DİJİTAL DÜNYADA BİLGİ HİZMETLERİ

BBY154 Bilgi Hizmetleri (2022)

Tartışma…

• “Derme geliştirme” nedir?
• Günümüzde bir bilgi merkezi tamamen elektronik kaynaklardan oluşabilir mi? Yanıt evetse, bunun koşulları neler olabilir?
• Bilgi kaynaklarının maliyeti, güvenilirliği ve korunması ile “derme geliştirme” kavramının bağlantısı nedir?
• Internet üzerinde yer alan bilgi kaynaklarının ortalama yaşam süresinin (lifespan) sınırlı olmasının bilgi hizmetlerine ne gibi etkisi olabilir?
• Önlemler?
• Alternatifler?
• Kurumsal ya da kişisel dermelerde yer alan bilgilerin dağıtık yapısı ne tür uygulamalarla birleştirilebilir?
• “Soruyu doğru sorduysak Google mutlaka doğru sonucu verir” mi?
• Internet’te karşılaştığımız bilgiler için ne gibi değerlendirme kriterleri var?
• “Dijital uçurum (digital divide)” – “bilgi okuryazarlığı (information literacy)” – “yeni nesil bilgi hizmetleri”

Bu kavramlar arasında ne gibi bir bağlantı olabilir?

​

​

​

​

Bilgi ve iletişim teknolojileri algısı ..

• “Bu icada (telefon) ne gerek var? Mesajları getirip götürecek birçok çocuk var.” Amerikan Posta Ofisi Başmühendisi, 1876.
• “Her kasaba bir telefona sahip olmak isteyebilir.” ABD PTT Genel Müdürü, 1886.
• “Telefon milyonları ilgilendiren bir olay değil. Zenginler için bir kolaylık; parasını ödeyebilecekler için ticari bir araç.” Times, 1902.
• “Nerede o eski gelecekler?” Paul Valery, 1937.
• “Sanırım dünya pazarında beş bilgisayar belki satılır.” Thomas Watson, IBM Başkanı, 1943.
• “Bilgisayarların ağırlığı gelecekte 1,5 tonu geçmeyecektir.” Popular Mechanics, 1949.

Kaynak: Tonta, 2000

.. Bilgi ve iletişim teknolojileri algısı

• Başlangıç: Kuşkulu
• Başlangıçtaki bu kuşkuculuğa rağmen, bilgi ve iletişim teknolojileri bilginin işlenmesi ve yönetiminde her zaman başrolü oynadı.
• Günümüzde: Günlük hayatın vazgeçilmez parçası
• Başlangıçta kuşku ile yaklaşılan teknolojiler bugün “bilgi depolamayı, aramayı, bilgiye erişimi, bilgi kopyalamayı, süzmeyi, değiştirmeyi, göstermeyi, iletmeyi ve edinmeyi mümkün kılan” alt yapıyı oluşturuyor (Shapiro ve Varian 1999: 8) ve tüm bu etkinlikleri gerçekleştirmemizi sağlıyor.

Günümüzde:

• Basılı bilgiden “dijital bilgi”ye geçiş
• Sayısal / Dijital / Elektronik bilgi
• Tamamen elektronik ortam aracılığı ile elde edilir.
• Günümüzde farklı türde bilgisayarlar ya da sayısal bilgi aktarıcı/okuyucular tarafından görüntülenebilen ya da kullanılabilen bilgidir.

​

Dijital bilgi

• “Born digital”

​

​

​

​

• “Digitized”

(Anadan doğma)

(Sonradan olma)

BORN DIGITAL

DIGITIZED

Dijital bilgi ve maliyet ..

• Dijital bilgi devrimi:
• Bu zamana dek başka hiç bir teknoloji, bilginin hem kopyalama hem de dağıtım giderlerini bir arada düşürme başarısını gösteremedi.
• Veri iletimi ve ağlar:
• Benzeri bir yönelim, çeşitli türdeki ağlar aracılığıyla veri iletmenin maliyetinde de gözleniyor. Söz konusu ağlar, aktarım teknolojilerinin geldiği nokta sayesinde bize birkaç saniyede çok büyük miktarlarda veri iletme olanağı sağlıyor.
• Örn. Amerikan Kongre Kütüphanesi’nde bulunan kataloglanmış bilgi kaynaklarının 2020 yılındaki toplam sayısı: >171 milyon. Bu bilgileri bir kaynaktan diğerine eksiksiz şekilde iletmek günümüzde yalnızca saniyeler alabiliyor.
• Bilgi depolama ve dağıtımı da ucuzladı
• Çeşitli manyetik ve optik depolama ve iletim ortamlarının kapasite ve yetenekleri sürekli olarak artıyor.
• Örneğin, (2000’lerin başındaki bir bilgiye göre) bilgisayar sabit diskleri üzerinde veri depolama maliyeti on yıl gibi kısa bir sürede gigabyte başına yaklaşık 1000 dolardan birkaç dolara düştü.

​

​

~ 600 TL !

!

!!

!!!

YIL:

2001 !

~ 765 TL !

~ 824 TL !

~ 863 TL !

~ 993 TL !

~ 1200 TL !

~ 1673 TL !

~ 1879 TL !

~ 2408 TL !

~ 4214 TL !

.. Dijital bilgi ve maliyet

• Bilgi üretme teknolojisi gitgide ucuzlarken mevcut bilgi miktarını artırmakta ve bu durum…
• ..“bilgi yüklemesi” (information overload) yaratmakta!
• Bugünün koşullarında yukarıdaki kavramın sonuçlarına odaklanan daha yeni (ve görece daha olumsuz anlam taşıyan) kavramlar da gündeme geliyor:
• «Information pollution»
• «Information obesity»
• «Information chaos»
• «Information disorder»
• …

​

​

​

​

Bilgi yüklemesi (information overload)

• Çok fazla bilginin varlığı .... ?
• (ilk etapta düşünülenin aksine) bilgiyi kullanmayı zor hale getiriyor. Neden?
• “analysis paralysis”
• Seçim için sürekli analiz halinde olmak
• Karar vermek zorunda kalmak
• Dikkat dağınıklığı
• Yararlı olan tüm bilgiye erişmenin güç olması

Internet

• Internet uygulamaları
• Elektronik posta
• Haber grupları, tartışma listeleri, forumlar
• Internet aracılığı ile erişilen veri tabanları
• Web günlükleri (Weblogs/blogs), wikiler
• Dosya ve yazılım transferi
• Mobil uygulamalar
• Sosyal ağlar - Metaverse

​

​

• Dünyada Internet kullanım oranı: ?
• %34 (Internet World Stats, 2012)
• %46 (Internet World Stats, 2015)
• %50 (Internet World Stats, 2017)
• %57 (Internet World Stats, 2019)
• %64 (Internet World Stats, 2020)
• %66 (Internet World Stats, 2022)

• Türkiye’de Internet’e bağlı ev oranı: ? (TÜİK)
• 2009’da
• %30
• 2012’de
• %47
• 2013’te
• %49
• 2015’te
• %70
• 2016’da
• %76
• 2018’de
• %84

​

​

​

• 2019’da
• %88
• 2020’de
• %91
• 2021’de
• %92

Internet ve bilgi yönetimi ..

• Giderek daha fazla sayıda bilgi kaynağı sayısal ortamda üretiliyor (“born digital”), ya da sonradan sayısal ortama aktarılıp Internet aracılığıyla herkesin erişimine açılıyor.
• Bu durum neye yol açıyor?
• Çevrimiçi haldeki milyonlarca bilgi arasından istenen bilgileri içeren kaynaklara erişim sağlanması giderek daha da önemli ve zor hale geliyor.
• Kişisel, örgütsel ve toplumsal düzeylerde bilgi yönetiminin önemi ciddi şekilde artıyor.
• «Intelligent information management»

• Günlük hayatımızda –farkında olarak ya da olmadan- hangi ortamda üretilmiş olursa olsun sürekli şekilde bilgiyi keşfetmek, süzmek, toplamak, düzenlemek, depolamak ve kayıtlı bilgiye erişmek zorunda kalıyoruz.
• “Bilinçli bilgi kullanıcısı” olma şartı!

.. Internet ve bilgi yönetimi ..

• Internet’in bu derece yaygınlaşması, dünya üzerinde üretilen bilgiye erişmek için önemli bir araç olmaya başlaması ve “bilinçli bilgi kullanıcısı” olma zorunluluğu sonucunda…

“bilgi okuryazarlığı”

kavramı ortaya çıktı.

• Bilgi okuryazarlığı?
• Okuryazarlığın bir sonraki aşaması olarak nitelendirilen “bilgi okuryazarlığı” bilgi bulma becerilerine ek olarak bilgi bulmak için gereken donanım ve yazılımları (bilgisayarlar, ağlar Web vb.) kullanma becerilerini de içerir.

.. Internet ve bilgi yönetimi

Internet’te bilginin ömrü ve güvenirliği ..

• Internet üzerindeki bilgiyi (web siteleri, sosyal ağlar, bloglar, forumlar vs.) keşfetmek ve tanımlamak Internet ortamındaki en zor işlerden birisi.
• İlk bakışta bilgi içeren elektronik belgeleri düzenlemek ve daha sonra bunlara erişim sağlamak için tanımlamak kolay bir iş gibi gözükebilir. Peki gerçekte öyle midir?
• Web belgelerinin kalıcı olmaması Internet aracılığıyla erişilen bilgi kaynaklarının keşfedilmesini ve tanımlanmasını bazen olanaksız hale getiriyor.

• Bazı web belgeleri dinamik olarak anında yaratılıyor (herhangi bir web sitesi içinde ya da akademik veri tabanında yapılan arama sonuçları gibi).
• Toplantı duyurusu vb. bazı süreli elektronik belgeler işlevlerini gerçekleştirdikten sonra otomatik olarak ortadan kaybolabiliyor.
• 2009 yılında yayımlanan bir çalışmada bir web sayfasının ortalama ömrünün 100 günden az olduğu belirtilmiş. Günümüzde web sitelerinin ortalama ömrünü tahmin edebilmek çok zor (Okuyun: The Average Lifespan of a Webpage)

.. Internet’te bilginin ömrü ve güvenilirliği ..

Bu tür web belgelerine yeniden

erişmek istediğimizde?...

• Arama motorları bazı elektronik belgeleri fark edene ve tanımlayana kadar bu belgeler Web’den kaldırılabiliyor.
• Web’den kaldırılıncaya kadar bu belgeler fark edilmez ve tanımlanmazsa hem bilginin kendisi (içerik) hem de o belgeye ait dizin bilgisi (metadata) bir daha erişilemeyecek biçimde kaybolabiliyor.
• Nasıl?

.. Internet’te bilginin ömrü ve güvenilirliği ..

• Basılı belgelerde bilgi kaynağıyla bu kaynağı tanımlayan dizin bilgisi genellikle birbirinden ayrı.
• Basılı bir kitap kaybolsa bile bu kitabın birçok kopyasını farklı kişi ya da kurumların koleksiyonlarında bulmak mümkün.
• Tüm kopyaları ortadan kalkmış olsa bile yayıncı ya da kütüphane kataloglarından kitabın dizin bilgisine erişilebilir.
• Elektronik belgelerde hem içerik hem de dizin bilgisi birlikte bulnuyor. Belgenin kaybolması genellikle bu belgenin tanımının da kaybolması anlamına gelir.

.. Internet’te bilginin ömrü ve güvenilirliği ..

Tartışma…

• “Derme geliştirme” nedir?
• Günümüz koşullarında bir bilgi merkezi tamamen elektronik kaynaklardan oluşabilir mi?
• Bilgi kaynaklarının maliyeti, güvenilirliği ve korunması ile “derme geliştirme” kavramının bağlantısı nedir?
• Internet üzerinde yer alan bilgi kaynaklarının yaklaşık 100 günlük ömrünün bilgi hizmetlerine ne gibi etkisi olabilir?
• Önlemler?
• Alternatifler?
• Kurumsal ya da kişisel dermelerde yer alan bilgilerin dağıtık yapısı ne tür uygulamalarla birleştirilebilir?
• “Soruyu doğru sorduysak Google mutlaka doğru sonucu verir” mi?
• Internet’te karşılaştığımız bilgiler için ne gibi değerlendirme kriterleri var?
• “Dijital uçurum (digital gap)” – “bilgi okur yazarlığı (information literacy)” – “yeni nesil bilgi hizmetleri”

Bu kavramlar arasında ne gibi bir bağlantı olabilir?

​

​

​

​

Derme geliştirme nedir?

• Günümüz koşullarında bir bilgi merkezi tamamen elektronik kaynaklardan oluşabilir mi?
• Bilgi kaynaklarının maliyeti, güvenilirliği ve korunması ile “derme geliştirme” kavramının bağlantısı nedir?
• Yılmaz, D. (2019). E-kitap Sağlama Modellerinin Karşılaştırmalı Analizi: Hacettepe Üniversitesi Örneği (Yüksek Lisans Tezi).

Kurumsal ya da kişisel dermelerde yer alan bilgilerin dağıtık yapısı ne tür uygulamalarla birleştirilebilir?

�Basılı ve/veya elektronik kaynaklar için ne gibi değerlendirme kriterleri vardır?�

• Hjørland, B. (2012). Methods for evaluating information sources: An annotated catalog.
• Kurbanoğlu, S. (2002). Www bilgi kaynaklarının değerlendirilmesi. H.Ü. Edebiyat Fakültesi Dergisi, 19(1):11-25. (http://www.bby.hacettepe.edu.tr/yayinlar/dosyalar/2002191SerapKurbanoglu.pdf)
• Al, U. ve Al, P. (2003). Elektronik Bilgi Kaynaklarının Seçimi. Bilgi Dünyası, 4(1): 1-14. (http://yunus.hacettepe.edu.tr/~umutal/publications/selectionofe-resources.pdf)

​

​

“Dijital uçurum (digital gap)” – “bilgi okur yazarlığı (information literacy)” – “yeni nesil bilgi hizmetleri”

Gelecek hafta

• Aşağıdakilerin ne olduğunu, nasıl ve ne amaçla kullanıldığını araştırın:
• Reddit
• Tumblr
• Flickr
• Mashup
• Podcast
• Tinder
• Delicious
• Secondlife
• Metaverse
• OCLC Worldcat
• Tag / "tag"lemek
• Folksonomi
• Crowdsourcing

Diğer kaynaklar ve okuma listesi:

Tonta, Y. (2002). Internet ve Elektronik Bilgi Yönetimi. ^‡

http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/courses/fall2002/kut655/01-eby-version2.pdf

Internet World Stats (2021). Internet usage statistics: The Internet Big Picture.

http://www.internetworldstats.com/stats.htm

Zittrain, J.L. (2008). The Future of Internet and How to Stop It. Yale University Press.

https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/4455262/Zittrain_Future+of+the+Internet.pdf?sequence=1

Library of Congress (2022). About the library – General Information.

https://www.loc.gov/about/general-information

Pember, M. & Cowan, R.A. (2009). Journal quality: An analysis of Archives and Manuscripts. Presented in Australian Society of Archivists Annual Conference, Perth, Western Australia, 6-9 August 2008.

http://researchrepository.murdoch.edu.au/2885/1/journal_quality.pdf

Tonta, Y. (2000). Internet ve Bilgi Hizmetleri (sunuş). 36. Kütüphane Haftası Konferansları, 29 Mart 2000, Uludağ Üniversitesi, Bursa.

http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/yayinlar/bursa00/index.htm

Barnes, S.B. (2010). Visual evaluation of the World Wide Web. In S. Josephson, S.B. Barnes & M. Lipton (Eds.), Visualising the web (pp. 165-182). NY: Peter Lang Publishing.

​

Shapiro, C. ve Varian, H.R. (1999). Information rules: a strategic guide to the network economy. Boston, MA: Harvard Business School Press.*

Dyson, G.B. (1997). Darwin among the machines. London: Penguin Books.*

​

^‡ Slaytlardaki bilgilerin çoğunluğu bu kaynaktan alınmıştır.

* Tonta'dan (2002) aktarılmıştır.