóa, có tác dụng dung giải vi khuẩn, hóa hướng động bạch cầu và opsonon hóa.�- Các protein phản ứng pha cấp: là các chuỗi protein tồn tại độc lập trong huyết thanh và trên bề mặt tế bào, có tác dụng ngăn cản sự tăng trưởng của vi khuẩn (ví dụ protein C phản ứng,...)�-pH: môi trường acid trong dạ dày (pH=3) tiêu diệt phần lớn các vsvVăn bản liên kết pH của da và âm đạo khoảng = 4 cũng không thích hợp cho phần lớn vsv gây bệnh.�Ngoài ra,Spermin trong tinh dịch cũng có tác dụng diệt khuẩn,1 số acid béo không bão hòa trên da cũng chống lại một số vi khuẩn

14 of 34

14

1.2 SỰ ĐỀ KHÁNG CỦA CƠ THỂ VỚI VI SINH VẬT GÂY BỆNH

15 of 34

Hệ thống phòng ngự tự nhiên

Đặc điểm:

Còn gọi là miễn dịch không đặc hiệu

Xuất hiện tự nhiên, mang tính di truyền từ đời này sang đời khác
Có tác dụng ngay khi VSV xâm nhập vào các mô của cơ thể

15

16 of 34

Hệ thống phòng ngự tự nhiên

Hàng rào da, niêm mạc
Cơ chế vật lý: Sự bài tiết mồ hôi, nước mắt, dịch niêm mạc → tăng khả năng bảo vệ của lớp áo này
Cơ chế hóa học: pH dạ dày là hàng rào lớn nhất ở đường tiêu hóa
Cơ chế cạnh tranh: VSV gây bệnh xâm nhập, cạnh tranh chỗ bám với các VSV cư trú

16

17 of 34

Hệ thống phòng ngự tự nhiên

Hàng rào tế bào
Bạch cầu có nhân đa hình:

- Bắt và tiêu hóa vật lạ có kích thước bé

→ tiểu thực bào

- Có trong máu và bạch huyết

17

18 of 34

18

Các tế bào đơn nhân thực bào và đại thực bào: có thể bắt được các dị vật lớn
Tế bào diệt tự nhiên: tiêu diệt tế bào đích và virus có trong tế bào.

Hệ thống phòng ngự tự nhiên

19 of 34

19

HỆ THỐNG PHÒNG NGỰ TỰ NHIÊN

20 of 34

HỆ THỐNG PHÒNG NGỰ TỰ NHIÊN

Hàng rào thể dịch: bổ thể, propecdin, interferon và các KT tự nhiên.
KT tự nhiên: KT có sẵn trong máu → làm tăng khả năng miễn dịch
Bổ thể: là protein có sẵn trong máu và dịch của cơ thể, làm tan các VK Gram âm, virus, tiêu diệt VK Gram dương.
Propecdin: là một hệ thống protein có trong HT, có tác dụng như một KT tự nhiên
Interferon: ngăn cản sự nhân lên của virus trong tế bào.

20

21 of 34

HỆ THỐNG PHÒNG NGỰ TỰ NHIÊN

Miễn dịch chủng loại:
Các loài động vật khác nhau hoặc thậm chí cùng 1 loài thì sự đề kháng cũng có sự khác biệt
Phụ thuộc vào tính di truyền của chủng loại đó

21

22 of 34

HỆ THỐNG PHÒNG NGỪA ĐẶC HIỆU

ĐẶC ĐIỂM:

Hệ thống phòng ngừa đặc hiệu có được khi cơ thể đã tiếp xúc với một VSV gây bệnh nào đó (do nhiễm trùng hoặc do dùng vacxin) sau đó có được sự đề kháng với vi sinh vật đó

Miễn dịch thu được

22

23 of 34

23

HỆ THỐNG PHÒNG NGỪA ĐẶC HIỆU

24 of 34

HỆ THỐNG PHÒNG NGỪA ĐẶC HIỆU

Miễn dịch dịch thể

Kháng thể đóng vai trò chính

Sự kết hợp đặc hiệu giữa KN - KT biểu hiện qua các cơ chế:

Ngăn cản sự bám của các VSV vào các niêm mạc
Trung hòa độc lực của virus, Rickettsia, ngoại độc tố và enzym
Làm tan các VSV
Ngưng kết các VSV, kết tủa sp hòa tan của VSV
Làm tăng sự thực bào do sự opsonin hóa

24

25 of 34

HỆ THỐNG PHÒNG NGỪA ĐẶC HIỆU

Miễn dịch tế bào
Một số vi khuẩn như vi khuẩn lao, vi khuẩn phong cũng như Rickettsia, Brucella và tất cả các virus có khả năng sống và tiếp tục phát triển ở bên trong tế bào nên kháng thể không thể tiếp cận với các vi sinh vật này.

cơ chế miễn dịch tế bào có vai trò quan trọng trong việc chống lại các vi sinh vật ký sinh nội bào

25

26 of 34

HỆ THỐNG PHÒNG NGỪA ĐẶC HIỆU

26

27 of 34

27

HỆ THỐNG PHÒNG NGỪA ĐẶC HIỆU

28 of 34

1.2 SỰ ĐỀ KHÁNG CỦA CƠ THỂ VỚI VI SINH VẬT GÂY BỆNH

vi sinh vật gây bệnh

Sự nhiễm trùng

khả năng đề kháng

2 hệ thống đề kháng của cơ thể bổ sung, hỗ trợ nhau, không thể tách rời
Sự đề kháng đặc hiệu đóng vai trò quyết định hơn
Sự đề kháng của cơ thể phụ thuộc vào tình trạng sinh lý, điều kiện sống và làm việc của con người

28

29 of 34

2. ỨNG DỤNG CÁC PHẢN ỨNG KẾT HỢP KN-KT TRONG VI SINH Y HỌC

29

Mục đích

Xác định, định lượng kháng thể

Xác định, chuẩn độ kháng nguyên

Chẩn đoán các bệnh nhiễm trùng

30 of 34

30

Các phản ứng kết hợp KN-KT

Các phản ứng tạo thành hạt

Các phản ứng dựa vào hoạt động sinh học của KT

Các phản ứng dùng KT hoặc KN đánh dấu

31 of 34

Các phản ứng kết hợp KN-KT

31

Các phản ứng tạo thành hạt

Nội dung	Phản ứng kết tủa	Phản ứng ngưng kết
Nguyên lý	KN hòa tan + KT → KN-KT dưới dạng hạt kết tủa	KN hữu hình + KT → KN-KT dưới dạng hạt ngưng kết
Đặc điểm kỹ thuật	Phản ứng kết tủa trong môi trường lỏng: Phụ thuộc vào số lượng tuyệt đối và mối tương quan về lượng giữa KN, KT - Phản ứng kết tủa trong gel thạch:	- Phản ứng ngưng kết trực tiếp: Thành phần KN trên TB vi khuẩn + KT đặc hiệu → Mạng lưới ngưng kết - KN ở dạng hòa tan được gắn lên nền mượn hữu hình (hồng cầu, latex) + KT đặc hiệu → ngưng kết do nền mượn tự tập lại một cách “thụ động”

32 of 34

Các phản ứng kết hợp KN-KT

32

Các phản ứng dựa vào hoạt động sinh học của KT

Nội dung	Phản ứng trung hòa	Phản ứng gây ly giải tế bào
Nguyên lý	KT đặc hiệu có khả năng trung hòa độc tố, độc lực của VSV hoặc làm mất đi một tính chất hay sản phẩm của VSV	Bổ thể + KN-KT -> không còn khả năng gây ly giải tế bào hồng cầu
Đặc điểm kỹ thuật	Phản ứng trung hòa in vitro Các phản ứng trung hòa được tiến hành trên dụng cụ thí nghiệm Phản ứng trung hòa in vivo Các phản ứng trung hòa được tiến hành trên cơ thể sống - Phản ứng trung hòa virus: Virus đã được xác định trộn với HT bệnh nhân rồi gây nhiễm cho tế bào sống cảm thụ	Thường dùng phản ứng kết hợp bổ thể

33 of 34

Các phản ứng kết hợp KN-KT

33

Miễn dịch huỳnh quang	Miễn dịch phóng xạ	Miễn dịch enzym ELISA	Sắc ký miễn dịch
Phức hợp KN-KT được phát hiện nhờ KT hoặc KN gắn chất màu huỳnh quang → đọc kết quả dưới KHV huỳnh quang MDHQ trực tiếp MDHQ gián tiếp	Phức hợp KN-KT được phát hiện nhờ KT hoặc KN gắn chất đồng vị phóng xạ	Phức hợp KN-KT được phát hiện nhờ enzym gắn với KT hoặc KKT tác động lên cơ chất đặc hiệu xuất hiện màu	KKT gắn màu + KT (nếu có) → KT- KKT KT- KKT + KN → hiện màu ở “vạch phản ứng” Nếu trong huyết thanh không có KT thì ở “vạch phản ứng” không xuất hiện màu

Các phản ứng dùng KT hoặc KN đánh dấu

34 of 34

NHẬN ĐỊNH KẾT QUẢ CÁC PHẢN ỨNG KẾT HỢP KN-KT

Phản ứng định tính:

Kết quả định tính cho biết trong mẫu xét nghiệm có hay không có KT hoặc KN

Có giá trị chẩn đoán khi người bình thường không có KT hoặc KN này

Phản ứng định lượng:

Có giá trị chẩn đoán đối với những loại KT có ở cả người bệnh và người bình thường. Người ta phải xác định được hiệu giá KTvà động lực KT

+ Hiệu giá KT: nồng độ HT pha loãng nhất mà phản ứng còn dương tính

+ Động lực KT: thương số giữa hiệu giá KT lần thứ 2 và lần thứ 1

34