7-ci sinif

Məqsəd:�.Bərk cisimlərdə deformasiyanın növləri haqqında məlumat vermək;�.Elastiklik qüvvəsinin yaranma səbəbini izah etmək;�.Elastiklik qüvvəsinin yayın uzanma- sından asılı olması nəticəsinə təcrübi yolla gəlmək və Huk qanununu riyazi şəkildə�ifadə etmək;�Təhcizat:� Müxtəlif sərtlikli iki yay, yüklər dəsti, şta -tiv,şar,plastilin,elastiki lövhə və təqdimatı nümayiş etdirmək üçün kompüter..

Qüvvəni qrafiki təsvir etmək üçün hansı əlamətlər nəzərə alinmalıdır?

• 1.onun modulu;
• 2.istiqaməti;
• 3. tətbiq nöqtəsi;
• A) yalnız 2 və 3 B) yalnız 1 və 2
• C) yalnız 1 və 3 D) 1, 2 və 3

​

№

1

• Qüvvəni ölçmək üçün hansı cihaz işlədilir?
• A) tərəzi B)qüvvəölçən
• C) dartı dinamometri D)ölçü silindri

№

2

• Qüvvə vahidini göstərin
• A) kq B) N
• C) m ∕ san D) kq ∕ m³

№

3

• Yerin cismi özünə cəzb etmə qüvvəsi necə adlanır ?
• A) sürtünmə qüvvəsi B) elastiklik qüvvəsi
• C) cismin çəkisi D) ağırlıq qüvvəsi

№

4

• Cismə təsir edən ağırlıq qüvvəsi :
• 1)cismin olduğu yerin coğrafi en dairəsindən;
• 2)cismin kütləsindən;
• 3) yer səthindən olan hündürlükdən;
• Bu mülahizələrdən hansı doğrudur?
• A) 1, 2 və 3 B)yalnız 1 və 3
• C) yalnız 1və 2 D)yalnız 2və 3

№

5

• Cisim ona təsir edən qiymətcə bərabər, istiqamətcə əks iki qüvvənin təsiri altında:
• A) yalnız sükunətdə olar ;
• B) yalnız düzxətli bərabərsürətli hərəkət edər ;
• C) dəyişən sürətlə hərəkət edər ;
• D) sükunətdə olar və ya düzxətli bərabər sürətli hərəkət edər.

№

6

Xarici qüvvənin təsiri altında cismin forma və həcmini dəyişməsinə deformasiya deyilir.

burulma

əyilmə

gərilmə

dartılma

sıxılma

Deformasiyanın növləri

�

Xarici qüvvənin təsiri kəsiləndən sonra cisim əvvəlki forma və həcmini alırsa, bu cür deformasiyaya elastiki deformasiya deyilir.

Xarici qüvvənin təsiri kəsiləndən sonra cismin forma və ölçüləri bərpa olunmursa , belə deformasiya plastiki deformasiya adlanır.

Gipsdə, qurğuşunda,mumda, plas- tilində və s. maddələrdə plastik de- formasiya yaranır.Gipsdən tibbdə və heykəltaraşlıqda istifadə olunur.

Elastiklik qüvvəsinin yaranmasına səbəb defor- masiya-cismi təşkil edən atom və molekullar arasındakı məsafənin dəyişməsidir.

Deformasiya olunmamış cisimdə molekullar arasındakı itələmə və cazibə qüvvələri bərabər olur.

Cismi sıxdıqda molekullar bir-birinə çox yaxınlaşdığından onlar arasındakı itələmə qüvvələri cazibə qüvvələrindən böyük olur.

Cismi dartıb uzatdıqda molekullar arasındakı məsafə artdığından onlar arasındakı cazibə qüvvəsi itələmə qüvvəsindən böyük olur.Hər iki halda yaranan elastiklik qüvvəsi cismi öz əvvəlki halına qaytarmağa çalışır.

Cismin deformasiyası nəticəsində yaranan və onu deformasiyadan əvvəlki vəziyyətinə qaytarmağa çalışan qüvvəyə elastiki qüvvə deyilir.

Elastiklik qüvvəsi

Deformasiyada iştirak edən iki cisimdə eyni zamanda yaranir.

Deformasiya olunan səthə perpendikulyar yönəlir.

Cismin hissəciklərinin yerdəyişməsinin əksinə yönəlir.

Təcrübə

• Yaydan 1N-lug yük asaq və yayın uzanmasını ölçüb cədvəldə qeyd edək.

1N

el

a

Qüvvəni 2 dəfə artıraq-2 N-luq yük asaq.Yenə yayın uzanmasını ölçüb cədvəldə qeyd edək.

Təcrübə

2N

el

a

• Qüvvəni 3 dəfə artıraq və yayın uzanmasını ölçüb cədvəldə qeyd edək.

Təcrübə

3N

Gördünüz ki,yayın deformasiyası zamanı yaranan elastiklik qüvvəsi yayın uzanması ilə düz mütənasibdir.

x

2x

F1

F2

F ~X

20

Bu nəticəyə ingilis fiziki R.Huk gəlmişdir.

R.Huk (1635-1703) ingilis fiziki ,astrono mu, bioloqu, ixtiraçısı, London universi -tetinin professoru olmuşdur. O,bir çox kəşflərin müəllifi kmi yadda qalıb .On- lardan biri də elastiklik qüvvəsinin asılılı -ğını müəyyənləşdirən və onun adını daşı- yan , 1660-cı ildə kəşf etdiyi Huk qanunu- dur.

Yayın deformasiyası zamanı yaranan elastiklik qüvvəsi yayın uzanması ilə düz mütənasibdir.

(F_el)_x = -kx

K-mütənasiblik əmsalı olub yayın sərtliyi adlanır.k- yayın materialından və həndəsi ölçülərindən asilidir.�Vahidi-N/m=kq∙m ∕ san^{2 ∙}m=kq ∕san²

-

K-eyni, m-fərqli

K-fərqli, m-eyni

Paralel və ardıcıl birləşdirilmiş yayların ümumi sərtliyi

K=K1+K2

1/K=1/K₁+1/K₂

Yayın deformasiyasının onu dartan qüvvədən asılılığı qrafiki

Elastiklik qüvvəsinin yayın deformasiyasından asılılığı

x

Yayın uzanmasının qüvvədən asılılığı

X=F/ k

Fel

Məsələ 1.�

• Yaydan 400q yük asdıqda o, 1.6sm uzanır.Yayın sərtliyini hesablayın.
• Məsələ 2.
• Sərtliyi 400N/m olan yay 64N qüvvənin təsiri altında nə qədər uzanar?
• Məsələ 3.
• Müəyyən qüvvənin təsiri altında sərtliyi 40N/m olan yay 8sm uzanır.Yaya təsir edən qüvvəni tapın.

Məsələ 1.

Ev tapşırığı

“Fizika-7” dərsliyindən §32

K.Rəhimov-”Fizikadan sual və məsə lələr”- məs . № 313-№315