श्रीः �केन्बरासंस्कृतवर्गः�१८.०८.२०२१

1

अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत्।�गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत्॥

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।

श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥गीता १२.२०॥

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतम् च यत्।

असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥गीता १७.२८॥

॥श्रीरामोदन्तम् – किष्किन्धाकाण्डः १८॥

समयातिक्रमात् तत्र चक्रुः प्रायोपवेशनम्।

तेऽत्र सम्पातिना प्रोक्तां सीतावार्तां च शुश्रुवुः॥४.१८॥

प्रायोपवेशनम् - प्रायेण मृत्युनिमित्तकानशनेन उपवेशः स्थितिः। अशनम् भोजनम्। प्रायेण प्रायः।

अतिक्रान्तः क्रमः नियमः, अति क्रमुँ पादविक्षेपे + भावे घञ्

श्रु श्रवणे + झि = शुश्रुवुः लिट् प्र॰ बहु॰

एङः पदान्तादति (६.१.१०९) – एकः पूर्वपरयोः पूर्वः।

॥श्रीरामोदन्तम् – किष्किन्धाकाण्डः १९॥

ततः प्रापुरुदन्वन्तम् अङ्गदाद्याः प्लवङ्गमाः।

तं विलङ्घयितुं तेषां न कश्चिदभवत् क्षमः॥४.१९॥

प्रा आपॢँ व्याप्तौ + झि = प्रापुः लिट् प्र॰ बहुवचनम्।

उदन्वत् - सागरः, उदधिः, पारावारः, अपाम्पतिः, रत्नाकरः, सरस्वान्, उदन्वान्, अकूपारः, यादःपतिः, अर्णवः, सिन्धुः, सरित्पतिः, अब्धिः, जलनिधिः, समुद्रः।

लघिँ गतौ भोजननिवृत्तौ च भ्वादिः। लघिँ भाषायाम् चुरादिः।

क्षमुँ सहने + अच् + सुँ = क्षमः युक्तः।

॥श्रीरामोदन्तम् – किष्किन्धाकाण्डः २०॥

स्वप्रभावप्रशंसाभिः तदा जाम्बवदुक्तिभिः।

संवर्धितो महेन्द्राद्रिम् आरुरोहानिलात्मजः॥४.२०॥

आरुरोह आ रुहँ बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च – लिट् प्र॰ एक॰

गिरिः, पर्वतः, क्षमाभृत्, अचलः, गोत्रः, धरः, शिखरी, शिलोच्चयः, ग्रावा, अद्रिः, अहार्यः, शैलः, महीध्रः।

सम् वृधुँ वृद्धौ + क्त + सुँ = संवर्धितः।

॥ इति श्रीरामोदन्ते किष्किन्धाकाण्डः समाप्तः॥

गृहकार्यम् – ०४.०८.२०२१

अत्र गुण, वृद्धिः, इडागमः इति एतेषु किं किं कार्यम् अभवत्।

१. डुकृञ् + ण्वुल् (वु → अक) – कारकः – वृद्धिः

२. डुकृञ् + तृच् (तृन्) (तृ) – कर्तृ + सुँ = कर्ता पु॰ – गुणः

३. डुकृञ् + स्य + शतृँ (अत्) – करिष्यन् – गुणः, इडागमः

४. डुकृञ् + णिच् (इ) + शतृँ (अत्) – कारयन् - – वृद्धिः

५. डुकृञ् + णिच् (इ) + शानच् (आन) – कारयमाणः - – वृद्धिः

६. डुकृञ् + यक् (य) + शानच् (आन) – क्रियमाणः रिङ् शयग्लिङ्क्षु (७.४.२८)

७. डुकृञ् + क्त (त) – कृतम्

८. डुकृञ् + क्तवतुँ (तवत्) – कृतवत् सुँ = कृतवान् पु॰

९. डुकृञ् + तव्यत् (तव्य) – कर्तव्यम् – गुणः

​

सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः (७.३.८४) पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) आर्धधातुकस्येड् वलादेः (७.२.३५) क्ङिति च (१.१.५)

5

गृहकार्यम् – ११.०८.२०२१

अत्र गुण, वृद्धिः, इडागमः इति एतेषु किं किं कार्यम् अभवत्। �१०. डुकृञ् करणे + अनीयर् (अनीय) – करणीयम् - गुणः

११. डुकृञ् करणे + ण्यत्/यत् (य) – कार्यम् - वृद्धिः

१२. डुकृञ् करणे + घञ्/अच् (अ) – कारः - वृद्धिः

१३. डुकृञ् करणे + क्तिन् (ति) – कृतिः

१४. डुकृञ् करणे + सन् (स) + अ – चिकीर्षा

१५. डुकृञ् करणे + ल्युट् (यु → अन) (भावे) – करणम् - गुणः

१६. डुकृञ् करणे + तुमुँन् (तुम्) – कर्तुम् - गुणः

१७. डुकृञ् करणे + क्त्वा (त्वा) – कृत्वा

१८. डुकृञ् करणे + ल्यप् (य) – उपकृत्य

१९. डुकृञ् करणे + णमुँल् (अम्) – कारम् कारम् - वृद्धिः

सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः (७.३.८४) पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) आर्धधातुकस्येड् वलादेः (७.२.३५) क्ङिति च (१.१.५)

6

नामप्रकरणम् - ३

1. मम नाम – । तव/भवतः/भवत्याः/तस्य/तस्याः किन्नामास्ति?
2. मम भ्रातुः/भगिन्याः/पितुः/मातुः/पुत्रस्य/कन्यायाः नाम –।
3. अहम्/आवाम्/वयम्/त्वम्/युवाम्/यूयम्/सः/तौ/ते/सा/ते/ताः/भवान्/भवन्तौ/भवन्तः/भवती/भवत्यौ/भवत्यः केन्बरानगरे – (वसँ निवासे – वसति इत्यादीनि रूपाणि) ।
4. अहं – नामधेया /नामधेयः।
5. अहं – नगरवासी/ – नगरवासिनी।

​

7

नामप्रकरणम् - ४

1. कोऽभिजनस्तव वर्तते? तव जन्मदेशः को विद्यते? – ।
2. भवन्तः कुत्रत्याः? वयं – स्मः। तत्र का पुर् वा? – ।
3. इमे क्व निवसन्ति? – ।
4. अयं किमधीते? – ।
5. हरिणा किमधितम्? – ।
6. अयं भवदीयः पुत्रः किं प्रचर्चयति? – ।
7. त्वं कस्माद् अधीषे? – ।

8

सार्वधातुकम् - आर्द्धधातुकम्

• अधिकारः – प्रत्ययः परश्च आद्युदात्तश्च धातोः
• तिङ्-शित् सार्वधातुकम् (३.४.११३)

तिङः – तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८)

तिप् तस् झि सिप् थस् थ मिप् वस् मस् त आताम् झ थास् आथाम् ध्वम् इट् वहि महिङ्

शित् – शप्, श्यन्, शतृ, शानच् इत्यादयः।

• आर्द्धधातुकं शेषः (३.४.११४)

णिच्, उ, क्त, क्तवतु, इत्यादयः।

• लिट् च (३.४.११५)

लिट्-लकारस्य तिङ्-प्रत्ययाः साक्षात् आर्द्धधातुकाः।

• लिङाशिषि (३.४.११६)

आहीर्लिङ्-लकारस्य तिङ्-प्रत्ययाः साक्षात् आर्द्धधातुकाः।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

इडागमः

• आर्धधातुकस्येड् वलादेः (७.२.३५)
• आर्धधातुकस्य ६.१
• अनुवृत्तिः –
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया –
• सम्पूर्णसूत्रम् – वलादेः आर्धधातुकस्य इट्
• सूत्रार्थः – वलादि-आर्धधातुक-प्रत्ययस्य इट्-आगमः भवति।
• यथा – पठ् + स्य + तिप् = पठिष्यति। पठ् + क्त = पठित। अर्च् + तृच् → अर्चिता। लिख् + स्य + तिप् → लेखिष्यति।
• अ इ उ ण्। ऋ ऌ क्। ए ओ ङ्। ऐ औ च्। ह य व र ट्। ल ण्। ञ म ङ ण न म्। झ भ ञ्। घ ढ ध ष्। ज ब ग ड द श्। ख फ छ ठ थ च ट त व्। क प य्। श ष स र्। ह ल्।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

अङ्गकार्यम् - गुणः

• सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः (७.३.८४)
• सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः ७.२
• अनुवृत्तिः – गुणः १.१
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया – इकः ६.१ (इको गुणवृद्धी १.१.३)
• सूत्रार्थः – इगन्तस्य अङ्गस्य गुणः स्यात् सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः परयोः।
• यथा जि जये अभिभवे च + शप् + तिप् = जयति, नी प्रापणे + शप् + तिप् = नयति, डुकृञ् करणे + तुमुँन् = कर्तुम्, भू सत्तायाम् + शप् + तिप् = भो + अ + ति = भवति।

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

अङ्गकार्यम् - गुणः

• पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६)
• पुगन्त-लघूपधस्य ६.१, च
• अनुवृत्तिः – सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः ७.२, गुणः १.१
• अधिकारः – अङ्गस्य ६.१
• परिभाषया – इकः ६.१ (इको गुणवृद्धी १.१.३)
• सूत्रार्थः – पुगन्तस्य लघूपधस्य च अङ्गस्य इकः गुणः स्यात् सार्वधातुक-आर्द्धधातुकयोः परयोः
• यथा – विद् + घञ् (अ) = वेद, लिख् + घञ् = लेख, क्षिप् + घञ् = क्षेप, दिश् + घञ् = देश, कृष् + शप् + तिप् = कर्षति।
• ह्री लज्जायाम् + पुक् + णिच् + शप् + तिप् = ह्रे प् इ + अ + ति = ह्रेपयति। अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ (७.३.३६)।

​

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

गुणवृद्ध्योः निषेधः

• क्ङिति च (१.१.५)
• सूत्रच्छेदः –  क्ङिति सप्तमी-एकवचनम् , च अव्ययम्
• अनुवृत्तिः  –  इकः१.१.३ , गुण-वृद्धी१.१.३ , न१.१.४
• अधिकारः  –
• सम्पूर्णसूत्रम्  –  क्ङिति इकः गुणवृद्धी न
• सूत्रार्थः  –  कित्, गित्, ङित् प्रत्ययस्य उपस्थितौ इक्-वर्णस्य गुणवृद्धी प्रतिषिध्येते ।
• यदि कस्मिंश्चित् प्रत्यये ककारः/गकारः/ङकारः इत्संज्ञकः अस्ति, तर्हि तस्य प्रत्ययस्य उपस्थितौ अङ्गस्य अन्तिम इक्-वर्णस्य यद्यपि केनापि सूत्रेण गुणः वृद्धिः वा भवितुमर्हतः, तथापि तौ न भवतः।
• यथा – लिख् (लिखँ अक्षरविन्यासे) + क्त्वा = लिखित्वा।

​

Sowmya Krishnapur for Vyoma-samskrta-pathashala, ©2014

डुकृञ् करणे तनादिः उभयपदी सकर्मकः अनिट् (to do)

डुलभँष् प्राप्तौ भ्वादिः आत्मनेपदी सकर्मकः अनिट् (to get)

शकॢँ शक्तौ स्वादिः परस्मैपदी अकर्मकः अनिट् (to be able)

कृदन्तप्रत्ययाः – डुदाञ् दाने जुहोत्यादिः उभयपदी सकर्मकः अनिट्

१. ण्वुल् (वु → अक) – दायकः

२. तृच् (तृन्) (तृ) – दाता

३. शतृँ/शानच् (अत्/आन) – ददत् ददानः

४. स्य + शतृँ/शानच् (अत्/आन) – दास्यन्

५क. णिच् (इ) + शतृँ (अत्) – दापयन्

५ख. णिच् (इ) + शानच् (आन) – दापयमानः

६. यक् (य) + शानच् (आन) – दीयमानः

७. क्त (त) – दत्तः

८. क्तवतुँ (तवत्) – दत्तवान् दत्तवती

९. तव्यत् (तव्य) – दातव्यम्

​

17

१०. अनीयर् (अनीय) – दानीयम्

११. ण्यत्/यत् (य) – देयम्

१२. घञ्/अच् (अ) – दायः

१३. क्तिन् (ति) – दत्ति

१४. सन् (स) + अ – दित्सा

१५. ल्युट् (यु → अन) (भावे) – दानम्

१६. तुमुँन् (तुम्) – दातुम्

१७. क्त्वा (त्वा) – दत्त्वा

१८. ल्यप् (य) – प्रदाय

१९. णमुँल् (अम्) – दायम् दायम्

​

क्ङिति च (१.१.५) तिङ्शित्सार्वधातुकम् (३.४.११३) आर्द्धधातुकं शेषः (३.४.११४)

अचो ञ्णिति (७.२.११५) अत उपधायाः (७.२.११६) सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः (७.३.८४) पुगन्तलघूपधस्य च (७.३.८६) आर्धधातुकस्येड् वलादेः (७.२.३५) आतो युक् चिण्कृतोः (७.३.३३)

नदी – ईकारान्त स्त्रीलिङ्गः (River)

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतम् च यत्। असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥गीता १७.२८॥

मित्रलाभः – प्रथमा कथा – १९

अपरं च – पश्य यदि नित्यम् अनित्येन निर्मलं मलवाहिना।

यशः कायेन लभ्येत तन्न लब्धं भवेन्नु किम्॥४८॥

यतः – शरीरस्य गुणानां च दूरम् अत्यन्तम् अन्तरम् ।

शरीरं क्षणविध्वंसि कल्पान्तस्थायिनो गुणाः॥४९॥

इत्य् आकर्ण्य हिरण्यकः प्रहृष्टमनाः पुलकितः सन् अब्रवीत्साधु मित्र ! साधु। अनेनाश्रितवात्सल्येन त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं त्वयि युज्यते। एवम् उक्त्वा तेन सर्वेषां कपोतानां बन्धनानि छिन्नानि। ततो हिरण्यकः सर्वान् सादरं सम्पूज्य आह सखे चित्रग्रीव! सर्वथात्र जालबन्धनविधौ सति

दोषम् आशङ्क्य आत्मनि अवज्ञा न कर्तव्या। यतः –

योऽधिकाद् योजनशतात्पश्यतीहामिषं खगः।

स एव प्राप्तकालस्तु पाशबन्धं न पश्यति॥५०॥

19

गृहकार्यम् – १८.०८.२०२१

अद्यतनस्य गृहकार्यं स्मरणं कारयति।

​

https://chitrapurmath.net/site/activities-girvanaprathistha-cards - अस्मात् जालपत्रात् फलनामानि स्मरतु।

​

अस्मिन् १८.०८.२०२१ इति सर्पपत्रे यानि यानि तिङन्तरूपाणि सुबन्तरूपाणि सन्ति तानि स्मरतु।

�

20