1 of 27

14 – MA’RUZA MASHG’ULOTI

BUGUNGI KUN SANASI:

21 yanvar 2017 yil

MAVZU: Texnologik jihozlarni hisoblashda kichik siklli yuklanishlar

2 of 27

MAVZU: Texnologik jihozlarni hisoblashda kichik siklli yuklanishlar

Reja:

Texnologik jihozlarni hisoblashda kichik siklli yuklanishni e'tiborga olish.
Kichik siklli yuklanishda apparat elementlarining o'ziga xos holatlari.
PTM ning asosiy hollari.

3 of 27

Технологик аппаратларни ишлаб чиқаришда қўлланиладиган конструкцион материалларга маълум шароитда агрессив муҳитларга юқори коррозион барқарор-лиги билан бирга, юқори механик мустаҳкамлиги, иссиқликка барқарорлиги ва мустаҳкамлиги, юқори ва паст ҳароратларда талабга жавоб берадиган

4 of 27

пластик хоссаларини сақлаб қолиши, бир хил ва ўзгарувчан юкламаларда (циклик мустаҳкамлиги), эскиришга нисбатан мойиллиги кам бўлиши ва бошқалар талаб этилади.�Коррозион чарчаши металларни бир вақтда кимёвий ва электрокимёвий коррозия таъсири ва циклик юкламалар таъсири орқали намоён бўладиган мураккаб жараён сифатида қаралади.

5 of 27

Циклли юклама деб циклни кўп маротаба такрорланиши, цикл – маълум оралиқда юкламани ҳар қандай ўзгариши тушунилади. � Коррозион чарчаш машина ва механизмларнинг асосий деталларида амалга ошади. Масалан газотурбина-ларда газ ёниш камерасидан юқори ҳароратда (700⁰ С ва ундан ошиқ) турбинага узатилади.

6 of 27

Соплоли куракларда кучланиш ишчи куракларга нисбатан кичик бўлади. Лекин юқори ҳарорат ва циклли юкламани кескин ўзгариши натижасида соплоли ғилдиракларда деформация келиб чиқиши ва дарзлилик юзага келиши мумкин. �Ўзоқ муддатда юкламани сув буғи билан биргаликда таъсири томчи-суюқ сувга нисбатан кўпроқ агрессив бўлиши мумкин.

7 of 27

Машина ва аппаратларнинг кўпчилик деталлари вақт мобайнида ўзгарувчи ўзгарувчан юклама остида бўлади ва бунда уларнинг чарчаши натижасида синиши кузатилади. Бундай циклларда циклли юкламалар асосий таснифи уни вақт мобайнидаги цикллар частотаси давомийлигидир.

8 of 27

Чарчаш – бу такрорланадиган юкламалар таъсирида материални бузилишидир. Циклли юкламалар металл кристаллитларида ишқаланиш линиялари ҳосил бўлиб, натижада кейинчалик катта бўлмаган ёриқлар ҳосил қилади. Ёриқлар ўсиб, бирлашади ва натижада бузилиш кўзга ташланмайдиган пластик деформация ҳисобига амалга ошади. Бундай ҳолат металл пластиклигин йўқотган деган хато хулосага олиб келади.

9 of 27

Чарчаш учун характерли хусусият ёриқнинг транскристалл тури бўлиб, давомли статик узилиши орқали юзага келган кристалларора туридан фарқ қилади. Ёрилиш характеристика-си бузилишни келтириб чиқара-диган юклама турини (доимий ёки ўзгарувчан) аниқлашда қўлланилади

10 of 27

Статик мустаҳкамлик деб детал ёки намунага доимий юклама ёки катталиги жиҳатдан секин ва бир маромда ўзгарувчи юкламалар таъсирига айтилади. � Зарбли ёки динамик мустаҳкамлик деб, детал ёки намунани бир маротабалик тез ортиб борувчи юклама остида бўлишига айтилади. Циклли мустаҳкамлик катталиги бўйича кўп маротабалик ўзгарувчан юкламалар таъсирида намоён бўлади. �

11 of 27

�Аппаратларни лойиҳалашда унинг қисмларини ишончлилиги ва узоқ ишлашини максимал даражада ҳисобга олиш лозим. Аппаратни конструкциялашда унинг қисмлари ва элементларини узоқ вақт стабил ишлашини таъминлаш чораларини кўриш лозим. Лекин дастлабки аппаратни лойиҳалашда унинг қисмлари ва деталлари бутунлигини, ишчи функцияларини бажаришда, ишлашида юзага келиши мумкин бўлган бузилиши барча ҳолатларини ҳисобга олиш имкони бўлмайди. Фақатгина серияли ишлаб чиқарилаётган аппаратни синаш ва кузатиш орқали яна яратиладиган намуналар ишончлилигини сезиларли даражада ошириш мумкин.

12 of 27

�Масалан иссиқлик алмаштиргичлар ресурсларини аниқлашда, уларни навбатдаги ремонтгача ишлаш давомийлигини аниқлаш муҳим бўлиб ҳисобланади. Оддий ҳолатда, узоқ муддатли ишлатиш иссиқликни бир муҳитдан иккинчи муҳитга узатиш хусусиятини ёмонлаштирадиган иссиқлик алмаштиргич қувурлари деворидаги турли хил қопламалар йўқотиш тўғрисида бўлиши мумкин.

13 of 27

�Иссиқлик алмаштиргични ишончлилигини баҳолашда мавжуд аппаратни синаш натижаларини статистик усулда қайта ишлашдан фойдаланиш мумкин. Охирги босқичда аппарат ишончлилигини вақт мобайнида боғлиқлиги диаграммаси қурилади. �Масалага бошқа бир томонлама ёндошилса, аппарат материал ресурси ишлаши бўйича аппаратни узоқ муддатли мустаҳкамлиги ва бузилиши механикаси бўйича маълумотлар ҳисоби юритилади.

14 of 27

Бошқа ҳолларда аппаратни юклаш мобайнида ҳарорат, энтропия ва бошқа кўрсаткичлар натижасида юзага келадиган ҳолатлар ҳисобга олиниши лозим. �

15 of 27

�Texnologik sxema va kartani tuzish uchun avval butun texnologik jarayonni operatsiya elementlariga shunday bo’lishi kerakki, mashina ichidagi har bir alohida olingan operatsiya elementini birta ishchi organ bajarish kerak. Shundan keyin, naturada qanday bo’lsa, ishlov beradigan ob`ektning yoki qayta ishlanayotgan mahsulotni va ishchi organlarni ularni bir-biriga ta`sir etish paytida bir-biriga nisbatan joylashish ayrim sxemalari tuziladi.

16 of 27

�Ko’zga ko’rinib turish uchun texnologik sxemalarni rangli bajarish ma`qul. Ba`zi mashinalar uchun ishchi organning va ishlov berilayotgan ob`ektning bir-biriga nisbatan joylashishi ayrim sxemalari mashina yetakchi bo’g’inni burilish burchakining tanlab olingan kattaligiga bog’liq.

17 of 27

�Yetakchi bo’g’in valini aylanishlar soni har marta tanlab olingan burchakka valning to’liq aylanishigacha butun jarayon yoki birta operatsiya kadrlar sonini aniqlaydi.

18 of 27

�Sxemada ishchi organlar – arab raqami, pozitsiyalar – rim raqami va rus alfavitning xat harflari, ishchi organlarning harakati strelka bilan belgilanadi. Hamma harfli va raqamli belgilar Yagona standart konstruktor hujjatlarining talablariga asosan chizmada tushuntiriladi. �Zamonaviy mashina ta`minlash jihozsidan, yuritmadan, ishchi organdan iborat bo’lgan bajaruvchi mexanizmdan, boshqarish, sozlash, nazorat qilish, himoya qilish, qo’shoqlash mexanizmlardan iborat.

21 of 27

MUSTAHKAMLIK - konstruksiyani ichki kuch ta’sirida buzilishsiz qabul qilishi qobilyati,

QATTIQLIK – ichki kuch ta’sirida o‘zining geometrik ko‘rinishini saqlab qolishi

STERJEN – bir o‘lchami qolgan ikki o‘lchamidan katta bo‘lgan detalga aytiladi.

22 of 27

ЭЪТИБОРИНГИЗ УЧУН

РАҲМАТ!

23 of 27

Жиҳознинг силлиқ қобиғи конструкциялари

25 of 27

Kuch momenti

Boshqa ob’ektga nisbatan kuch vektori orqali aylantirish kuchlanishiga aytiladi.
Moment birligi H*m bo’lib, moment hosil qilishning asosiy sharti moment hosil qilayotgan no’qta kuchning harakatlanish chizig’ida yotmasligi kerak.
Momentni soat strelkasiga teskari aylanishdagi hosil bo’lishi musbat ishorali hisoblanadi

26 of 27

ADABIYOTLAR RO`YXATI

1.Тимонин А.С. Основы проектирования и расчета технологического и природоохранного оборудования. Справочник. В 3-х томах, - Калуга. 2001г.
2. Болтон У. Конструкционные материалы: металлы, сплавы, полимеры, керамика, композиты. Издательство: Додэка, 2004г, 320 с.
3. Соколов Р.С., Практические работы по химической технологии. Издательство Владос. 2004г, 272 с.
4. Михалев М.Ф., Третьяков Н.П., Мильченко А.И., Зобнин В.В. Расчеты и конструирование машин и аппаратов химических производств. Примеры и задачи /под. ред. Михалева М.Ф. / -Л., Машиностороение, 1984г.

27 of 27

KELGUSI 11-MA’RUZA MAVZUSI:

Plastinalar, yassi tagliklar va ularning hisobi (qopqoqlar).