WARSZTAT 1

Dezinformacja

Fake newsy, teorie spiskowe, trolle, boty, algorytmy

i najpopularniejsze zagrożenia w sieci

Materiał warsztatowy projektu „Dezinformacja na celowniku”

Instytut Roździeńskiego · Europejski Korpus Solidarności

Plan warsztatu

CZEGO SIĘ DZIŚ DOWIESZ

1

Pojęcia

Dezinformacja, misinformacja, malinformacja

2

Fake news

Czym jest, jakie ma typy i jak go rozpoznać

3

Teorie spiskowe

Cechy narracji i psychologia wiary w spisek

4

Propaganda

Najczęstsze techniki manipulacji

5

Trolle i boty

Kto i co steruje dyskusją w sieci

6

Algorytmy

Bańka filtrująca, komora echa, błędy poznawcze

7

Zagrożenia

Phishing, ransomware, deepfake, scam

8

Obrona

Fact-checking i higiena informacyjna

Dlaczego to jest ważne?

SKALA ZJAWISKA

70%

o tyle bardziej prawdopodobne jest podanie dalej informacji fałszywej niż prawdziwej

6×

szybciej fałszywa informacja dociera do 1500 odbiorców niż informacja prawdziwa

mld $

straty na giełdzie w kilka minut po fałszywym tweecie o zamachu na B. Obamę (2013)

„Infodemia” — tak Światowa Organizacja Zdrowia nazwała zalew fałszywych informacji o COVID-19. Fake newsy obniżyły zaufanie do szczepień, a to bezpośrednio przełożyło się na zdrowie i życie ludzi.

Vosoughi, Roy & Aral (Science, 2018); Roozenbeek & van der Linden (2020); WHO

Trzy pojęcia, które trzeba rozróżnić

FAŁSZ I SZKODA

MISINFORMACJA

Fałszywa informacja rozpowszechniana BEZ intencji szkody.

Przykład: Ktoś udostępnia nieprawdziwą wiadomość, bo sam w nią uwierzył.

fałsz + brak złej woli

DEZINFORMACJA

Fałszywa informacja tworzona i rozpowszechniana CELOWO, aby wprowadzić w błąd.

Przykład: Zorganizowana kampania mająca wpłynąć na wybory lub osłabić zaufanie do instytucji.

fałsz + zła wola

MALINFORMACJA

Informacja PRAWDZIWA, użyta w celu wyrządzenia szkody.

Przykład: Ujawnienie prywatnej korespondencji, aby kogoś zniszczyć (tzw. doxing, wyciek).

prawda + zła wola

Podział wg Wardle & Derakhshan, Rada Europy (2017)

Dezinformacja — po co ktoś to robi?

CELE I MECHANIZM

Dezinformacja

to celowe rozpowszechnianie fałszywych lub zmanipulowanych treści, aby wprowadzić odbiorcę w błąd i osiągnąć konkretny cel — polityczny, finansowy albo militarny.

​

Nie chodzi w niej o to, żebyś uwierzył w jedno kłamstwo. Chodzi o to, żebyś przestał wierzyć w cokolwiek.

1

Polaryzacja

Dzielić społeczeństwo i podsycać konflikt

2

Erozja zaufania

Podważyć wiarę w media, naukę i instytucje

3

Wpływ polityczny

Zmienić wynik wyborów lub referendum

4

Zysk

Zarobić na kliknięciach i reklamach (clickbait)

5

Cel militarny

Osłabić morale i wolę oporu przeciwnika

Fake news — nie każdy fałsz jest taki sam

DEFINICJA I TYPY

Fake news to nieprawdziwa informacja podana w formie wiadomości prasowej — udaje dziennikarstwo, żeby wzbudzić zaufanie i zostać udostępniona dalej.

Fabrykacja

Treść w 100% zmyślona, stworzona po to, by wprowadzić w błąd.

Manipulacja kontekstem

Prawdziwe zdjęcie lub cytat, ale z innego miejsca, czasu albo sytuacji.

Clickbait

Nagłówek nie ma pokrycia w treści — liczy się tylko kliknięcie.

Podszywanie się

Fałszywa strona lub konto udające znane medium (np. „TVN24.info”).

Satyra wyrwana z kontekstu

Żart potraktowany serio i podany dalej jako fakt.

Treść zmanipulowana

Przerobione zdjęcie, wycięty fragment nagrania, deepfake.

Anatomia fake newsa

SYGNAŁY OSTRZEGAWCZE

„SZOK! Lekarze UKRYWALI to przed Tobą przez 30 lat!!!”

Brak autora · brak daty · brak źródła · anonimowy portal · zdjęcie z innego wydarzenia · CAPS LOCK i wykrzykniki · wezwanie „udostępnij, zanim usuną!”

Jeśli tekst każe Ci CZUĆ, zanim pozwoli Ci POMYŚLEĆ — to jest sygnał alarmowy.

CZERWONE FLAGI

• Sensacyjny, emocjonalny nagłówek — strach, gniew, oburzenie
• Brak wskazanego autora, daty publikacji i źródła danych
• Powoływanie się na „ekspertów”, których nie da się zweryfikować
• Błędy językowe, dziwna składnia, ślady automatycznego tłumaczenia
• Adres strony imitujący znane medium (końcówki .co, .info, literówki)
• Zdjęcie, które po odwrotnym wyszukaniu pochodzi sprzed lat
• Presja czasu: „udostępnij natychmiast”, „zanim to zniknie”
• Żadne inne wiarygodne medium o tym nie pisze

Teorie spiskowe

DEFINICJA I CECHY NARRACJI

Teoria spiskowa to przekonanie, że ważne wydarzenia są potajemnie sterowane przez wpływową, wrogą grupę — wbrew dostępnym dowodom i najprostszemu wyjaśnieniu.

1

Nic nie dzieje się przypadkiem

Każde wydarzenie ma ukryty zamysł i ukrytego sprawcę.

2

Nic nie jest takie, jak się wydaje

Oficjalna wersja jest z definicji kłamstwem.

3

Wszystko jest połączone

Przypadkowe fakty łączy się w jeden wielki spisek.

4

Niefalsyfikowalność

Brak dowodów to „dowód” skuteczności spisku.

5

Wyraźny wróg

Zawsze jest „oni” — elity, koncerny, obcy rząd.

6

Poczucie wtajemniczenia

„Ja wiem, ty jeszcze śpisz” — schlebia odbiorcy.

Dlaczego ludzie w to wierzą?

MECHANIZMY PSYCHOLOGICZNE

Potrzeba kontroli

Kryzys, wojna, pandemia = chaos. Spisek daje złudzenie porządku: ktoś nad tym panuje.

Efekt potwierdzenia

Szukamy informacji zgodnych z tym, w co już wierzymy, a sprzeczne odrzucamy.

Iluzja prawdy

Im częściej słyszymy kłamstwo, tym bardziej wydaje się prawdziwe — nawet gdy wiemy, że jest fałszem.

Poczucie wyjątkowości

„Znam prawdę, której nie znają inni” — to podnosi samoocenę.

Brak zaufania

Im mniej ufasz instytucjom, tym chętniej przyjmiesz alternatywne wyjaśnienie.

Efekt bumerangu

Zaprzeczanie mitowi potrafi go... utrwalić. Dlatego zamiast negować, podawaj fakty.

Nyhan & Reifler (2010); Lewandowsky i in. (2017); Del Vicario i in. (2016)

Propaganda i techniki manipulacji

JAK SIĘ NAMI STERUJE

Etykietowanie

Przypięcie negatywnej łatki zamiast argumentu („zdrajca”, „oszołom”).

Wybiórczość faktów

Podaje się tylko dane pasujące do tezy, resztę się przemilcza.

Fałszywa równowaga

Zestawienie eksperta z laikiem, jakby ich zdania ważyły tyle samo.

Efekt owczego pędu

„Wszyscy już wiedzą”, „większość Polaków sądzi”.

Odwoływanie się do strachu

Emocja wyłącza myślenie analityczne.

Chochoł (słomiany strach)

Zniekształcenie cudzego stanowiska, by łatwiej je obalić.

Fałszywa alternatywa

„Albo z nami, albo przeciw nam” — brak trzeciej opcji.

Powtarzanie

Kłamstwo powtórzone tysiąc razy staje się „oczywistością”.

Trolle internetowe

CZŁOWIEK ZA KLAWIATURĄ

Kim jest troll?

Użytkownik, który celowo prowokuje, obraża i zaognia dyskusję — nie po to, by przekonać, ale by ją ZNISZCZYĆ.

​

Troll nie szuka prawdy. Szuka reakcji. Jego celem jest wypchnięcie z rozmowy ludzi, którzy chcą rozmawiać serio.

„Farma trolli” — zorganizowana grupa opłacanych osób, prowadząca setki kont w ramach jednej kampanii.

TYPY TROLLI

Prowokator

Wrzuca skrajną tezę, żeby wywołać awanturę.

Hejter

Atakuje osobę, nie argument.

Zaciemniacz

Zalewa wątek dygresjami, aż temat ginie.

Sceptyk na etacie

„Nie ma dowodów” — powtarzane niezależnie od dowodów.

Fałszywy sojusznik

Udaje Twoją stronę, by ją ośmieszyć.

Zasada: don't feed the troll — nie karm trolla. Zgłoś, zablokuj, nie odpowiadaj.

Boty internetowe

MASZYNA W TŁUMIE

Bot to automatyczny program udający człowieka. Sam nie przekonuje — tworzy WRAŻENIE, że dany pogląd jest powszechny (tzw. astroturfing, czyli sztuczna trawa zamiast oddolnego poparcia).

CO ROBIĄ BOTY

• Masowo udostępniają i lajkują wybrane treści
• Windują hasztagi do „trendów”, tworząc fałszywą popularność
• Zalewają komentarze jednakowym przekazem
• Atakują dziennikarzy i aktywistów (tzw. brygadowanie)
• Działają w sieciach — botnetach — po kilka tysięcy kont naraz

JAK ROZPOZNAĆ KONTO BOTA

• Konto założone niedawno, a publikuje po kilkadziesiąt razy dziennie
• Brak zdjęcia lub zdjęcie wygenerowane przez AI, losowa nazwa z cyframi
• Same udostępnienia, zero własnych treści i zero rozmowy
• Aktywność 24/7, bez przerwy na sen
• Identyczne komentarze pod różnymi postami

„Pożyteczni idioci” — czyli my

NIEŚWIADOMY KANAŁ DYSTRYBUCJI

„Pożyteczny idiota” to osoba, która w dobrej wierze — z oburzenia, troski albo chęci ostrzeżenia innych — powiela cudzą dezinformację. Nie jest opłacana. Nie wie, że jest wykorzystywana. I właśnie dlatego jest najskuteczniejsza: ufamy jej, bo to nasz znajomy.

JAK DZIAŁA MECHANIZM

1

Wrzutka

Fałszywa treść trafia do sieci — z farmy trolli albo anonimowego portalu.

2

Wzmocnienie

Boty windują ją w statystykach, żeby wyglądała na popularną.

3

Emocja

Treść uderza w Twój strach lub gniew: „to skandal, ludzie muszą wiedzieć!”.

4

Ty

Udostępniasz. Twoi znajomi ufają Tobie — nie źródłu. Kampania osiąga cel.

Algorytmy — niewidzialny redaktor

KTO UKŁADA TWÓJ FEED

Algorytm nie pyta:

„czy to prawda?”

Pyta: „czy to zatrzyma użytkownika na dłużej?”

​

Treści skrajne, oburzające i szokujące generują więcej reakcji. Więcej reakcji = większy zasięg. Dlatego system premiuje emocje, a nie rzetelność. To nie spisek — to model biznesowy oparty na Twojej uwadze.

Bańka filtrująca

Algorytm pokazuje Ci to, co lubisz. Treści niewygodne po prostu do Ciebie nie docierają — i nawet o tym nie wiesz.

Komora echa

Otaczasz się ludźmi o tych samych poglądach. Twoja opinia wraca do Ciebie jak echo i brzmi jak potwierdzenie.

Radykalizacja

Kolejne polecane treści są coraz mocniejsze, bo mocniejsze lepiej się klikają.

Skutek: dwie osoby wpisujące to samo hasło zobaczą dwa różne światy.

Twój mózg pomaga dezinformacji

BŁĘDY POZNAWCZE

Efekt potwierdzenia

Chętniej wierzymy w to, co pasuje do naszych poglądów. Dowody przeciwne oceniamy surowiej.

Iluzja prawdy

Powtórzenie zwiększa wiarygodność. Znajome kłamstwo brzmi prawdziwiej niż nieznana prawda.

Zakotwiczenie

Pierwsza usłyszana wersja zostaje w głowie — nawet po sprostowaniu.

Efekt aureoli

Skoro ktoś jest znany i sympatyczny, to pewnie zna się też na medycynie. Nie zna.

Myślenie intuicyjne

Szybka, „oczywista” odpowiedź zwykle wygrywa z powolną analizą.

Efekt bumerangu

Konfrontacja z faktami potrafi utwardzić błędne przekonanie, zamiast je zmienić.

Nyhan & Reifler (2010) — efekt bumerangu (backfire effect)

Deepfake i treści generowane przez AI

NOWA GENERACJA FAŁSZU

Deepfake to spreparowane nagranie audio lub wideo, w którym sztuczna inteligencja podkłada czyjąś twarz lub głos. Skutek: nagranie przestało być dowodem.

DO CZEGO SŁUŻY

• Fałszywe wypowiedzi polityków
• Oszustwa „na wnuczka” głosem bliskiej osoby
• Fałszywe reklamy inwestycyjne ze znanymi twarzami
• Pornografia bez zgody i nękanie
• Podszywanie się pod szefa w firmie (deepfake na wideorozmowie)

NA CO PATRZEĆ

• Nienaturalne mruganie i sztywna mimika
• Rozmyta granica twarzy, dziwne ucho lub włosy
• Usta nie zgadzają się z dźwiękiem
• Płaski, pozbawiony oddechu głos
• Brak nagrania w wiarygodnych mediach

Zasada na dziś: jeżeli nagranie jest wstrząsające, a publikuje je tylko jedno anonimowe konto — najpierw sprawdź, potem reaguj.

Phishing

ZAGROŻENIE NR 1 W SIECI

Phishing to „łowienie” danych: oszust podszywa się pod bank, kuriera, portal lub urząd, żebyś sam oddał mu hasło, dane karty albo kliknął w zainfekowany link.

FORMY ATAKU

Phishing

Masowy e-mail: „Twoje konto zostanie zablokowane”.

Spear phishing

Wiadomość skrojona pod Ciebie — z Twoim imieniem i szczegółami.

Smishing

SMS: „dopłata 1,50 zł do przesyłki”, link do fałszywej płatności.

Vishing

Telefon od „konsultanta banku” lub „policjanta”.

JAK SIĘ BRONIĆ

• Sprawdź adres nadawcy i adres linku (najedź, zanim klikniesz)
• Bank NIGDY nie prosi o hasło ani kod BLIK w wiadomości
• Presja czasu i groźba („masz 24 h”) to klasyczny sygnał oszustwa
• Wchodź na stronę banku ręcznie, nie przez link z wiadomości
• Włącz uwierzytelnianie dwuskładnikowe (2FA)
• Podejrzane wiadomości zgłoś na numer 8080 (CERT Polska)

Ransomware

OKUP ZA TWOJE PLIKI

Ransomware to złośliwe oprogramowanie, które szyfruje pliki na urządzeniu i żąda okupu (zwykle w kryptowalucie) za ich odblokowanie.

1

Infekcja

Klikasz w załącznik, link lub instalujesz „darmowy” program z torrenta.

2

Szyfrowanie

Program po cichu szyfruje dokumenty, zdjęcia, bazy danych.

3

Żądanie

Na ekranie pojawia się komunikat: zapłać okup, masz 72 godziny.

4

Szantaż

Coraz częściej: „zapłać, albo opublikujemy Twoje dane”.

PROFILAKTYKA: kopie zapasowe (także offline) · aktualizacje systemu · nie otwieraj załączników z nieznanych źródeł · legalne oprogramowanie

NIE PŁAĆ OKUPU. Płatność nie gwarantuje odzyskania danych, finansuje przestępców i czyni z Ciebie łatwy cel. Odłącz urządzenie od sieci i zgłoś sprawę (CERT Polska, policja).

Pozostałe zagrożenia w sieci

KRÓTKI PRZEGLĄD

Malware

Wirusy, trojany, keyloggery — programy wykradające dane lub przejmujące urządzenie.

Scam / oszustwo

Fałszywe sklepy, „inwestycje” z gwarantowanym zyskiem, oszustwa „na BLIK-a”.

Kradzież tożsamości

Wyłudzenie danych, by wziąć kredyt lub założyć konto na Twoje nazwisko.

Socjotechnika

Manipulacja człowiekiem: autorytet, presja czasu, wzajemność, sympatia.

Spyware i stalkerware

Programy śledzące lokalizację i wiadomości — często instalowane przez „bliskich”.

Wyciek danych

Twoje hasło z jednego serwisu otwiera drzwi do wszystkich innych kont.

Sprawdź, czy Twoje dane wyciekły: haveibeenpwned.com · Zgłoś incydent: incydent.cert.pl

Sześć pytań, zanim udostępnisz

PROCEDURA WERYFIKACJI

KTO?

Kto jest autorem? Czy istnieje, czy ma nazwisko i historię publikacji?

CO?

Czy to fakt, opinia, czy reklama? Czy podano konkretne dane?

GDZIE?

Jakie to źródło? Czy portal ma redakcję, adres, stopkę?

KIEDY?

Kiedy to powstało? Czy to nie jest stara informacja podana jako nowa?

DLACZEGO?

Kto na tym zyskuje? Jaki jest cel tej publikacji?

JAK?

Czy inne, niezależne źródła potwierdzają tę informację?

Jeżeli nie potrafisz odpowiedzieć na te pytania — nie udostępniaj. Brak odpowiedzi to też odpowiedź.

Narzędzia i organizacje fact-checkingowe

GDZIE SPRAWDZIĆ

POLSKA

• Demagog — najstarsza polska organizacja fact-checkingowa
• Konkret24 — weryfikacja informacji i wypowiedzi publicznych
• AFP Sprawdzam — polska redakcja agencji AFP
• Fakenews.pl — analizy fałszywych treści
• CERT Polska — zgłaszanie incydentów i phishingu

ŚWIAT I NARZĘDZIA

• Snopes, FullFact, EUvsDisinfo — weryfikacja treści i kampanii
• Google Lens / TinEye — odwrotne wyszukiwanie obrazem
• InVID / WeVerify — analiza autentyczności wideo
• Google Maps + Street View — geolokalizacja zdjęcia
• Wayback Machine — co strona pisała wcześniej

Złota zasada: jedno źródło to żadne źródło. Zawsze szukaj potwierdzenia w drugim, niezależnym miejscu.

Higiena informacyjna — 8 zasad

CO ROBIĆ OD JUTRA

1

Zatrzymaj się na 10 sekund, zanim udostępnisz cokolwiek w emocjach.

2

Czytaj całość, nie tylko nagłówek. Nagłówek jest po to, by kliknąć.

3

Sprawdzaj źródło i datę. Stara informacja bywa nowym kłamstwem.

4

Szukaj potwierdzenia w drugim, niezależnym źródle.

5

Odróżniaj fakt od opinii i od reklamy.

6

Świadomie przebijaj bańkę — czytaj też to, z czym się nie zgadzasz.

7

Nie karm trolla. Reaguj na treść, nie na prowokację.

8

Gdy się pomylisz — sprostuj publicznie. To buduje wiarygodność.

PODSUMOWANIE

Dezinformacja nie wygrywa

dlatego, że jest mądra.

Wygrywa dlatego, że jest szybka, emocjonalna i wygodna. Twoją przewagą jest jedna rzecz, której nie ma żaden bot: umiejętność zatrzymania się i zadania pytania „skąd to wiem?”.

PYTANIE NA KONIEC: Jaką jedną informację z ostatniego tygodnia udostępniłeś, nie sprawdzając jej źródła?

Źródła i literatura

DO POGŁĘBIENIA TEMATU

• Vosoughi S., Roy D., Aral S. (2018), The spread of true and false news online, „Science”.
• Nyhan B., Reifler J. (2010), When Corrections Fail: The Persistence of Political Misperceptions.
• Allcott H., Gentzkow M. (2017), Social Media and Fake News in the 2016 Election.
• Del Vicario M. i in. (2016), The spreading of misinformation online, „PNAS”.

• Roozenbeek J., van der Linden S. (2020), Prebunking interventions against COVID-19 misinformation.
• Lewandowsky S. i in. (2017), Beyond Misinformation: Understanding and Coping with the Post-Truth Era.
• Wardle C., Derakhshan H. (2017), Information Disorder, Rada Europy.
• Materiały: CERT Polska, NASK, EUvsDisinfo, Demagog.

Materiał powstał w ramach projektu „Dezinformacja na celowniku”, realizowanego przez Instytut Roździeńskiego.

Prezentacja jest udostępniana bezpłatnie — możesz jej używać w swoich działaniach edukacyjnych.