1 of 22

BBY 156 Bilgi Erişim�2024-2025�http://bby156.blogspot.com ��Arama süreci

(Search process)

2 of 22

3 of 22

Arama sürecinin aşamaları

​

​

​

​

​

​

Senaryo=> Sweatshirt alacaksınız. Ne yaparsınız?

4 of 22

Arama sürecinin aşamaları ~Örnek

  • What is needed:

​

​

​

​

  • Where to search:

​

​

​

​

  • How to search: ?? (bkz. gelecek dersler & “Bilgi okuryazarlığı” ders notları)

​

  • Evaluate the results: ?? (bkz. bu slaytların devamı & “Bilgi okuryazarlığı” ders notları)
      • Geçmiş deneyimler
      • İndirim haberi
      • …

​

    • örn. Trendyol
    • Nasıl karar verdiniz?
    • Polo yaka, yarım fermuarlı, “oversize”, unisex, kahverengi, crop olmayan, uzun kollu, %100 pamuk, “güvenilir” satıcı, “yüksek” puanlı, en “uygun” fiyatlı….

5 of 22

Search ? / Browse ?

  • “Cookshop” menü örneğini inceleyin

https://menu.orwi.app/in-store-home;tableId=634424d0fc16ef4d39f803a9;tableName=Main%20Menu?storeId=633e9f21f8ab1f022f4c9d79

​

6 of 22

7 of 22

Arama sürecinin aşamaları:

I. Ne gerektiğini bilme …

I.1.Çözülecek problem net bir şekilde tanımlanmış olmalı.

  • Temel Amaç → Problemi çözmek için en uygun bilgiyi bulmak.
  • İlgisiz bilgileri elemek.
  • Gerekli bilginin eksikliğinden kaçınmak.
  • Problemi analiz etmek.
  • İhtiyaç duyulan bilginin kapsamını belirlemek.
  • Bilginin taşıması gereken özellikleri belirlemek (bağlamsal olarak).

8 of 22

Arama sürecinin aşamaları:

I. Ne gerektiğini bilme …

I.2. Konusal analiz (subject analysis): Bu aşama aynı zamanda arama sürecinin “Nerede aramalıyız?” ve “Nasıl aramalıyız?” adımlarıyla da ilişkilidir.

  • Genel konu (jenerik konu)
  • Konunun spesifik yönleri
  • Bakış açısı
  • Coğrafi kapsam
  • Kronolojik kapsam

9 of 22

Arama sürecinin aşamaları:

I. Ne gerektiğini bilme …

Örnek: Aşağıdaki iki farklı bilgi ihtiyacını değerlendirin. Bu iki örnekteki “ana konu”lar ne olabilir? Odaklanılan “spesifik başlık”lar neler? Coğrafi kapsam belirlenebiliyor mu? Tarih kapsamı belirlenebiliyor mu?

  • Ben New York'ta 15 yıldır çalışan bir hukuk gazetecisiyim. Bu hafta sonu, Amerikan kütüphanelerinde "Patriot Act" (Vatanseverlik Yasası) uygulaması üzerine bir radyo tartışma programına katılmaya davet edildim. Program üç gün sonra gerçekleşecek, yarım saat sürecek ve katılımcılar arasında bir kütüphaneci, muhafazakâr bir politikacı, sol görüşlü bir politikacı ve bir terör saldırısı mağdurunun aile üyesi bulunuyor.
  • Ben İspanya'dan bir hukuk öğrencisiyim. Yüksek lisans tezime yeni başlıyorum ve tezi dokuz ay sonra teslim etmem gerekiyor. Çalışmamın amacı "Patriot Act" adlı yasayı analiz etmek, yasanın kendisini ve benzer diğer yasal metinleri karşılaştırmak, uzman hukukçuların bu konuda yaptığı yorum ve analizleri incelemek, ayrıca yasanın uygulanmasıyla ilgili mevcut yargı kararlarını değerlendirmek.

10 of 22

Arama sürecinin aşamaları:

I. Ne gerektiğini bilme …

I.3. Durumsal analiz (situational analysis)

  • Durumun detayları ile ilgili faktörler (Bu aşama aynı zamanda “Nerede aramalıyız?” ve “Sonuçları değerlendirme” aşamalarıyla da ilişkilidir.)
    • Amaç (Bilginin hangi amaçla kullanılacağı)
    • Kapsam derinliği (Ne kadar ayrıntılı bir bilgi gerekiyor?)
    • Kaynak türleri (Kitaplar, akademik makaleler, haberler, resmi belgeler vb.)
    • Bilgiye ulaşmak ve okumak için ayrılan süre
  • Bilgi ihtiyacı olan kişiyle ilgili faktörler: (“Sonuçları değerlendirme” aşaması ile de ilişkilidir.)
    • Eğitim seviyesi
    • Konu hakkında mevcut bilgi düzeyi
    • Okuyabileceği diller
    • Bilgiye erişim olanakları (Ücretli veri tabanlarına erişimi var mı? Kütüphaneleri kullanabiliyor mu? Ne kadar bilgi okuryazarı vb.)

11 of 22

Arama sürecinin aşamaları:

I. Ne gerektiğini bilme …

Örnek: Aşağıdaki iki farklı bilgi ihtiyacını tekrar değerlendirin. Farklı türdeki bu iki kullanıcı benzer konudaki bilgiye hangi kapsamda ve ne detayda ihtiyaç duyar?

  • Ben New York'ta 15 yıldır çalışan bir hukuk gazetecisiyim. Bu hafta sonu, Amerikan kütüphanelerinde "Patriot Act" (Vatanseverlik Yasası) uygulaması üzerine bir radyo tartışma programına katılmaya davet edildim. Program üç gün sonra gerçekleşecek, yarım saat sürecek ve katılımcılar arasında bir kütüphaneci, muhafazakâr bir politikacı, sol görüşlü bir politikacı ve bir terör saldırısı mağdurunun aile üyesi bulunuyor.
  • Ben İspanya'dan bir hukuk öğrencisiyim. Yüksek lisans tezime yeni başlıyorum ve tezi dokuz ay sonra teslim etmem gerekiyor. Çalışmamın amacı "Patriot Act" adlı yasayı analiz etmek, yasanın kendisini ve benzer diğer yasal metinleri karşılaştırmak, uzman hukukçuların bu konuda yaptığı yorum ve analizleri incelemek, ayrıca yasanın uygulanmasıyla ilgili mevcut yargı kararlarını değerlendirmek.

12 of 22

Arama sürecinin aşamaları:

I. Ne gerektiğini bilme …

Örneklerle ilgili olası arama terimleri (search terms)

​

  • Terimler
  • Eşanlamlılar
  • Farklı dillerdeki karşılıklar

13 of 22

Arama sürecinin aşamaları:

II. Nerede aramalıyız

II.1. Bilgi kaynağının türü

  • Birincil kaynaklar → Doğrudan bilgiye erişim sağlar. (Örn: Wikipedia, Google Knowledge vb.)
  • İkincil kaynaklar → Bilgiye dolaylı erişim sağlar. (Örn: Google, kütüphane katalogları, veri tabanları vb.)

II.2. Bilgi kaynaklarının analizi

  • Yetkinlik (Otorite) → Kaynağın güvenilirliği, uzmanlığı
  • Konu uzmanlığı → Kaynağın belirli bir alandaki derinliği
  • Kapsam derinliği → Ne kadar ayrıntılı bilgi içerdiği

II.3. Kaynak Türleri

  • Kaynak formatları → Kitap, dergi, harita, video, şarkı vb.
  • Kaynağın dili
  • Bilgiye erişim durumu → Ücretsiz mi? Ücretli mi? Açık erişimli mi?
  • Zaman kapsamı → Kaynağın hangi tarih aralığını kapsadığı
  • Coğrafi kapsam → Kaynağın hangi bölgeye veya ülkeye odaklandığı

14 of 22

15 of 22

16 of 22

Arama sürecinin aşamaları:

III. Nasıl aramalıyız?

  • Basit arama (simple search): Tek bir veya birkaç anahtar kelime kullanarak yapılan temel arama.
  • Gelişmiş arama (advanced search): Birden fazla kriteri kullanarak daha hassas sonuçlar elde etmeyi sağlayan arama yöntemi. Örn: Tarih aralığı, dil filtresi, belge türü, belirli bir veri tabanı içinde arama.
  • Alan bazlı arama (fields search): Bilginin belirli bir alan içinde aranması. Örn: Başlıkta, yazar adında veya özet kısmında arama yapmak.
  • Boole işleçleri (Boolean operators)
    • AND → İki terimin de bulunduğu sonuçları getirir. (Örn: “kütüphane AND bilgi erişim”)
    • OR → En az bir terimin geçtiği sonuçları getirir. (Örn: “bilgi erişim OR bilgi yönetimi”)
    • NOT → Belirtilen terimi içermeyen sonuçları getirir. (Örn: “yapay zeka NOT etik”)
  • Sözcük öbeği / ifade arama (exact phrase search): Kelimeleri tam olarak belirli bir sıralama ile aramak için çift tırnak kullanılır. Örn: "bilgi erişim sistemleri"
  • Truncation (kök tabanlı arama): Kelimenin kökünü kullanarak farklı eklerle türetilmiş versiyonlarını bulmayı sağlar. Örn: bilgi* → “bilgi”, “bilgilendirme”, “bilgiye” vb.
  • Keşif amaçlı arama (exploratory search / discovery): Kullanıcı kesin bir yanıt aramaktansa, konuyu keşfetmek ve bilgi toplamak için geniş kapsamlı aramalar yapar. Örn: Google önerileri, akademik veri tabanlarında ilgili konulara yönlendiren bağlantılar, bibliyografik atıflar.

Devamı: 6. hafta - Boole operatörleri ile “search”

17 of 22

Arama sürecinin aşamaları:

IV. Sonuçları değerlendirme

IV.1. Nesnel ilgililik (objective relevance): Arama sonuçlarının güvenilirliği ve doğruluğunu değerlendirirken dikkate alınması gereken kriterler:

  • Yazarlık (Authorship) → Kaynağın yazarı kimdir? Uzmanlık alanı nedir?
  • İçerik (Content) → Bilgi doğru, tarafsız ve kapsamlı mı?
  • Güncellik (Updating) → Kaynak ne zaman yayınlandı veya güncellendi?
  • Yayın Yetkinliği (Authoritativeness of the Publication) → Kaynak güvenilir bir yayın veya kuruluş tarafından mı yayımlandı?
  • Erişim Durumu (Access) → Kaynak herkese açık mı, ücretli mi, sınırlı erişime mi sahip?

IV.2. Öznel ilgililik (subjective relevance)

  • Bilginin kullanıcının özel ihtiyaçlarına ve bağlamına uygunluğu.
  • Kullanıcının bilgiye dair ön bilgisi, beklentileri ve amacına ne kadar hizmet ettiği.
  • Bilginin anlaşılabilirliği ve dili (örn. kullanıcının okuyabileceği bir dilde olup olmadığı).

! Detaylar için Bkz. “Bilgi okuryazarlığı” ders notları !

18 of 22

Bilgi erişim sistemlerinde arama stratejisi nasıl planlanır?

  • Arama terimleri belirlenir.
  • Arama sınırlandırılır (kaynak türü, yıl vb.).
  • Kesme/joker (truncation/wildcards) kullanımı, tamlamalar vb. alternatifler belirlenir ve arama yapılacak bilgi erişim sisteminin özelliklerine göre ilgili karakterler kullanılır.
  • Terimler uygun şekilde birbirine bağlanır (örn. Boole mantığı).
  • Terimler bilgi erişim sisteminin sunduğu diğer bağlayıcılar (connectors) ile birbirine bağlanır.

19 of 22

Bilgi erişim sistemlerinde arama stratejisi nasıl planlanır?

(Rumsey, 2008, p.53)

20 of 22

Geniş (broader) ve dar (narrower) terimlere karar verme

21 of 22

Soru=>

Merhaba hocam,

​

Ders icin inovasyon turleri, yontemleri ve basarili inovasyon yapmak icin gerekenleri anlatacağız. Inovasyon yontemleri icin aşağıdaki kaynaklar yeterli ve dogru mu? Emin olamadik da. Tesekkurler simdiden.

​

1- https://www.viima.com/blog/innovation-methods

2- https://www.vianeo.com/6-methods-to-innovate/?lang=en#TRL

3- https://www.questionpro.com/blog/common-innovation-methodologies/

4- https://drive.google.com/file/d/1BsYeu7mW7D9NEpGya7Bb8CPIXz8q8qws/view

5- https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2022/02/01/10-tactics-for-successful-innovation/?sh=6db690b450a0

22 of 22

Yardımcı kaynaklar

  • Rumsey, S. (2008). How to Find Information: A guide for researchers (Chpt.6, p.49-79).
  • Tonta, Y. (1995). Bilgi erişim sistemleri. (Tam metin)
  • Tonta, Y., Bitirim, Y. ve Sever, H. (2002). Türkçe Arama Motorlarında Performans Değerlendirme, s.17-35. (Tam metin)
  • Manning, C.D., Raghavan, P. and Schütze, H. (2009). Introduction to Information Retrieval, s.1-18. (Tam metin)
  • Baeza-Yates, R. and Ribeiro-Neto, B. (1999). Modern Information Retrieval, s.3-10 & 19-34. (Tam metin)

​

Slayt içlerinde ve altlarındaki konuşmacı notlarında kaynaklara yapılan göndermelere de lütfen dikkat edin.