ЖАРАТЫЛЫСТАНУ · ТОПЫРАҚ

Топырақтың

бірегейлігі неде?

Топырақтың құрылымы, құрамы және Жер ғаламшары үшін маңызы.

01 · ТҮСІНІК

Топырақ — төрт қабықтың тоғысқан ортасы

Топырақ — тау жыныстарының үгілуі мен тірі ағзалар әрекеті нәтижесінде түзілетін табиғи дене.

Ол бір мезетте атмосферамен, литосферамен және биосферамен байланысады.

В.В. Докучаев топырақты дербес табиғи-тарихи дене ретінде қарастырды.

Топырақ

Атмосфера

Климат және ауаның әсері

Литосфера

Жыныстар мен минералдар

Биосфера

Өсімдік және микроорганизмдер

02 · ҚҰРАМЫ

Топырақтың құрамы — тіршілікке арналған жүйе

Минералдық бөлік

Құм, шаң, саз топырақтың қаңқасын құрайды.

Органикалық заттар

Өсімдік пен жануар қалдықтары, қарашірік.

Топырақ ерітіндісі

Суда еріген қоректік элементтер тамырға жетеді.

Топырақ ауасы

Кеуектердегі ауа тамыр мен микроағзаларға қажет.

Құрылымы түйіртпекті, кесекті немесе тығыз болуы мүмкін.

03 · ҚАЛЫПТАСУЫ

Топырақ бір күнде емес, ұзақ уақыт ішінде түзіледі

Тау жынысы үгіледі, органикалық қалдықтар жиналады, ал тірі ағзалар оларды өзгертеді.

Бұл үдерісті табиғи жағдайлармен қатар адамның әрекеті де жылдамдата немесе бұза алады.

04 · ТОПЫРАҚ КЕСКІНІ

Қабаттар арқылы топырақтың тарихын оқимыз

Топырақ кескіні — топырақтың тік бағытта көрінетін қабаттарының жиынтығы.

Әр қабаттың түсі, құрамы және атқаратын қызметі әртүрлі.

05 · ҚҰНАРЛЫЛЫҚ

Қарашірік — топырақ құнарлылығының негізі

1. Өсімдік пен жануар қалдықтарының ыдырауынан қарашірік түзіледі.
2. Ыдыратушылар органикалық заттарды қарапайым қосылыстарға айналдырады.
3. Қарашірік су мен қоректік элементтерді ұстап, өсімдік өсуін қолдайды.
4. Қарашірік көп болған сайын топырақтың құнарлылығы әдетте жоғары болады.

Қалдықтар → ыдырау → қарашірік → қоректену

Қарашірік су мен қоректік элементтерді ұстайды.

06 · ЖЕР ЖҮЙЕСІ

Топырақ Жер сфераларына әсер етеді және олардан әсер алады

Биосфера: өсімдіктердің өсуіне және тірі ағзалардың мекеніне жағдай жасайды.

Гидросфера: суды сүзеді, сіңіреді және ағынын реттейді.

Атмосфера: көміртек пен басқа заттардың айналымына қатысады.

Литосфера: тау жыныстарының үгілуі мен зат айналымын жалғастырады.

07 · ЖАУАПКЕРШІЛІК

Топырақты қорғау — ортақ жауапкершілік

01

Эрозияны азайту

Өсімдік жамылғысын сақтау, контурлап жырту, орман белдеулерін отырғызу.

02

Құнарлылықты сақтау

Ауыспалы егіс, органикалық тыңайтқыш және топырақты шамадан тыс таптамау.

03

Ластанудан қорғау

Қалдықтарды дұрыс басқару, химикаттарды мөлшермен қолдану.

04

Суармалы жерлер

Тұздану мен батпақтанудың алдын алу да маңызды.

Оқушы әрекеті: «Мен топырақты қалай қорғай аламын?» атты қысқа ұсыныс.

08 · БІЛІМДІ ТЕКСЕРЕЙІК

Сұрақ-жауап: өз біліміңді дәлелде

01

Топырақты дербес табиғи дене деп түсіндірген ғалым кім?

02

Топырақ түзілуіне әсер ететін кемінде үш түрткіжайытты ата.

03

Қарашірік қандай үдеріс нәтижесінде пайда болады?

04

Топырақ кескініндегі А қабатының ерекшелігі қандай?

Жұппен талқыла · жауапты тақтаға жаз · сыныппен тексер.

09 · ҚОРЫТЫНДЫ ТАПСЫРМА

Топырақтың бірегейлігін дәлелде

01

«Топырақ — Жердің тіршілік қабаты» деген пікірді екі дәлелмен түсіндір.

02

Құнарлылықты арттыратын бір әрекет пен оған зиян келтіретін бір әрекетті салыстыр.

03

Шығу билеті: бүгін мен білдім…; мен үшін маңыздысы…; мен қорғаймын…

Қорытынды сұрақ

Топырақ болмаса, Жердегі тіршілік қандай өзгеріске ұшырар еді?