1 of 106

Tim Damar Kambang - Kabupaten Sumenep

2 of 106

Enja’ Iya

Enggi Bunten

Enggi Enten

3 of 106

Enja’ Iya (EI)

1

4 of 106

Basa EI badha dhuwa’ barna:

Kadaddiyan dhari oca’ EI malolo

Contowepon:

Ba’na ta’ andhi’ korse

EI Tollen

Contowepon:

Sengko’ gi’ neddha’a gallu

(basa andhap-tengnga’an-andhap)

Bu’ emban mator, Ju kene’ dhabuna ebuna

(basa andhap-tenggi-basana-tenggi)

sengko’ epakon neddha kaadha’

(basa andhap-tenggi-tengnga’an-andhap)

EI Camporan

Kadaddiyan dhari oca’ EI + B otaba EI + B + BT B : Basana, BT: Basa Tenggi

5 of 106

Enggi Bunten (EB)

2

6 of 106

Basa EB badha dhuwa’ barna:

Kadaddiyan dhari oca’ B malolo

Contowepon: Ka’dhissa’ compo’epon

EB Tollen

Contowepon:

Labangnga badhi epolasa samangken

(basa andhap-tengnga’an-andhap-tengnga’an)

Kae dalem ponapa ampon bubar?

(basa tengnga’an-tenggi-tengnga’an-tenggi)

EB Camporan

Kadaddiyan dhari oca’ B + EI otaba B + BT otaba B + EI + BT

B : Basana, BT: Basa Tenggi

7 of 106

Enggi Enten (EE)

3

8 of 106

Basa EE badha dhuwa’ barna:

EE Tollen

Kadaddiyan dhari oca’ EE malolo

Contowepon:

Bula enten dika ko’assa’ pon-empon (basa tengnga’an-tengnga’an- tengnga’an-tengnga’an-tengnga’an)

(basa andhap-tengnga’an-andhap-andhap)

Mon dika ta’ kasokan ganeko enggi empon bula se abakta’agiya

(basa andhap-tengnga’an-tenggi-tengnga’an-

tengnga’an-tengnga’an-tengnga’an)

EE Camporan

Kadaddiyan dhari oca’ EE + EI otaba EE + BT

BT: Basa Tenggi

Contowepon:

Ponakan bula entar manceng

9 of 106

E tempona asa-gessa ngangguy basa enggi-bunten serreng ekapereng:

  • Kaula gi’ buru lastare adha’ar
  • Ponapa sampeyan gi’ ta’ neddha?
  • Kaula bubara kaadha’, sampeyan bila se palemana?
  • Kaula ngantos ebbis, ta’ poron rabu.

Okara e attas ka’dhinto kalero amarga ta’ noro’ ger-oger jugan ta’ noro’ adat parnadan basa.

10 of 106

Atorannepon basa e dhalem asa-gessa:

Ondhagga basa neng e basa Madura noro’ garis rajana badha tello’, enggi paneka: basa andhap, basa tengnga’an, basa tenggi.

Dineng angguyan sareng sorot sanderra basa andhap, basa tengnga’an, sareng basa tenggi gapaneka manabi asa-gessa ngangguy basa enggi bunten, ogerrepon kadi ka’dhinto:

1. Oreng se acaca (se kapeng settong, se sapesan otaba aba’ dibi’). Saabidda ngangguy basa tengnga’an.

Aba’ dibi’ ta’ kengeng ngangguy basa tenggi.

11 of 106

  1. Oreng se ekasareng acaca (se kapeng dhuwa’). Ta’ mele omor, pangkat, ssl

Saabidda kodu ngangguy basa tenggi.

  1. Oreng se ekacaca (se ekacareta otaba se ekadungngeng).

Manabi se ekadungngeng langkong seppo otaba langkong pangkat, parjugaepon ngangguy basa tenggi. Nangeng manabi amandhaban omor sareng salaenna, cokop ngangguy basa tengnga’an.

  1. Noro’ kabadha’an (oreng se acaca sareng se ekacaca ponapa dhalem kabadha’an salpa’/akrap/roco otaba bunten) Katantowan se nomor 4 paneka biyasaepon oreng seppo ngangguy basa camporan (basa andhap ecampor basa tengnga’an otaba basa tenggi)

12 of 106

Angguyannepon ondhagga basa:

A. Enja’-Iya, se kappra ngangguy enja’-iya:

  1. Oreng towa ka ana’, ka kompoy, sareng samacemma
  2. Majadhi’ ka ponakan
  3. Na’-kana’ otaba oreng biyasa ka se akana’an
  4. Na’-kana’ kene’ ka pasera’a bisaos
  5. Ca’-ngoca’ kadibi’an
  6. Guru ka moredda, keyae ka santrena
  7. Lora ka sarengnga, ssl.

13 of 106

B. Enggi-Enten, eangguy sabala’an, sakanca’an se ta’ pate rapet:

  1. Mattowa ka mantowepon
  2. Se lake’ ka se bine’
  3. Se towa’an ka se ngodha’an e dhalem sabala’an, ssl

C. Enggi-Bunten:

  1. Ana’ ka reng towa, emba, juju’, ssl
  2. Ponakan ka majadhi’
  3. Se bine’ ka se lake’
  4. Moret ka guruna, santre ka keyaena
  5. Sareng (pembantu) ka lorana, ssl

14 of 106

Langkong jarna’ kaator conto oreng acaca kadhuwa’an (A sareng B asa-gessa ngangguy basa enggi-bunten)

A : Bilaepon panjennengngan se rabu?

B : Kaula buru dhateng ba’ari’.

A : Nyara eyatorana alonggu ka compo’.

B : Mator sakalangkong, e bingkeng are bisaos.

E ka’dhimma dhalemmepon panjennengngan?

A : Compo’ kaula e Pangarangan. Bilaepon panjenneng- ngan se bubara?

B : Kaula palemana lagguna.

15 of 106

Ngereng oladi conto e baba paneka:

BASA ENJA’-IYA (EI)

BASA ENGGI BUNTEN (EB)

BASA ANDHAP

BASA TENGNGA’AN

BASA TENGGI

A.

Se badha basa tengnga’anna sareng basa tenggina:

Sengko’ ngakan

Kaula neddha

Sampeyan adha’ar

Sengko’ mole

Kaula paleman

Sampeyan bubar/gubar

Sengko’ akopadhang

Kaula kaberradan

Sampeyan atenja

Sengko’ tao

Kaula oneng

Sampeyan ngagli

Sengko’ sake’

Kaula anglo

Sampeyan songkan

Sengko’ endha’

Kaula poron

Sampeyan kasokan

Sengko’ nangale/nenggu

Kaula nengale

Sampeyan ngoladi

Tang mata

Tengal kaula

Socana sampeyan

Tang bengko

Compo’ kaula

Dalemma sampeyan

Tang bine

Robiya kaula

Rajina sampeyan

16 of 106

Ngereng oladi conto e baba paneka:

BASA ENJA’-IYA (EI)

BASA ENGGI BUNTEN (EB)

BASA ANDHAP

BASA TENGNGA’AN

BASA TENGGI

B.

Se tadha’ basa tengnga’anna:

Sengko’ mandhi Sengko’ maca, nembang,

ngaji Sengko’ ngala’ Sengko’ neggu’ Sengko’ ngangguy Sengko’ nompa’ Sengko’ nanges Sengko’ toju’

Sengko’ noles, abathek

Sengko’ abasso

Kaula mandhi Kaula maca, nembang, ngaji Kaula ngala’ Kaula neggu’ Kaula ngangguy Kaula nompa’ Kaula nanges Kaula toju’

Kaula noles, abathek Kaula abasso

Sampeyan aseram Sampeyan maos

Sampeyan mondhut Sampeyan ngastane Sampeyan ngagem Sampeyan netene, nete’e Sampeyan molar Sampeyan alonggu Sampeyan nyerrat Sampeyan atoro

17 of 106

Ngereng oladi conto e baba paneka:

BASA ENJA’-IYA (EI)

BASA ENGGI BUNTEN (EB)

BASA ANDHAP

BASA TENGNGA’AN

BASA TENGGI

C.

Se tadha’ basa tenggina:

Sengko’ nemmo Sengko’ ngenjam Sengko’ agiba Sengko’ agabay Sengko’ molae Sengko’ enga’ Sengko’ loppa Sengko’ bendher

Kaula manggi Kaula nyambut Kaula abakta Kaula abadhi Kaula ngabidi Kaula emot Kaula kalep Kaula lerres

Sampeyan manggi Sampeyan nyambut Sampeyan abakta Sampeyan abadhi Sampeyan ngabidi Sampeyan emot Sampeyan kalep Sampeyan lerres

18 of 106

KALERO

LERRES

  1. Panjennengngan mereng kabar dhari pasera?
  2. E ka’dhimma compo’epon

panjennengngan?

  1. Panjennengngan ngobangana saponapa meggi’. Manabi gan saebu ropeya ta’ eparengngagi.
  2. Kaula ampon lastare apareng kabar ka panjennengngan.
  3. Bilaepon panjennengngan se nyabis

ka compo’?

  1. Kaula alonggu ka panjennengngan kalerressan tadha’.
  2. Kaula badhi ka roma sake’, pottra

kaula ka’issa’ songkan.

  1. Panjennengngan meyarsa kabar dhari pasera?
  2. E ka’dhimma dhalemmepon

panjennengngan?

  1. Panjennengngan mondhuda saponapa meggi’. Manabi gan saebu ropeya ta’ eyatorragi.
  2. Kaula ampon lastare ngatore kabar ka panjennengngan.
  3. Bilaepon panjennengngan se alonggu

ka compo’?

  1. Kaula nyabis ka panjennengngan kalerressan tadha’.
  2. Kaula badhi ka roma sake’, ana’

kaula ka’issa’ anglo.

19 of 106

ONDHAGGA BASA KA ORENG SE EKACACA (BANNYA’)

Oreng se gi’ ta’ tanto otaba oreng bannya’, ta’ kengeng ngangguy basa tenggi, cokop ngangguy basa tengnga’an bisaos, akadi:

Samangken bannya’ oreng anglo tengal. banne:

Samangken bannya’ oreng songkan soca.

20 of 106

Paneka compo’epon pasera’an?

banne:

Paneka dalemmepon pasera’an?

Pasera se ajalan e lorong ka’ dhissa’?

banne:

Pasera se alomampa e lorong ka’ dhissa’?

21 of 106

Parlo ekagali okara e attas paneka kabadha’annepon umum. Opama sala settong ekaonenge (parlo ehormat), ka’dhinto kodu ngangguy basa tenggi.

A : Ka’dhinto compo’epon pasera’an?

B : Ka’dhinto se badha motorra dalemma pa’ Camat.

A : Ponapa sampeyan ngagali pasera se ajalan e lorong ka’dhissa’?

B : O... se alomampa ka’dhissa’ nom Sora.

22 of 106

ONDHAGGA BASA NORO’ KABADHA’AN

Se asalla salpa’, serreepon abit ta’ apanggi, ampon tanto kabadha’annepon laen. Ngangguy basa camporan. Basa camporan ---> basa andhap ecampor basa tengnga’an otaba basa tenggi.

  1. Guru ka bekkas moredda
  2. Keyae ka bekkas santrena
  3. Majadhi’ ka ponakan
  4. sakanca’an se ampon abit ta’ apanggi
  5. Mattowa ka mantona

Contowepon badha e buku Panduman Basa Madura kaca 232 - 234

23 of 106

Rontodda oca’ gante monggu ka oreng:

Oreng se sapesan (01)

Oreng se ekasareng acaca (02)

Oreng se ekacaca (03)

Sengko’

Ba’na

Aba’na

Bula

Dika

Aba’na

Kaula

Sampeyan

Salerana

Badan kaula

Panjennengngan

Salerana

Abdina

Padana

Salerana

Abdi dalem

Pada

Penjennengngan

dalem/Junan

na (khusus ka

dalem

rato)

24 of 106

ANGGUYANNEPON BASA E DHALEM OKARA

A : Saponapa pottraepon panjennengngan?

B : Ana’ badan kaula namong dhadhuwa’.

25 of 106

SOROT SANDHERRA BASA E DHALEM RE-SAAREEPON

E dhalem sa-gessa samangken, gi’ badha bisaos se gi’ kalero angguyannepon.

Ali atanya ka Bakar, “Ji’, e ka’ dhimma dalemmepon

panjennengngan?”

banne compo’epon (compo’ ---> basa tengnga’an).

26 of 106

SOROT SANDHERRA BASA E DHALEM RE-SAAREEPON

Mangken dimen ja’ enggal bubar, mondhut dha’ar dimen. banne paleman (paleman ---> basa tengnga’an).

Panjennengngan meyarsa dhari pasera? banne mereng (mereng ---> basa tengnga’an).

Se ka’ dhimma kaagungannepon panjennengngan? banne gadhuwan (gadhuwan ---> basa tengnga’an).

Aponapa panjennengngan ma’ ta’ kasokan? banne poron (poron ---> basa tengnga’an).

27 of 106

Ca’-oca’ se gadhuwan basa tenggi dhumacem sarta angguyannepon ta’ padha, akadi: oca’ ngoca’ basa tenggina nojju dha’ se attasan mator, dha’ se baba’an adhabu.

  • Badan kaula ampon mator dha’ rama ja’ ampon etarema alako e kantor.
  • Komalancang kalellan mator dha’ ajunan se ampon rabu dhalem papanggiyan ka’dhinto.

  • Anom adhabu dha’ abdina ja’ lagguna meyosa ka Jember.
  • Ponapa se ekasokane panjennengngan sae dhabuwagi bisaos.
  • Gella’ pa’ Bupati adhabu dha’ pa’ Camat e kantorra.

28 of 106

Oca’

Nojju dha’ se attasan

Nojju dha’ se baba’an

entar

acabis

alonggu (meyos)

menta

nyo’on

mondhut

ngolok

ngatore

adikane (nembali)

aberri’

ngatore

apareng

bagi

atorragi

parengngagi

  • Badan kaula acabis ka agung parlo abakte.
  • Panjennengngan ba’ari’ ecabisi, kalerressan meyos.

  • Emba gella’ alonggu dha’ compo’epon ale’.
  • Ba’ari’ panjennengngan ca’epon alonggu ka compo’.

29 of 106

  • Badan kaula ampon mator dha’ rama ja’ ampon etarema alako e kantor.
  • Komalancang kalellan mator dha’ ajunan se ampon rabu dhalem papanggiyan ka’dhinto.

  • Anom adhabu dha’ abdina ja’ lagguna meyosa ka Jember.
  • Ponapa se ekasokane panjennengngan sae dhabuwagi bisaos.
  • Gella’ pa’ Bupati adhabu dha’ pa’ Camat e kantorra.

30 of 106

Ca’-oca’ se kengeng campor angguyannepon kabannya’an kadaddiyan dhari oca’ gante (nyamana oreng, petodu, petanya)

Oca’ EI

Oca’ EE

Oca’ EB

sengko’

bula

kaula

ba’na

dika

sampeyan

reya

neko

neka

areya

aneko

paneka

jareya

ganeko

gapaneka

rowa

garowa

anggarowa

barinna’/bariya

barinto

sapaneka

dhinna’/dhiya

dhinto

ka’dhinto/ka’dhiya

dissa

ko’issa

ka’ dissa

31 of 106

Oca’ EI

Oca’ EE

Oca’ EB

sateya

sanonto

samangken

sapa

sera

pasera

apa

nape

ponapa

arapa

anape

aponapa

barampa

sanape

saponapa

baramma

kadinape

kadiponapa

dhimma

ko’imma

ka’dhimma

32 of 106

Menangka oca’ tamba’an:

Oca’ EI

Oca’ EE

Oca’ EB

iya

enggi

enggi (e taleng)

enja’

enten

bunten

ella

empon

ampon

mara

maddha/naddha

nyara/tore

33 of 106

Salaenna dhari oca’ EI, EE, sareng EB kasebbut, badha jugan ca’-oca’ se tamaso’ dha’ ongga toronna otaba sorot sanderra basa se kadaddiyan dhari basa mandhap (andhap), tengnga’an, sareng basa tenggi (alos) opamaepon:

Basa Mandhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

ngakan

neddha

adha’ar

mole

paleman

bubar/gubar

mandhi

mandhi

aseram

tedhung

tedhung

asaren

agabay

abadhi

abadhi

nemmo

manggi

manggi

34 of 106

Ampon eyatorragi ja’ ondhagga basa e dhalem basa Madura

noro’ macemma badha 3 macem:

  1. basa enja’-iya (sengko’ - ba’na)
  2. basa enggi-enten (bula - dika)
  3. basa enggi-bunten (kaula - sampeyan)

Dineng noro’ ongga toronna otaba sorot sanderra

basa badha 3 macem jugan:

    • basa andhap (ngakan, mole)
    • basa tengnga’an (neddha, paleman)
    • basa tenggi (adha’ar, bubar)

35 of 106

Angguyannepon EB dhalem basa ren-saaren

Conto:

Majadhi’ : Sengko’ ce’ loppana, apa sengko’ la abala ka ba’na ja’ sengko’ adina sorat e motorra ba’na.

Ponakan: O, se ka’dhissa ampon, Nom. Padana ampon lastare mator dha’ abdina, saamponna mator padana pas bubar.

Kadiponapa oca’ mator neng okara kasebbut?

36 of 106

Oca’ mator paneka basaepon ngoca’ se masteepon eangguy:

  1. Dhari oreng se amandhaban dha’ oreng se atenggiyan darajat otaba pangkattepon, akadi:
    1. ponakan mator ka majadhi’
    2. ponggaba mator dha’ attasannepon
  2. Dhari se angodha’an dha’ se atowa’an, akadi:
    • ale’ mator ka emmagga
  3. Dhari oreng se acaca dha’ oreng se ekasareng acaca, akadi:
    • Badan kaula mator ka panjennengngan

37 of 106

Manabi tabaligga:

  1. Dhari oreng se atenggiyan dha’ oreng se amandhaban darajat otaba pangkattepon, akadi:
    1. Bapa’ Bupati adhabu ka pa’ Camat
    2. Agung adabu ka rama
  2. Dhari se atowa’an dha’ se angodha’an, akadi:
    • Rama adhabu ka anom
  3. Dhari oreng se ekasareng acaca dha’ oreng se acaca, akadi:
    • panjennengngan adhabu dha’ badan kaula

38 of 106

Adhasar co-conto kasebbut ampon jarna’ ja’ angguyanna oca’ mator dhalem okara:

O, se ka’dhissa ampon, Nom. Padana ampon lastare

mator dha’ abdina, saamponna mator padana pas bubar.

Okara e attas nyata kalero, sabab se ekasareng acaca ekoca’ mator, masteepon adhabu.

39 of 106

Badha pole conto laen se serreng kapereng neng basa re-saare, sapaneka:

  1. Bula empon oneng apareng penjelasan ka dika.
  2. Manabi namong etabar saebu ropeya, ta’ eparengngagi.
  3. Panjennengngan parlo saponapa, sareng badan kaula

eparengana se sae.

  1. Ale’ apareng saponapa ka ebu?

Kadiponapa angguyannepon oca’ apareng neng ra-okara kasebbut? Ponapa ampon lerres?

40 of 106

Oca apareng paneka basa tenggiepon dhari oca’ aberri’, angguyannepon dhari se atowa’an dha’ se angodha’an, se atenggiyan dha’ oreng se amandhaban, dhari oreng se ekasareng acaca dha’ oreng se acaca.

  1. Emba apareng abinan dha’ rama.
  2. Pa’ Camat apareng petodu dha’ ponggabaepon.
  3. Bilaepon panjennengngan se apareng oneng dha’ badan kaula?
  4. Ale’ apareng saponapa ka ebu?

41 of 106

Tabaligga, manabi dhari se angodha’an dha’ se atowa’an,

se amandhaban dha’ oreng se atenggiyan, dhari oreng se acaca dha’ oreng se ekasareng acaca, ngangguy oca’ ngatore.

  1. Rama ngatore abinan dha’ emba.
  2. Jurtoles ngatore longgu pa’ Camat.
  3. Badan kaula ngatore pameyarsa dha’ panjennengngan.

42 of 106

Okara re-saare e baba paneka:

  1. Bula empon oneng apareng penjelasan ka dika. samastena:
    1. Bula empon oneng ngatore penjelasan ka dika.

    • Manabi namong etabar saebu ropeya, ta’ eparengngagi. samastena:

2) Manabi namong etabar saebu ropeya, ta’ eyatorragi.

43 of 106

Okara re-saare e baba paneka:

3) Panjennengngan parlo saponapa, sareng badan kaula

eparengana se sae. samastena:

  1. Panjennengngan parlo saponapa, sareng badan kaula

eyatorana se sae.

  1. Ale’ apareng saponapa ka ebu? samastena:

4) Ale’ ngatore saponapa ka ebu?

44 of 106

Angguyannepon oca’ ngereng

Oca’ ngereng asalla dhari oca’ ereng, se gadhuwan arte dhumacem:

ereng, basa Indonesia samping, basa Balanda zijde, maksodda badha e kanganna otaba e kacerra.

Conto:

  1. Se toju’ e erenganna ba’na rowa sapa?
  2. Mattowa ereng enggi paneka taretanna mattowa.

45 of 106

Ereng manabi epadaddi oca’ tanduk (etanduggagi) daddi: ngereng. Basa andhabba ngereng, enggi paneka noro’

e dhalem arte ajalan. Dineng se etoro’ se kobasa, se ehormat, se jung attasan, se mabi epantha badha tello’, enggi paneka:

  1. Jung attasan dhari kabala’an Conto:
    1. Emmak ngereng rama.
    2. Embuk ngereng ebu ka pasar.
    3. Anom ngereng Agung.

46 of 106

2. Jung attasan dhari omor Conto:

a. Manabi panjennengngan meyosa, badan kaula ngerenga.

  1. Jung attasan dhari darajat Conto:
    1. Pa’ Camat ngereng pa’ Bupati meyos ka sa-disa.
    2. Pa’ Kalebun ngereng pa’ Camat bakto meyos ka pong- kampong.

47 of 106

Sapaneka jugan kalero manabi ebalik, akadi se attasan ngereng se amaba’an.

Opama:

  1. Bu, pottrana tolos se mangkada, nyara ebu manabi ngerenga.
  2. Mas, tore manabi sampeyan kasokan ngerenga ka Salopeng.

Masteepon:

  1. Bu, pottrana tolos se mangkada, nyara ebu manabi eerenga.
  2. Mas, tore manabi sampeyan kasokan eerenga ka Salopeng.

48 of 106

Oca’ Abas, Nangale, sareng Nengale

Abas; tengale (basa tengnga’an); oladi (basa tenggi) ngabas (ngabassagi) : nengale (ngoladi)

tenggu (teggu) nenggu

tengale (katela’) nangale (ngatela’) katon

: tengale, oladi

: nengale, nenggu

: tengale, oladi

: nengale, ngoladi

: katengal, kaoladan

Daddi oca’ ngabas, nenggu, sareng nengale (ngatela’) basa alossa padha enggi paneka nengale sareng ngoladi.

49 of 106

Angguyannepon dhalem basa EI, EE, sareng EB

  • Sengko’ adhanga ngabassagi buwa se lebba’ jareya.
  • Bula adhanga ngabassagi buwa se lebba’ ganeko.
  • Kaula adhanga nengale buwa se lebba’ gapaneka.

E dhalem basa EB kaangguy aba’ dibi’ ngangguy basa tengnga’an:

  • Kaula nengale.
  • Ba’na ropana ngabassagi keya.
  • Dika ropana ngoladi jugan.
  • Sampeyan ropana ngoladi jugan.

50 of 106

Angguyannepon dhalem basa EI, EE, sareng EB

  • Oreng jareya ta’ ngabas balakka’.
  • Oreng ganeko ta’ ngabas balakka’.
  • Oreng ganeka ta’ nengale balakka’.

Tang ale’ ngabas ajamma se lebat e seddi’na. Ale’ bula ngabas ajamma se lebat e seddi’na.

Ale’ kaula nengale ajamma se lebat e seddi’na. (basa tengnga’an) Tang Rama ngoladi ale’ se prappa’na agambar.

51 of 106

Nangale: nengale, ngoladi

  • Mon sengko’ nangale dhuri e lan-jalan, duli ebuwang.
  • Mon bula nangale dhuri e lan-jalan, duli ebuwang.
  • Manabi kaula nengale dhuri e lan-jalan, enggal ebuwang.

Kaangguy aba’ dibi’ e dhalem basa EB, mabi basa tengnga’an (nengale).

52 of 106

Angguyannepon oca’ Saengga sareng Kantos

a. Oca’ Saengga

Oca’ lamon, kalamon, sareng mon paneka basa alossepon enggi paneka saengga otaba manabi.

Oca’ lamon, kalamon, mon -----> eangguy dhalem EI & EE Oca’ saengga, manabi -----> eangguy dhalem EB

Conto:

  • Mon ta’ nemmo alangan, lagguna sengko’ ka Sorbaja’a.
  • Lamon ta’ nemmo alangan, lagguna bula ka Sorbaja’a.
  • Saengga (manabi) ta’ manggi alangan, lagguwepon badan kaula badhi ka Sorbaja.

53 of 106

b. Oca’ Kantos

Oca’ sehingga (basa Indonesia) oca’ Madurana banne saengga, nangeng kongse, kangse, daga, la-gala. Basaepon: kantos.

Conto:

  • Compo’ didalem sareng kas-pakakassa sadaja gemmet ekello’ apoy kantos didalem nyewa’agi saba didalem ka pabrik.
  • Naleka parabuna Rato Gerse’ Din Aju Pottre Koneng laju agellu’ samngambung, amarga talebat bungkagga buru tapanggi ban pottra manto ban bajana, kongse loppa ka malo. (metthek dhari Babad Songennep)

54 of 106

Epon Basana Panoteng /-na/

Neng buku bab Basana Ca’-oca’ karangannepon M. Wirjoasmoro taon 1956, epon menangka basa alossa panoteng /-na/.

Noro’ katerrangannepon R. Taha Prawirokusumo, Pamekkasan sapaneka:

a. Etoles epon

  1. Manabi etoles e bingkengnga oca’ se keccap pongkasanna abukka’ sarta asowara: /a/, /e/, otaba /i/.

Opama:

    • ropa ---> ropaepon
    • tale ---> taleepon
    • janji ---> janjiepon

55 of 106

2) Manabi etoles e bingkengnga oca’ se asasegek bisat (...’...) Opama:

  • bannya’ ---> bannya’epon
  • omba’ ---> omba’epon
  • kole’ ---> kole’epon

b. Aoba wepon

Manabi etoles e bingkengnga oca’ se keccap pongkasanna abukka’ sarta asowara: /o/ otaba /u/.

Opama:

  • lako
  • taro
  • guru

---> lakowepon

---> tarowepon

---> guruwepon

  • dhabu ---> dhabuwepon

56 of 106

c. Etoles rangkep

Oca’ se keccap pongkasanna atotop, manabi esembu epon e bingkengnga aksara panotobba kodu erangkep.

Opama:

  • kerbuy ---> kerbuyyepon
  • buthok ---> buthokkepon
  • peyol ---> peyollepon
  • bungbung ---> bungbungngepon
  • olar ---> olarrepon
  • emmas ---> emmassepon
  • bellat ---> bellattepon

57 of 106

Nangeng:

  • ketab ---> ketappepon
  • sabab ---> sabappepon
  • masjid ---> masjittepon
  • sojud ---> sojuttepon
  • wajib ---> wajippepon

58 of 106

OCA’ SE BADHA SARENG SE TADHA’ BASAEPON

A. Angguyannepon Basa Tengnga’an se tadha’ Basa Tenggina

Basa alos badha 2 macem:

  1. Basa Tengnga’an (e buku bab Basana Ca’-oca’, M. Wirjoasmoro, esebbut basana kalaban tandha B e bingkengnga oca’ paneka.
  2. Basa Tenggi, M. Wirjoasmoro nyebbut basa tenggi jugan, kalaban tandha BT.

59 of 106

Contowepon:

ngabas

nengale /B/

ngoladi /BT/

andhi’

anggadhuwi /B/

kaagungan /BT/

ales

memba /BT/

basa tengnga’anna ta’ esebbut

ambu

kendel /BT/

basa tengnga’anna ta’ esebbut

menangka basa tengnga’anna: ales, ambu

agabay

abadhi /B/

basa tenggina ta’ esebbut

agiba

abakta /B/

basa tenggina ta’ esebbut

menangka basa tenggina: abadi, abakta.

Oca’ abadhi sareng abakta tadha’ basa tenggina. Serrena tadha’, basa tengnga’an epadaddi basa tenggi.

60 of 106

Conto dhalem okara:

Kaula abadhi korong. (basa tengnga’an) Sampeyan abadhi ponapa? (basa tenggi) Ale’ abakta buku. (basa tengnga’an) Rama abakta senjang. (basa tenggi)

61 of 106

enga’

emot

/B/

loppa

kalep

/B/

molae

ngabidi

/B/

seggut

serreng

/B/

bendher

lerres

/B/

kabbi

sadaja

/B/

monye

ongel, mongel

/B/

lekkas/duli

enggal

/B/

lebbi

langkong

/B/

mon/lamon/kalamon

saengga/manabi

/B/

62 of 106

B. Ondhagga Basa sareng Angguyannepon

Se kengeng ngangguy basa tenggi akadi oca’: adha’ar, bubar (gubar), asare (asaren), meyarsa, ngagali, alomampa, ngoladi, meyos, rabu, songkan, kaagungan sareng samacemmepon paneka namong kaangguy:

  1. Oreng se kapeng 2 (se ekasareng acaca) Sampeyan adha’ar

Sampeyan ngoladi Sampeyan gubar

  1. Oreng se kapeng 3 (angsal se patot ehormat sareng oreng kapeng 1 otaba 2)

Jarna’epon monggu ka oreng se langkong tenggi darajattepon dhari oreng se ekasareng acaca (oreng se kapeng 2).

63 of 106

3. Oreng se kapeng 1 (aba’ dibi’), oreng se langkong mandhap darajadda dhari oreng se kapeng 2 sareng oreng se gi’ umum kabadha’anna, paneka parjugaepon mabi basa tengnga’an, akadi:

neddha

paleman

tedhung

mereng

oneng

ajalan

nengale

entar

dhateng

anglo

gadhuwan

mandhi

abakta

abadhi

apanggi

emot

Melana ta’ kalero manabi ngoca’:

  • Kaula neddha
  • Kaula paleman
  • Pasera se tedhung?
  • Ale’ ampon oneng
  • Ret-moret padha ajalan

64 of 106

Oreng se Kapeng 1 (Kaula)

Oreng se Kapeng 2 (Sampeyan)

neddha

adha’ar

paleman

bubar (gubar)

tedhung

asare (asaren)

mereng

meyarsa

oneng

ngagali

ajalan

alomampa

nengale

ngoladi

entar

meyos

dhateng

rabu

abakta

abakta

abadhi

abadhi

apanggi

apanggi

65 of 106

Oreng se Kapeng 3 (Kaula)

Patot ehormat

Ta’ Patot ehormat

Ebu adha’ar pao.

Ale’ neddha jambu.

Rama ampon bubar.

ret-moret paleman.

Agung gi’ asare.

Kana’ paneka tedhung.

Anom ampon meyarsa.

Bannya’ oreng mereng.

Pa’ Bupati ngagali.

Pasera’an se oneng.

Keyae alomampa.

Santrena ajalan jugan,

Nom Sora ngoladi.

Ale ta’ nengale.

Rama meyos jugan

Bannya’ oreng entar.

Pa’ Camat rabu.

Ale’na Marli dhateng.

Agung abakta jugan.

Moret abakta buku.

Anom abadhi korong.

Pasera se abadhi?

Ebu ampon apanggi.

Ale’ apanggi jugan.

66 of 106

Talektegi okara e baba ka’dhinto, lerres ponapa sala

  • Bannya’ oreng mereng hal kadaddiyan gapaneka, Rama ampon

mereng jugan.

Bannya’ oreng mereng lerres, sabab gi’ umom, ta’ epanggi tong- parsettongnga. Rama mereng ka’dhinto sala sabab Rama patot ehormat, samastena Rama meyarsa.

  • Buku paneka atorragi ka pottrana.

Oca’ atorragi sala. Dhari oreng towa ka ana’ banne atorragi, nangeng parengngagi

67 of 106

Talektegi okara e baba ka’dhinto, lerres ponapa sala

  • Pasera se maos sorat kabar ka’dhissa?

Maos kalero, mastena maca. Sabab oca’ pasera, gi’ ta’ epanggi ja’ patot ehormat.

  • Senjangnga Ebu bannya’ se leres. Ba’ saponapa argana senjang samangken?

Senjangnga Ebu lerres, Ebu patot ehormat. Argana senjang sala, se lerres argana samper, sabab tamaso’ gi’ umom.

68 of 106

Talektegi okara e baba ka’dhinto, lerres ponapa sala

  • E compo’ ce’ bannya’na tekossa. Ta’ kengeng nyaba’ pa-ponapa maste eteddha. Dandanan eteddha jugan.

eteddha tekos lerres, sabab teddha basa tengnga’an. Oca’ teddha banne gadhuwan arte ngormat ka tekos, nangeng kaangguy ngormat ka oreng se ekasareng acaca.

  • Guru abadhi jawabba settong petanya. Moret epakon abadhi okara petanya.

Guru abadhi lerres, sabab abadhi tamaso’ basa tengnga’an se tadha’ basa tenggina. Moret abadhi lerres sabab kaangguy oreng se patot ehormat akadi guru. Basa tengnga’an gapaneka epadaddi basa tenggi.

69 of 106

C. Ca’-oca’ se Badha Basana

soca (BT) bakta (BT)

mata giba

kalamon/mon/lamon

tengal (B) bakta (B)

saengga/manabi (B/BT)

Oca’ menangka, manabi, abakta basa tengnga’an se eangguy menangka basa tenggi.

70 of 106

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

bantal

bantal

jangsera

bengko

compo’

dalem

beddha’

beddha’

ganda, konyo

gamparan

gamparan

teteyan

Sadaja pangangguyya soko basaepon: teteyan, akadi: sapatu, sandhal, sellop, tarompa, pakca’/pacca’

71 of 106

Basa Tengnga’an

Basa Andhap

Basa Tenggi

gellung

jamo kalambi kalong kameja

kaca karabu katedhungan

kerres

gellung jamo kalambi kalong kameja kaca karabu

katedhungan kerres

okel lolo rasogan

sangsang rasogan kameja

pangoladan, pangelon sengkang

pasareyan, pasarenan abinan

72 of 106

Basa Tengnga’an

Basa Andhap

Basa Tenggi

kembang koburan kotang mayyit menangan odheng pajung paesan pereng

kembang koburan kotang mayyit menangan odheng pajung paesan pereng

sekkar pasareyan, asta rasogan kotang la’jun

aloran sengel songsong panyekkaran

lantaran (ambeng:Bkl, Pmk)

73 of 106

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

pesse

obang

obang

rape’

rape’

kampo

sabbu’

sabbu’

panyengset

samper

samper

senjang

sapo’

sapo’

kemmol

sarong

sarong

senjang sarong

sattanang

sattanang

saplathe

sopak

sopak

comara

sorat

sorat

serrat

74 of 106

Basa Tengnga’an

Basa Andhap

Basa Tenggi

soroy sello’ tasmak tongket

soroy sello’ tasmak tongket

serrat sesser pangoladan

jungkat (tekken: Bkl, Pmk

75 of 106

Conto angguyannepon mabi basa EI, EE, sareng EB

Oca’ bengko

Basa andhap Basa tengnga’an Basa tenggi

: bengko

: compo’

: dalem

Basa Enja’-iya (EI):

  1. E dhimma bengkona ba’na?
  2. Bila ba’na entara ka tang bengko?
  3. Jareya bengkona tang kanca, dalemma Agung se mor-temor.

76 of 106

Conto angguyannepon mabi basa EI, EE, sareng EB

Basa Enggi-enten (EE):

  1. Bengkona dika sanonto ce’ bagussa.
  2. Bengko bula semma’ bi’ masegit.
  3. Arowa bengkona sera?

Basa Enggi-bunten (EB):

  1. Compo’ kaula dhep-adhebban sareng compo’na ale’.
  2. Dalemmepon panjennengngan samangken e ka’dhimma?
  3. Samangken e ka’dhiya bannya’ compo’ anyar.
  4. E antarana compo’ se bannya’ ka’ dhissa, se ra’-bara’ kadibi’ dalemma Pa’ Bupati.
  5. Ale’ kaula penter abadhi ko-bengkowan.

77 of 106

D. Ca’-oca’ bagiyannepon badan se badha basana

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

aba’

aba’

salera

ales

ales

memba

badan

badan

salera

bettes

bettes

podhak

bibir

bibir

lathe

bujel

bujel

poser

bulu keja’

bulu keja’

ede

78 of 106

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

bun-embunan

bun-embunan

merco

cethak

cethak

sera

colo’

colo’

lesan, padha’aran

elong

elong

pangambung

garigi’

garigi’

rajung

gigi

gigi

baja

gellung

gellung

okel

janggu’

janggu’

komes

jila

jila

elat

koko

koko

kanaka

79 of 106

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

kopeng

le’er lengngen

mata mowa obu’ oban pepe

soko

kopeng le’er lengngen mata

rae, rarae obu’ oban pepe

soko

karna gulu gulungan soca badana rambut

rambut pote ambungan, pangarasan pada

80 of 106

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

songot

songot

komes/janggu’ ...komes

soso

soso

bajem

tabu’

tabu’

padha’aran

tanang

tanang

asta

81 of 106

Conto angguyannepon mabi basa EI, EE, sareng EB

Oca’ mata

Basa andhap Basa tengnga’an Basa tenggi

: mata

: tengal

: soca

  1. Tang mata jareppen, jajal serrobbagi. (EI)
  2. Anape matana dika ma’ mera? (EE)
  3. Tengal kaula jareppen, ta’ langkong serrobbagi. (EB)
  4. Aponapa socaepon panjennengngan ma’ mera? (EB)

82 of 106

E. Basaepon Ca’-oca’ Panggabayan

1. Se badha Basa Tengnga’anna sareng Basa Tenggina

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

nenggu, ngabas, nengale, mandheng ngakan, ngenom

aroko’ amadat katon ngedhing

mole akemme

nengale

neddha neddha roko’ neddha candu katengal mereng paleman abanyo

ngoladi

adha’ar adha’ar roko’ adha’ar candu kaoladan meyarsa bubar, gubar asenne

83 of 106

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

atae

sake’ mate

tao endha’, soka’ ngandhung kalengnger

melle

acemmer, akopadhang, akaberradan anglo, nganglo adinggal dunnya oneng

poron baberra’ ta’ emot ngobange

atenja

songkan seda ngagali kasokan bubut kasembet mondhut

84 of 106

2. Se Tadha’ Basa Tengnga’anna

Basa Andhap/Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

ambu

kendel

ngangguy

ngagem

maca, ngaji, nembang

maos

abacco, abasso

atoro

abakal, abakalan

apacangan

noles, abathek

nyerrat

daddi guru

jumenneng guru

adandan, apakeyan

abusana

jaga, manjeng

ngadek, jumenneng

jaga tedhung, ngedhing

abungo

85 of 106

Basa Andhap/Basa Tengnga’an Basa Tenggi

ajalan alomampa ngenep kelem

entar meyos, alonggu toju’ alonggu

ngennengnge, ngenggune ngalongguwi gigir, seddi, anapso, ngombang duka, bendhu

ngala’ mondhut akacamata, atasmak apangoladan

kalowar mejil maso’ malebbet rembi’ babar

86 of 106

Basa Andhap/Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

mangkat meyos amempe asopenna

aoseng, amero’ asesse

mandhi aseram apapar agukser apowasa aseyam

mekker, mekkere anggali, ngagali

amena mocang

araop adhamo, atekkas asompa asopata

nyoro makon, ngonkon, akonkonan

87 of 106

Basa Andhap/Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

asambajang asalat

nampane, narema amondi (nampane dhari

oreng se atenggiyan) atolo akaramas

nompa’ nete’e, netene neggu’ ngastane nyeyom ngambung acokor aparas

acopa aedu nanges molar

apello akarenget

88 of 106

Conto angguyannepon

Oca’: ajalan, alomampa

  • Kaula manabi ka kantor ajalan bisaos.
  • Kaula nengale ale’ ajalan e trotoar.
  • Ngereng alomampa bisaos, sakejja’ ampon tanduk.
  • Ale’ nengale bapa’ Bupati alomampa e lon-alon.
  • Pasera se ajalan e lorong ka’dhissa?

89 of 106

3. Se Tadha’ Basa Tenggina

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

nemmo

manggi

manggi

ngenjam

nyambut

nyambut

ngeba

abakta

abakta

agabay

abadhi

abadhi

molae

ngabidi

ngabidi

enga’

emot

emot

loppa

kalep

kalep

90 of 106

Conto angguyannepon

Oca’: agiba, abakta

  • Maddha bula se agiba’a ettas neko.
  • Neko bai mon egiba’a dika.
  • Diggal Bu, badan kaula se abakta’a.
  • Panjennengngan ta’ mabi abakta dibi’.
  • Ale’ gella’ ta’ abakta buku ka sakola’an.
  • Serrena ojana, bannya’ oreng abakta pajung.
  • Rama abakta songong jugan
  • Pasera se abakta sapedhana ale’, Nom?

91 of 106

4. Se Gadhuwan Basa Tenggi Dhumacem

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

ngoca’

mator

adhabu

entar

nyabis, acabis

alonggu

menta

nyo’on

mondhut

bagi

atorragi

parengngagi

ngolok

ngatore

adikane, nembali

abala, aberri’ tao

ngatore pameyarsa

apareng oneng

aberri’

ngatore

apareng

92 of 106

Conto angguyannepon

Oca’: mator, adhabu

Nojju dha’ se attasan: mator

  • Badan kaula ampon mator dha’ rama.
  • Ponapa se ekasokane panjennengngan, sae dhabuwagi bisaos.
  • Dhari parkara argaepon, abdina ta’ oneng se matora, nyara kadiponapa dhabuwepon agung bisaos.

93 of 106

Conto angguyannepon

Oca’: acabis, alonggu

Nojju dha’ se attasan: acabis

  • Badan kaula acabis ka agung parlo abakte.
  • Rama sareng ebu ecabisi kan-ponakanna.

Nojju dha’ se baba’an: alonggu

  • Emba gella’ alonggu dha’ compo’epon ale’.
  • Ba’ari’ panjennengngan ca’epon alonggu ka compo’.

94 of 106

Conto angguyannepon

Oca’: ngatore, apareng

Nojju dha’ se attasan: ngatore

  • Kaka’ ba’ari’ ngatore rasogan dha’ emba.
  • Anom enggal ngatore serrat dha’ rama.

Nojju dha’ se baba’an: apareng

  • Pa’ Camat apareng petodu dha’ ponggabana.
  • Bilaepon panjennengngan se apareng oneng dha’ badan kaula?

95 of 106

5. Basaepon Oca’ Tamba’an

Basa Andhap

Basa Tengnga’an

Basa Tenggi

bai

saos

ban

sareng, sarengngan

bakal

badhi

bakal tatemmowa

badhi tapanggiya

banget

sanget, sakalangkong

bareng

sareng

abdi

abareng mole

asareng paleman

asareng bubar

bareng ebukka’

sareng ebukka’

becce’na

saena

ce’

sanget, sakalangkong

96 of 106

Basa Tenggi

Basa Andhap Basa Tengnga’an

dallu, dillu dhimen, dhingen gallu, gillu dhimen, dhingen kene’ dallu kene’ dhimen

adalluwi adhimene

dina diggal, dinggal, mendel nan-dinan dadinggalan

kabbi sadaja kangse, kongse, sampe’ kantos

kare kadinggalan

kare sapolo kadinggalan sapolo kantha kadi

97 of 106

Basa Tenggi

Basa Andhap Basa Tengnga’an

akantha akadi

keya juga, jugan koddi’, cacak mangken

kebbat, duli enggal kenneng kengeng

ta’ kenneng enja’ ta’ kengeng bunten ngennenge ngengenge

laggi’, gi’ salaggi’

gi’ agabay salaggi’ abadhi lakar mela

lamba’ dhimen, dhingen

98 of 106

Basa Tenggi

Basa Andhap Basa Tengnga’an

lamon, kalamon, mon saengga, sanengga, manabi

lebbi langkong lekkas enggal

mara, maju nyara, tore, dabek mara, kantha kadi, akadi

mare lastare, salesse molae ngabidi

neng, coma namong onggu, ongguwan esto

saongguna saestona ongguwagi ngestowagi

99 of 106

Basa Tenggi

Basa Andhap Basa Tengnga’an

padha same; cara basoke, daddi ta’ parlo eangguy

pantes, patot sae pola, ame’ manabi

seggut, gasek serreng

sanajjan sanare, sanaos, someleya tape nangeng

ngangguy mabi

ta’ ngangguy, ta’ osa, ta’ mabi

ta’ kadik

100 of 106

Conto angguyannepon

Oca’: kengeng

  • Kaula ta’ kengeng neddha juko’ tase’.
  • Rama ta’ kengeng adha’ar dhes-peddhes.

Oca’: nyara, tore

  • Nyara mondhut dha’ar.
  • Tore manabi meyosa.

Oca’: mabi

  • Mabi basa tenggi.
  • Ta’ mabi nyare.

101 of 106

F. Oca’ Gante

EI

EE

EB

sengko’

ba’na

aba’na tang/sang

-na

bula

dika

aba’na bula

-na

kaula, badan kaula, abdina, abdi dalem sampeyan, panjennengngan, padana, pada dalem, ajunan dalem salerana, panjennengnganna kaula, badan kaula

-epon

102 of 106

EI

EE

EB

reya areya jareya rowa

barinna’, bariya

dhimma dhinna’ dhiya kanna’

dha’ anna’, dha’ kanna’

dhissa kassa kemma kemma

neko aneko ganeko garowa barinto

ko’imma, ko’dhimma dhinto, ko’dhinto ko’into

ko’iya, ko’dhiya kanto

ka’anto, dha’anto ko’issa’, ko’dhissa’ ko’asa

ko’imma, ko’emma, ko’amma

paneka, ka’dhinto paneka, ka’dhinto gapaneka, ganeka anggarowa, anggapaneka sapaneka, saka’dhinto ka’imma, ka’dhimma ka’into, ka’dhinto

ka’iya, ka’dhiya pareng

ka’anto, ka’kanto ka’issa’, ka’dhissa’ ka’assa, ka’kassa ka’imma, ka’dhimma ka’amma, ka’kamma

103 of 106

EI

EE

EB

sapa

sera

pasera

apa

nape

ponapa

saapa, barampa

sanape

saponapa

arapa

anape

aponapa

baramma

kadinape

kadiponapa

sateya

sanonto

samangken

ella, la

empon, pon

ampon

ayu’, mara

maddha

nyara

iya

enggi (e petpet)

enggi (e taleng)

enja’

enten

bunten

104 of 106

Conto angguyannepon

Oca’: kaula, sampeyan

  • Serrena kaula se adhante’ sampeyan neng e tapsiun sabit- abidda mangka sampeyan gi’ ta’ ngombar, daddi sareng badan kaula sampeyan edinggallagi.

Oca’: badan kaula, panjennengngan

  • Manabi panjennengngan meyosa, badan kaula ngerenga.
  • Bilaepon panjennengngan se alongguwa dha’ compo’

badan kaula?

105 of 106

106 of 106